ءادىل الەمى

كەيىپكەرىم – ءادىل احمەتوۆ, سەناتور, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, رەكتور, ەلشى, قازاقشا ايتقاندا, «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» جان, كەسەك تۇلعا, اتپال ازامات. ومىردە وسىنداي ادامدار نەعۇرلىم كوپ بولسا, سوعۇرلىم قوعام دا, ادام دا وزگەرەرى انىق. مۇندايدا ۇلى ابايدىڭ: «ادام وزگەرسە زامان دا وزگەرمەك», دەگەنى جادىڭدا جاڭعىرىپ شىعا كەلەدى. ادەكەڭنىڭ – ءادىل قۇرمانجان ۇلىنىڭ رۋحاني الەمى دە وزگەشە. ول ءتىلشى عانا ەمەس, الەم وركەنيەتىنىڭ تامىرشىسى. تۇركى الەمىنىڭ سىر ساندىعىن اشۋ ارقىلى ادەكەڭ قازاقتىڭ ءىزىن كەسەدى, جوعالعان تاريحىنىڭ سوقپاقتارىن, ارنا­لارىن تابادى. قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەندىكتەن ادەكەڭنىڭ ويى وزىق, قولى ۇزىن. ول تەك ورىس جازبالارىنا عانا سۇيەنبەي, باتىس پەن ەۋروپا عالىمدارىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرى مەن بولجامدارىنا ارقا سۇيەيدى, سالىستىرادى, وي تۇيەدى. ونى ايشىقتى ويمەن, عىلىمي تانىمدىق تىلمەن كومكەرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ادەكەڭ الەم وركەنيەتىنە قوسقان ورتاق بابالارىمىزدىڭ تايقازانىنا كوز سالادى, سۇزەدى, سالىستىرادى, وسىلاي ادامي وركەنيەتتەردى تابىستىرادى. ول كوز الدىما كەيدە «مىڭ ءبىر تۇننەن» كەلگەن داناگويگە ۇقسايدى. نەگە؟! ويتكەنى, ول الپىستان اسقانداردان اقىل سۇراۋدى ءپالساپا­لىق تۇرعىدا شەشكەن ەرتەگىنىڭ كەيىپكەرىنە ۇقسايدى. «مىڭ ءبىر تۇندە» كول ىشىندەگى جاقۇت­تى قالاي الارلارىن بىلمەي, پاتشا ساردارلارى سۋعا مىڭ رەت سۇڭگىسە دە ونى الا الماۋشى ەدى عوي. سوندا: «الپىستان اسقانداردى ولتىرىڭدەر», دەگەن پاتشا جارلىعىنا مويىنسۇنباي, ونىڭ قاھارىنان قورىقپاستان اكەسىن اربا كۇركەسىندە تىعىپ ۇستاپ, ونى ولىمگە قيماعان ءبىر ساردار بار ەمەس پە ەدى؟! سول سارباز اكە دانالىعىمەن جاھۇت­تىڭ كول ىشىندە ەمەس, سۋ جاعاسىندا وسكەن شىنار اعاشتىڭ ۇشىنداعى قۇس ۇياسىنان سالبى­راپ تۇرعان كولەڭكەسى ەكەنىن ءبىلىپ, پاتشاعا سىيلايتىن. بۇعان سارباز اقىلىنىڭ جەتپەيتىنىن سەزگەن پاتشا قيناعاننان كەيىن عانا ول شىندىعىنا كوشىپ, اكەسى تۋرالى ايتۋعا ءماجبۇر بولادى. وسىلاي پاتشا قاھارىنان قايتىپ, ال­پىسقا كەلگەندەردەن اقىل سۇراۋ كەرەكتىگىن اي­تىپ, جاڭا پارمەن بەرەدى. ادەكەڭ ماعان سول ابىزدى كوز الدىما ەلەستەتەدى. جەتپىسكە كەلگەندە دە جەلىپ جۇرگەن سايگ ۇلىكتەي اعانىڭ جان الەمى كەڭ, سۇرا دا الا بەر. تاۋسىلمايتىن قا­زىنا. ءوزى دە مۇحتار ماعاۋيننىڭ ارحيۆ ادا­مىنا ۇقساماي, تاپقانىن ەكشەپ, حالىق كادەسىنە جاراتۋ ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ول ماقالا, كىتاپ بولىپ تارالىپ تا جاتىر. بىراق كىتاپتار­دىڭ تارالىمى 500-1000 دانا ارالىعىنان اسپايتىندىقتان, قالىڭ وقىرمان قولىنا تيە بەرمەيتىنى وكىنىشتى! فيلولوگيا – ناقتى عىلىم سياقتى جاڭالىعى بار جاھانعا بىردەن جول تارتپايتىن عىلىم. سوندىقتان دا بۇل عىلىم سالاسىنان ينەمەن قۇدىق قازعانداي اركىم ءوز كەرەگىن الىپ جاتادى. جولى, ءجونى بولەك عىلىمدا ءادىل احمەتوۆ زەرتتەۋلەرىنىڭ ورنى بولەك. ءادىل احمەتوۆپەن وتىز جىلدىڭ شاماسىندا اعالى-ءىنىلى سىيلاستىقتامىن. ءدام-تۇزىمىز ارا­لاسقان, ويىمىز جاراسقان جاندارمىز. سول سەبەپتى كوپ سىرلاسۋلارىمىز بىردە ۇشاقتا, بىردە ات ۇستىندە, بىردە پارلامەنت عيماراتىندا, كەزىندە رەداكتسيا قابىرعاسىندا وتكەن. مۇنىڭ ءبارى سانادا ساۋلەلەنىپ, جۇرەككە جازىلىپ, ويعا تو­قى­لىپ جاتتى. سول ساتتەردىڭ ساناداعى سىنىق­تارى سىر ساندىعىندا ساقتاۋلى... سۇراق: الەمدى مازالايتىن سۇراق كوپ. ءسىز كولۋمب اشقان جاڭا الەمنەن نە ىزدەپ ءجۇرسىز؟ ول تۋرالى عىلىم ءسوزىنىڭ نۇكتەسىن قويعان جوق پا ەدى؟ جاۋاپ: عىلىمنىڭ تىلسىم سىرلارى كوپ. كولۋمب اشقان گەوگرافيالىق جاڭالىق – امەري­كانىڭ اشىلۋى عانا ەمەس. ءار زەرتتەۋشى بۇعان ءار ماقساتپەن قارايدى. ال عىلىمدا توسىن جاڭا­لىقتار اشىلىپ جاتادى. كولۋمب تا سولاي. ول شىعىستا جاتقان ينديانى نەگە باتىستان ىزدەپ ءجۇر دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. دەمەك, كولۋمب جەر شارىنىڭ شار تارىزدەس دوڭگەلەك ەكەندىگىن بىلگەن. مۇنى ءبىر دەپ قوي. ەكىنشىدەن, كولۋمب اتاقتى فلورەنتسيالىق عالىم پايلو توسكونەل­ليدىڭ جاساعان الەم كارتاسىنا كامىلسىز سەنگەن. ال ول كارتاعا امەريكا كونتينەنتى دە, تىنىق مۇحيت تا مۇلدەم كىرمەگەن. ياعني, ول زاماندا ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىن تەك اتلانت مۇحيتى ءبولىپ جاتىر دەگەن وي اكسيوماعا اينالعان ەدى. سۇراق: كولۋمب يندياعا باتىس ارقىلى بارا­مىن دەپ, جاڭا قۇرلىقتى اشقان بولىپ شىقتى عوي؟ جاۋاپ: «قاتەلەسۋ» گەوگرافيالىق جاڭالىق اشۋعا تۇرتكى بولدى. بۇل – تالاسسىز. مۇنى الەم عالىمدارى مويىنداپ وتىر. بۇدان كولۋمبتىڭ جاعرافيا مەن تاريحتاعى ورنى ورتايادى دەگەن ۇعىم تۋمايدى. ول ۇلى تۇلعا, ادامزاتپەن بىرگە جاسايتىن ۇلى جاڭالىق. جاڭا الەم – كەيىن امەريكا اتانىپ كەتكەن قوس قۇرلىقتىڭ كىلتىن اركىم ءوز كەرەگىنە قاراي بۇرايدى. سۇراق: ءسىزدىڭ قولىڭىزداعى كىلت نە اشقالى ءجۇر؟ نە تاپتىڭىز؟ جاۋاپ: توتەسىنەن قويىلعان سۇراققا توتە جاۋاپ بەرەيىن. وسىدان بەس عاسىر بۇرىن كولۋمب ينديامەن جاڭىلىستىرىپ, ەجەلگى حالىقتى ۇندىستەر دەگەن وگەي ەتنونيمگە تەلي سالعان ۇلتتىڭ كەمىندە ارعىسى 40 000, بەرگىسى 12 000 جىلداي تاريحى بار ەدى. تابيعاتتىڭ وزىندەي تازا حالىقتى جيھان­گەزدەر اكەلگەن وركەنيەت ازدىرىپ-توزدىرىپ جىبەردى. سۇراق: بىراق جاڭا الەم امەريگو ۆەسپۋچچيدىڭ اتىمەن امەريكا اتانىپ كەتكەن جوق پا؟ جاۋاپ: ءدال سولاي. بۇرىن دا, كەيىن دە, قازىر دە پىسىقايلاردىڭ اسىعى الشىسىنان ءتۇسىپ ءجۇر. قانشا زامان وتسە دە ادامزات پيعىلىنداعى پسيحولوگيا وزگەرە قويعان جوق. بايلىقتى قان­داي جولمەن جيناساڭ دا, كىرى قولعا جۇقپايدى. سەن ايتىپ وتىرعان امەريگو ۆەسپۋچچي دەگەن دە سونداي ادامداردىڭ ءبىرى بولسا كەرەك-ءتى. «ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىن جانە ءبىر قۇرلىق ءبولىپ جاتىر» دەگەن امەريگو ۆەسپۋچچي دەگەن ءبىر ۇساق ساۋداگەردىڭ توعىز سوزدەن تۇراتىن مالىمەتى ونىڭ كەلىسىمىنسىز باسپا ءجۇزىن كورەدى دە, ول ۇلى جي­ھانگەرگە اينالادى. جاڭا قۇرلىققا ەسىمى بەرىلەدى. ال كولۋمب بولسا, ءومىرىنىڭ سوڭىندا مۇلدەم ەلەۋسىز قالىپ, ەڭبەگى ەش, تۇزى سور بولىپ 1506 جىلى يسپانيادا قايتىس بولادى. تاريحتىڭ وسىنداي كەزدەيسوق ساتتەرى بولا بەرەدى. سۇراق: قوش دەلىك. سونىمەن, قايتا كوپ عا­سىرلىق تاريحى بار ۇندىستەرگە قايتا ورالايىق. ۇندىستەر كىمدەر؟ ولار قايدان جانە قاشان امەريكا قۇرلىعىن مەكەن ەتكەن؟ جاۋاپ: بۇل تۋرالى عىلىمي وي ءالى توعىسىپ, ءبىر ارناعا ءتۇستى دەپ ايتۋ قيىن. ءبىر عالىمدار وسىدان 2 ميلليون جىل بۇرىن, پلەيستوتسەن زا­مانىندا, ەكىنشى ءبىر عالىمدار مۇز ءداۋىرى كەزىندەگى ازيادان اڭشىلىق كەزەڭىمەن قونىس اۋدارعاندار دەسە, ءۇشىنشى ءبىر توپ 12000 جىل بۇ­رىن ەجەلگى امەريكالىقتار ازيادان امەريكاعا قونىس اۋدارعان دەگەن ناقتى تۇجىرىم ۇسىندى. ولار بەرينگ جەر كوپىرى نەمەسە جەر مويناعىنان ءوتىپ كەتكەن دەگەن بولجامدى العا تارتادى. دەمەك, ول كەزدە مۇحيت پەن جەر بولىنبەگەن بولىپ شى­عادى. قيسىندى اڭگىمە, اتام قازاق «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا قازان» دەيدى. ياعني الەم دە, تابيعات تا وزگەرىپ وتىرادى. وعان جاڭا تاريح كۋا. ءىرى-ءىرى جەر سىلكىنىستەرىنەن ءبىر جەر پايدا بولىپ, ءبىر جەر سۋ استىنا كەتىپ, استاڭ-كەستەڭ بولعانى بەلگىلى. سۇراق: دەمەك, ادامدار امەريكاعا بىردەن ەمەس, بىرنەشە عاسىرلار بويى ءوتىپ تۇرعان, ياعني قازاقتار سياقتى مال ورىسىمەن ءومىرىن بايلانىس­تىرعان دەگەن ۇعىم تۋماي ما؟ جاۋاپ: ءدال سولاي. امەريكالىقتاردىڭ ءتۇپ­قا­زىعى ازيادا جاتقانىن ءدال قازىر ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. باتىس عالىمدارىنىڭ دەرەكتەرىن ەكشەي كەلە, مىنانداي قورىتىندى شىعارۋعا بولادى. امەريكا قۇرلىعىنا ادامدار ءۇش رەت قونىس اۋدارعان. ءبىرىنشىسى 35-40 مىڭ, ەكىنشىسى 25-28 مىڭ, ءۇشىنشىسى 10-14 مىڭ جىل بۇرىن. ودان كەيىن تەڭىز بەن جەردىڭ اراسى ۇزىلەدى. وسىلاي ۇلى كوشەن (ۆەليكوە پەرەسەلەنيە) اياقتالدى. بۇل ازيا­نىڭ سوڭعى كوشى بولاتىن. مۇنى قازىرگى سوما­تولوگيالىق, مورفولوگيالىق, كرانيولوگيالىق, گەنە­تيكالىق, انتروپولوگيالىق, گەولوگيالىق, ارحەولو­گيالىق, لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەر ايعاقتاپ وتىر. سۇراق: وسىدان امەريكالىق ۇندىستەردىڭ شىعۋ تەگىنە تاريحي جانە ەتنولينگۆيستيكالىق كوزقاراس ماسەلەسى تۋىنداماي ما؟ جاۋاپ: «ولار (ۇندىستەر – ۋ.ق.) قىزىل كۇرەڭ ءتۇستى, بىراق ۇدايى كۇن كوزىنە جۇرمەسە رەڭدەرى باسقاشا دا بولۋى ىقتيمال: ولار جالپاق بەتتى كەلەدى. بۇل تۇرعىدان العاندا ولار تاتارلارعا ۇقسايدى». بۇل تاريحي كەسكىن-كەلبەتتى سۋرەتتەۋ 1500 جىلعى امەريگو ۆەسپۋچچيدىڭ حاتىندا جازىلعان. سۇراق: توقتاي تۇرىڭىز. وندا امەريگو ۆەسپۋچچي تاريحي تارازىسىنا سالاتىنداي ۇساق ساۋداگەر بولماي شىقتى عوي... جاۋاپ: ارينە. ماسەلەن, جاڭالىقتى اشۋ بار دا, ونى ناقتى بەكىتۋ بار. ول زاماندا دا ادامنىڭ وزىنە ەمەس, جازعان, راسىمدەلگەن سوزىنە سەنگەن. امەريگو ۆەسپۋچچي بۇل جەرگە كولۋمبتىڭ ىزىمەن كەلگەن, بىراق ءوز قوجاسىنا كورگەن-بىلگەن, جيعان-تەرگەندەرىن حاتپەن جازباشا جىبەرگەن. سونى ءبىر پىسىق, امەريگو ۆەسپۋچچيدىڭ كەلىسىمىنسىز, قوجاسىنان الىپ, بىرنەشە تىلگە اۋدارتىپ, ەۋروپادا جاريالاتىپ جىبەرگەن. سۇراق: انتروپولوگيالىق جانە لينگۆيستي­كالىق ماسەلەگە قاراي ويىسساق دەيمىن. ءسىز امەريكادا قىزمەت ىستەدىڭىز, ۇندىستەردىڭ اراسىندا بولدىڭىز, سىرتتاعى زەرتتەۋلەرگە عانا سۇيەنبەي ءوزىڭىز سول ورتادا بولدىڭىز. ۇندىستەردىڭ ازيالىق تەگى تۋرالى ناقتى قانداي ۇستانىمدارىڭىز بار؟ جاۋاپ: اۋەلى جاعراپياعا شاعىن ساياحات جاسا­لىق. وسىدان 20-25 مىڭ جىل بۇرىن وحوت تەڭىزى بولماعان. امۋر ساعاسى ساحالين مەن جاپون ارالدارىمەن, كامچاتكامەن تۇتاسىپ جاتقان. ءتىپتى ول كەزدەرى چۋكوت, شىعىس ءسىبىر تەڭىزدەرىنىڭ دە ءبىرى جوق-تى. ياعني, ازيا مەن امەريكانىڭ اراسى مىڭ­داعان شاقىرىمعا سوزىلعان جەر مويناعى ارقىلى جالعاسىپ جاتقان. بۇل – ر.يتس دەگەن عالىمنىڭ پىكىرى. ال ستيۋارت فيدەل دەيتىن امەريكالىق عالىم «ەگەر ءبىز امەريكانىڭ بايىرعى تۇرعىندارىن الەمدەگى باسقا حالىقتارمەن سالىستىراتىن بول­ساق, ولاردىڭ ەڭ الدىمەن ازيا مونعولتەك­تەس­تەرىنە وتە ۇقساس ەكەنىن بايقايمىز. كوزگە ۇرىپ تۇرعان ورتاق ۇقساستىقتى ەڭ الدىمەن ولاردىڭ قايراتتى ءتۇزۋ قارا شاشتارىنان, ساقال-مۇرتتارى مەن دەنەگە بىتەتىن تۇكتەرىنىڭ ءبىرشاما سيرەك بو­لاتىندىعىنان, قوڭىرقاي تۇستە­رىنەن, قوڭىر كوز­دەرىنەن, شىعىڭقى جاق ءسۇ­يەكتەرىنەن جانە كۇرەك تىستەرىنەن انىق بايقاۋعا بولادى. سوسىن ازيادا دا, امەريكادا دا جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ جاس نارەستەلەرىنىڭ جام­باستارىندا عىلىمدا «موڭعول داعى» دەپ اتالاتىن كوكشىل داق بولادى». بۇل – ناقتى پىكىر, ناقتى زەرتتەۋ. ال بۇعان ءوز قو­سارىم, امەريكالىق ۇندىستەردىڭ سەنىم-نانىم­دا­رىندا شامانيزم ەرەكشە ورىن الادى. ارينە, ءسىبىر ەتنوستارى ازيا ەتنوستارىنا قاراعاندا امەري­كالىق ەتنوستارعا الدەقايدا جاقىنداۋ سىڭايلى. الياسكا ەسكيموستارى مەن كورشىلەس جاتقان الەۋەتتەر تىلدەرى ولارعا جاقىن بولۋعا ءتيىس قوي. سالىستىرمالى گرامماتيكا مۇنى ايعاقتاپ وتىر. مەن قىزمەت ىستەگەن تۋسون قالاسىنىڭ سول­تۇستىك جاعىنا ورنالاسقان تاۋلاردىڭ ءبىرى باقاتاۋ دەپ اتالادى. ونى ازسىنساڭ قاراتاۋ, بۋرىلتاۋ دەگەن جەر اتاۋى بار ەكەنىن ايتايىن. ەجەلگى اتستەكتەر, مايا, كەچۋا تايپالارىنىڭ تىلدەرىندە تۇركىلىك سوزدەر قانشاما. ماسەلەن, مايا مەن تۇركى تىلىندەگى «تاس ءىشى, ت ۇلىم, جالقاۋ, جاسىن, جاس جىلان, شىبىنشى, تولى, اق, كوك, ويىن, دولى, ءيسىبار, باقالار» سىندى سوزدەر قازاق­شا سايكەستەندىرسە تۋرا وسى ماعىنانى بەرەدى. ونى از دەسەڭ مىنانى ايتايىن. مايا تىلىندە قوش – قازاقشا قۇس, ماياشا اقاپ – قازاقشا ناعاشى اعا, ماياشا يميش – قازاقشا جەمىس, ماياشا باقا – قازاقشا باقا, قۇرباقا, ال كەچۋا ۇندىستەرىندەگى «كەت» – قازاقشا «كەت», كەل – قازاقشا «كەل». تۋرا سول ماعىناسىندا. سيۋ ۇندىستەرىنىڭ تىلىنە ۇڭىلسەك, «سيۋشا تاڭ – قازاقشا تاڭ», سيۋشا «تاني» – قازاقشا «تانۋ», «اتە – اكە», «ينا», «ەنە» – «انا», «ويا – اياق», «يشۋ – ءىشۋ», «قان – قان», ماياشا «ااك» – قازاقشا «اعۋ, اعىس», «باتال» – قازاقشا «باي», «يكم – ەكى», «تۋر – تۇر», «تىك – تىك». بۇل جاي عانا ۇقساستىقتار ەمەس. ەكى مىڭنان استام ءتىل مەن ديالەكتىسى بار ۇندىستەردىڭ ءتىلىن قازاق فيلولوگياسى دەربەس زەرتتەۋگە ءتيىس. سوندا ءبىز تۇركى مادەنيەتىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاق ءما­دەنيەتىنىڭ ەجەلگى ۇلتتار قاتارىندا دامىپ وتىرعاندىعىنىڭ دالەلىن تابامىز. سۇراق: ادەكە, ۇندىستەردىڭ ءتۇبى تۇركىلىك تا­مىرلارى جونىندە ءبىرشاما تانىمدىق وي جيناق­تالدى عوي دەپ ويلايمىن. دەگەنمەن, مەن مۇرات ءادجيدىڭ كىتابىنىڭ ءار پاراعىنىڭ استىن سىزىپ وقىدىم بىلەم. م. ادجي الەم وركەنيەتىنىڭ باستاۋى – التايدا دەيدى. ءسىز دە التاي ادام وركە­نيەتىنىڭ التىن بەسىگى دەگەنگە ساياسىز. وسىنى ناقتىلاي تۇسكىم كەلىپ ەدى. جاۋاپ: م.ءادجيدى قولدايمىن. ال بۇعان قوسىمشا مايالاردىڭ التايلىق تەگى تۋرالى ءبىر توقتامعا كەلگەن اداممىن. 2008 جىلعى پاريجدە وتكەن «حالىقتاردىڭ العاشقى ۇلى كوشى» دەگەن فورۋم جۇمىسىنا قاتىستىم. و. سۇلەيمەنوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن بۇل فورۋمدا كەرەمەت باياندامالار جاسالدى... ادەكەڭ ەكەۋمىزدىڭ بۇل سۇحباتىمىز استانا – الماتى باعىتى بويىنشا ۇشاققا وتىرار الدىندا باستالىپ, 10 مىڭ مەتر بيىكتىكتە جالعاسىپ ەدى. ۋاقىتتىڭ دا قالاي وتكەنىن بايقاماي قالىپپىز. ءيا, ءادىل احمەتوۆ تىرنەكتەپ جيناپ, عىلىمي اينالىمعا قوسقان ىزدەنىستەرى قوماقتى. بۇل تا­قىرىپتى ەرتەرەكتە كوتەرىپ, سول ءۇشىن «تاياق» جەپ قۋدالانعان عالىمدار دا جوق ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى و. سماعۇلوۆ بولاتىن. ونىڭ 1977 جىلى شىققان «ەتنيچەسكايا گەنوگەوگرافيا كازاحستانا» اتتى ەڭبەگى ساناعا, جالپى ىلىمگە توڭكەرىس اكەلگەن ءھام جاڭا كوزقاراس بولدى. بىراق ول كەڭەستىك يدەولو­گياعا مۇلدەم قايشى كەلەتىن. ول قازاقستاننىڭ ەجەلگى تۇرعىندارىنىڭ ەۋروپالىق ءتيپتى جانە موڭعولتۇستى ەمەستىگىن ايقىنداعان-دى. قورىتا كەلگەندە, «التايلىقتاردىڭ, قازاقتاردىڭ, كاتو­لون­دىق­تار مەن باۆارلىقتاردىڭ, اعىلشىنداردىڭ گەنوتيپى بىرتەكتى ەكەندىگى» ايعاقتالدى. بۇل بەلگىلى عالىم-جازۋشى مۇرات ءادجيدىڭ تاراپىنان جو­عارىداعىداي تۇيىندەلدى. سول م. ادجي جازعانداي, «عاسىرلار مەن ۋاقىت ءبارىبىر ادامداردىڭ گەنە­تيكالىق كودىن جويا المايدى». ءبىر سوزبەن ايت­قاندا, ەۋرازيا كەڭىستىگىن جايلاعان حالىقتاردىڭ گەنەتيكالىق بىرلىگى ورتاق. ال حح عاسىردا اكادەميك ۆ.م. جيرمۋنسكي گەرمان جانە تۇركى ءتىل­دەرىنىڭ نەگىزدەرىن, التاي مەن ەۋروپا كەڭىستىگىندە جاتقان حالىقتاردىڭ ەپوستارىن زەرتتەي كەلىپ, ولارداعى سيۋجەتتەر مەن بەينەلەردىڭ تىكەلەي التايعا قاراي مەڭزەيتىنىن ايتادى. مۇرات ادجي «الپحارتتىڭ» ءولىمى مەن «رولاند تۋرالى» ءاننىڭ كونە تۇركى جىرلارىنان الىن­عاندىعىن دالەلدەيدى. ال اكادەميك جيرمۋنسكي ەڭبەكتەرىندە اتتىڭ ەر قاناتى ەكەندىگى سالىس­تىرمالى تۇردە پايىمدالادى. ءادىل احمەتوۆ وسىنداي الەمدى مازالاعان ويلارعا وزىندىك كوزقاراسپەن كەلگەن. ءارى امەريكا ۇندىستەرىنىڭ گەنەتيكالىق, گرامماتيكالىق, ەتيمو­لو­گيالىق, توپونيميكالىق اتاۋلارىنان سۋىرت­پاقتاپ تۇركى وركەنيەتىن تابادى, سول ارقىلى ءوز بابالارىمىزدىڭ الەمدىك ۇدەرىستەرگە قاتىسى بار ەكەندىگىن تام-تۇمداپ جەتكىزەدى. بۇل عىلىمي ويدى قوزعايتىن ءۇردىس قانا ەمەس, سالىستىرمالى تاريح پەن سالىستىرمالى ءتىل ارقىلى, گەنەتيكالىق ور­تاعا ەنۋدى كوزدەيدى. التايلىق تەكتى ىزدەۋ ارقىلى ءتىل گەنەتيكاسىنا ساپار شەككىزەدى. وسىنداي ىزدەنىستەر ءادىل قۇرمانجان ۇلىنىڭ سىرلى الەمىنىڭ ءبىر قىرىن اشادى. بىلىكتى دە ءبىلىمدى اداممەن سۇحباتتاسۋ قانداي عانيبەت. ادەكەڭ ەكەۋمىزدىڭ اڭگىمەمىزدىڭ اۋانى اربولەك. بىراق قايسىسى بولسا دا بوياۋى قانىق, ەستە قالارلىق وي تولقىندارىنا تولى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ادەكەڭدى تۋعان اۋىلىم بۇعىمۇيىز – بەسمويناققا شاقىردىم. داريعا جە­ڭەشەم بارا الماي قالدى. ادەتتە, جەڭگەم قاسىندا بولسا, اعايىم كوڭىلدى جۇرەدى. كەيدە ءوز ءسوزىنىڭ راس-وتىرىكتىگىن ماقۇلداتىپ الاتىنى تاعى بار. ونىڭ ۇستىنە جەڭەشەم كۇنى كەشە كەلىن بوپ تۇسكەندەي اركەز ادەمى كيىنىپ, بويىن كۇتىپ, بيازى كۇلكىسىمەن, جادىراعان مىنەزىمەن ورتانى تول­تىرىپ وتىرادى. ول كەزدە تۋماسا دا تۋعانداي بولعان نەمەرە اعايىم, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ورىنتاي ەرەكەنوۆ كوكەمنىڭ كوزى ءتىرى-ءدى. سول اۋىلدىڭ باسشىسى ەدى. الماتىدان بار بولعانى 110 شاقىرىم جەر. نەگە ەكەنىن قايدام, سۋىقتوبەدەن اسا تاۋدا قاراعاي دا, ەمەن دە وسپەيدى. جايداق. بىراق تاۋ سىلەمدەرى انىق كورىنەدى. اۋىلىمدى كورسەتىپ, اتقا قوندىق. اتقا مىقتى وتىرادى ەكەن. مەن قوپاڭ-قوپاڭ ەتىپ, ەبەدەيسىزدەۋ ءجۇرىپ كەلەمىن. – جەلىپ وتىر. سوندا قوپاڭدامايسىڭ, – دەپ ادەكەڭ كەڭەس بەرىپ قويادى. بىرتە-بىرتە تاقىمىم قاتايىپ, تىزگىندى ەركىن ۇستاي باستادىم. بۇعىمۇيىز – بەسمويناقتى, جەتىمسايدى, قاراشوقىنى, ارجاعىندا قىرعىزعا جاقىن جەلساز بەن قوڭىرسازدى كوردىك. تۇنىپ تۇرعان قۇراق, سىلدىر اققان بۇلاق. تاۋەشكىلەردى, ەلىكتەردى, قاپتاعان كەكىلىكتەردى كوردىك. مەن مىلتىق ال­ماعانىما وكىنىش ءبىلدىردىم. – مىلتىقتىڭ قاجەتى نە؟ مىنانداي سۇلۋ­لىقتى كورگەنگە نە جەتەدى! قاراشى. فوتواپپارات الماعانىمىزعا وكىنەمىن... قاس قارايا اۋىلعا جەتتىك. باتىر اعامنىڭ مالى سويۋلى, قىمىزى ساپىرۋلى. قولى كەڭ سارا جەڭگەم ۇستەلدى جايناتىپ قويىپتى. ەت جەلىنىپ, قىمىز ءىشىلدى. اڭگىمە-دۇكەن قۇردىق. مەن وسى اۋىلدى مە­كەندەيتىن نايمانباي بابا ۇرپاقتارى تۋرالى اڭگىمەلەدىم. – مەن دە وسىنداي اسپانتاۋ دەپ اتالاتىن ءحانتاڭىرىنىڭ بويىندا بايىنقول دەپ اتالاتىن وزەننىڭ بويىندا نارىنقول دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلىپپىن. شىركىن, تاۋ دەگەن جارىقتىق ويىڭدى ءوسىرىپ, قيالىڭا قيال قوسادى عوي... مەن وسى اۋىلدا التىنشى كلاسقا دەيىن وقىپ, اعا دا, پانا دا بولعان باۋىرىم, ءىرى ماتەماتيك, مارقۇم ءۋالي قاليجانوۆ جونىندە اڭگىمەلەدىم. – مەن اعاڭدى تانيتىن ەدىم. اۋجان دەيتىن جاقىن ءىنىم سول كىسىمەن ءبىر كافەدرادا مۇعالىم بولعان. اعاڭ قولدانبالى ماتەماتيكا كافەدرا­سىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدى عوي. – اكەمنەن ءبىر ايىمدا جەتىم قالىپپىن. 1948 جىلدىڭ 11 ءساۋىرى. شەشەم ءمارتاي ەر ەكەن. اعايىم ەكەۋمىزگە قالعان ءومىرىن ارنادى. قار جاۋىپتى سول كۇنى. اۋىل ونى كۇنى بۇگىنگە دەيىن «قاليجاننىڭ قارى» دەپ اتايدى. وكىنىشتىسى – سۋرەتى دە قالماعان. بەيىتىنەن دە اجىراپ قالدىم. جەتىمدىك, جوق­شىلىق. ءار ادام ءار بەيىتتى كورسەتىپ ءجۇر... – تاعدىرلاس ەكەنبىز عوي... مەن دە 1941 جىل­دىڭ 23 مامىرىندا دۇنيەگە كەلىپپىن. التى ايعا تولعانىمدا اكەم قۇرمانجان ءۇش اعاسىمەن بىرگە سوعىسقا اتتانادى. ال 1942 جىلى حابار ۇزىلەدى. شەشەم قانىشا 22 جاسىندا جەسىر قالىپ, كۇلاش اپكەم ەكەۋمىزدى ەل قاتارىنا قوستى عوي. اكەمنەن قالعان بەلگى سوعىسقا اتتانار ال­دىندا باۋىرلارىمەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتى مەن اڭشىلىق كىتاپشاسى عانا... – ءسىز باقىتتىراق ەكەنسىز... – ەگەر وسى باقىت بولسا. ادەكەڭ اۋىر كۇرسىندى. ودان كەيىن ەكەۋمىز دە ەسكى جارانىڭ اۋزىن تىرنامادىق. تاڭەرتەڭ ەرتە تۇردىق. اتتار ەرتتەۋلى, ساماۋ­رىن قايناۋلى. سارا جەڭگەم قۋىرداقتى العا قويدى. بەسمويناقتىڭ سالقىن سامالى-اي. الما­تىدا اپتاپ ىستىق, مۇندا ءجۇن كورپەنىڭ استىندا توڭىپ شىعاسىڭ. ال قىسى جىلى. جەرۇيىق وسىن­داي-اق بولار. ەندىگى ساپار ون شاقتى شاقىرىم جەردەگى «اراساندى» كورسەتۋ. ول جامانتى دەپ اتالاتىن وزەننىڭ بويىندا. سۋى سونداي سۋىق. بالىق تا جوق. ال «اراسان» قاسيەتتى. قاتار-قاتار ءۇش بۇلاق تۇر. ءبىرىنىڭ سۋى تاستاي, ەكىنشىسى جىلى, ءۇشىنشىسى ىستىق. جان-جاعى بورىق. اسىرەسە, بالا كوتەر­مەگەن ايەلدەر كەلىپ, بالشىققا ورانىپ, اپتالاپ جاتادى. ەمگە ءدارۋ. تالاي ايەل وسىدان كەيىن بالا كوتەرىپ, «اراساننىڭ» قاسيەتى جان-جاققا تاراعان. وزبەكستان, قىرعىزستان, رەسەيدەن كەلگەن ادامدار قانشاما. سول شاتقالعا دەيىن اۆتوماشينامەن بارۋعا بولادى, ال ارى قاراي بۇلاڭ-بۇلاڭ جالعىز اياق جول. نە اتپەن, نە جاياۋ تۇسەسىڭ. قىرعا دەيىن ماشينامەن بارىپ, ارى قاراي اتپەن تۇسپەك ويىم بار. اعام «ۆولگاسىن» كولدەنەڭ تارتىپ قويعان. بىراق ادەكەڭ شورت كەستى. – تاۋدا اتپەن جۇرمەگەندە نە ىستەۋشى ەدى. باستا. مەنىڭ قاشقاقتايتىن ءجونىم بار ەدى. كەشەگى جۇرىستەن كەيىن اتقا وتىرۋ قيىن-دى. بىراق نامىسقا باسىپ, ءبىر جۇيرىكتىڭ ۇستىنە قونجيدىم. ادەكەڭە «اراسان» كەرەمەت ۇنادى. ءار بۇلاقتان سۋ ءىشتى. تىزەسىنە دەيىن بالشىق كەشتى. سۋدىڭ ارعى بەتىنە ءوتىپ, جارتاستاعى اۋليە ۇڭگىردىڭ ىشىنە كىردى. – اڭىراقاي شايقاسىنان كەيىن جارالى باتىرلار وسىندا كەلىپ ەمدەلگەن. شەيىت بولعان­دارى اناۋ قورىمدا جاتىر, – دەپ جامانتى وزەنىنىڭ بويىنداعى بەيىتتى نۇسقادىم. وسى جەردىڭ شىراقشىسى بولعان ساقپانتاي دەگەن اتامنان ەستىگەن اڭگىمەمدى قوسىپ قويدىم. – وندا الباندار دا قول باستاعان. ءبىر اتانىڭ قورىمى ەكەن عوي, جارىقتىق, – دەپ ادەكەڭ سول قورىمعا كەلىپ, دۇعا وقىپ ەدى. شەت تىلدەر ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى قۇران وقيدى دەپ كىم ويلاعان؟! ول بولەك زامان ەدى عوي... ...ومىردە جاقسى ادامدارمەن كەزدەسۋ ادام تاعدىرىن وزگەرتىپ جىبەرەتىنى بار. ءادىل احمەتوۆ تە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ اعىلشىن ءتىلى فاكۋلتەتىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, سول جەرگە مۇعالىم بولىپ قابىلدانادى. كۋرستاس قىز داريعاعا عاشىق بو­لىپ, سوڭىندا بىرگە شاڭىراق كوتەرەدى. ول دا ينستيتۋت مۇعالىمى. ءۇي الدى. بەينەتتىڭ زەينەتىن كورسەتىپ انالارىن الماتىعا كوشىردى. ۇلكەن ۇل­دارى نۇرلان, ودان سوڭ قارلىعاش قىزدارى ومىرگە كەلدى. سودان ءبىر ۇزاق جىلدار پەرزەنت سۇيە الماي جۇرگەن-ءدى. بىردە اناسى: «داريعاجان, وسى سەنىڭ نە ويىڭ بار؟ مەن كۇيەۋدەن سوعىستا ايرىلىپ, ءبىر قىز, ءبىر ۇلدىڭ تىلەۋىن تىلەپ, ەشكىمگە كوز تۇرتكى ەتپەي, ەكەۋىن دە باقتىم, قاقتىم. وقىتتىم. ايدىڭ امانىندا, بايدىڭ بازارىندا, ءوزىڭنىڭ اجارىڭدا بولماسا تاعى ءبىر ءسابي بەر­سەڭدەرشى, بەسىگىن تەربەتىپ, ەرجەتكىزىپ بەرەيىن», – دەيدى. سوندا داريعا كەلىنى: «ايتقانىڭىز اللانىڭ قۇلاعىنا شالىنسىن, اپا!» – دەپ قولىن جايىپتى. وسىلاي ون جىلدان كەيىن زارىقتىرىپ, ساعىندىرىپ نۇرجان ومىرگە كەلەدى. ءسىرا, كەلىن قايىن ەنەنىڭ توپىراعىنان جارالادى دەگەن راس-اۋ. ينستيتۋتتا ساباق بەرە ءجۇرىپ, ادەكەڭ عىلىم جولىن دا ۇمىتپادى. ۇستازى, بەلگىلى ءتىل مامانى, پروفەسسور امەدي حاسەنوۆ ەكەۋى اقىلداسا كەلە ءالى ەشكىم زەرتتەپ تە, جازىپ تا كورمەگەن تاقىرىپ, «تابۋ مەن ەۆفەميزمدەردى» زەرتتەۋدى تاڭداپ, ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, پروفەسسور شورا سارىباەۆقا كەلەدى. شورا سارىباەۆ ءسوزىنىڭ شىنى قايسى, ءازىلى قايسى ەكەنىن ادام بىردەن اڭعارا بەرمەيتىن عاجاپ مىنەزى بار كىسى ەدى. ۇلكەنمەن ۇلكەندەي, كىشىمەن كىشىدەي قالجىڭداسىپ, نەبىر انەكدوتقا بەرگىسىز اڭگىمەلەردى ايتىپ, ورتاسى توي-دۋمان بولىپ جۇرەدى. مۇنى امەدي حاسەنوۆ جاقسى بىلگەندىكتەن, الدىن الا ءادىلدىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ, تاڭعال­ماۋىن, ال سۇراسا قالاي جاۋاپ بەرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتكەن. – امەدي جولداس, مىنا كوككوزىڭ كىم؟ شىم­شىقتىڭ سارىۋىز بالاپانىنداي جەتەكتەپ العان ەكەنسىڭ, نە ىزدەپ جۇرسىڭدەر؟ شارۋاڭ بولماسا بۇيداڭدى ۇزبەۋشى ەدىڭ, تاڭ اتپاي تاناۋىڭ جەلبىرەپ جەتىپ كەلگەنىڭە ءجون بولسىن؟! – شاكىرتىم, ءادىل احمەتوۆ. تابۋ مەن ەۆفە­ميزم­دەردى زەرتتەگىسى بار. – باسە, تىڭ, تۇرەن تاقىرىپ. مەنىڭ كارتوتەكامدا بۇل تاقىرىپ جوق. – وزىڭنەن دە, كارتوتەكاڭنان دا اينالايىن, سەنىڭ. جازىپ قوي. وزىڭدە, ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا قورعايتىن بولامىز. وسىلاي تاقىرىپ تاڭدالىپ, ۇزاق زەرتتەۋلەر اقىرى 1973 جىلى «قازاق تىلىندەگى تابۋ مەن ەۆفەميزمدەر» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋمەن اياقتالدى. كەيىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ول عىلىمي قورعاۋعا ءوزىم دە قاتىستىم. بۇل كەزدە ءادىل احمەتوۆ الماتىمەن باۋىرلاس قالا – تۋسوندا قىزمەت ىستەپ كەلگەن بولاتىن. سول جەردەگى ۇندىستەر مادەنيەتىمەن, ونىڭ التايلىق, ياعني تۇركىلىك تەگىنە نازار اۋداردى. تابۋ مەن ەۆفەميزمدەردىڭ ۇندىستەر رۋحانياتىنىڭ ءىرى بولشەگى, ۇلتتىق بولمىسىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەدى. سوندىقتان دا عىلىمي تاقىرىبى ءا. احمەتوۆ زەرتتەۋلەرىنىڭ ومىرمەن, الەم وركەنيە­تىمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا جول اشتى. 1997 جىلى ءبىلىم, عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سپورت جانە تۋريزم دەپ اتالاتىن جاڭا مينيسترلىك اشىلعانى بەلگىلى. مينيستر – قىرىمبەك كوشەرباەۆ. بۇل ازامات تۋرالى ەشكىم جامان ءسوز ايتا الماسا كەرەك. قىرىمبەك ەلەۋ ۇلىمەن ءوزىم دە قىزمەتتەس بولعانمىن. كومسومولدىڭ تال­قانىن ءبولىپ جەگەنبىز. وتباسىمەن ارالاس-قۇرالاس, اتا-اناسىنىڭ قولىنان ءدام تاتقان, كوزگە جاقىن, كوڭىلگە ىستىق ازامات. سول ازامات ادەكەڭ شەت تىلدەر ينستيتۋتىندا رەكتورلىق قىزمەتتە جۇرگەندە, سول مينيسترلىكتىڭ ءبىلىم كوميتەتىنە توراعالىق قىزمەتكە شاقىرادى. ۇلكەن لاۋازىم. بۇرىنعى مينيسترلىكتىڭ فۋنكتسياسىن العان كوميتەت. 1999 جىلى ادەكەڭ بۇرىن ءوزى باسقارعان جوعارى وقۋ ورنىنا باسشى بولىپ كەلدى. بىراق ەندى ول ينستيتۋت ەمەس, قازاق مەملەكەتتىك حا­لىقارالىق قارىم-قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتى بولاتىن. ءدال وسى كەزەڭدە ءا. احمەتوۆ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا 36 جىل قىزمەت ىستەپ, ابىروي بيىگىندە ءجۇر ەدى. ...ءادىل احمەتوۆ سەناتتىڭ حالىقارالىق مەن ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر كوميتەتىندە دەپۋتاتتىق قىزمەتىمىزدى اتقارىپ ءجۇرمىز. بىردە كابينەتىنە باردىم. كومپيۋتەرگە شۇقشيىپ, الدەنەنى جازىپ وتىر, اندا-ساندا ەكى يىعى سەلكىلدەپ ك ۇلىپ قويادى. – ءوز-وزىڭىزگە ءماز بولىپ: «اي دا پۋشكين! اي دا سۋكين سىن», دەگەندەي راحاتتانىپ وتىرسىز عوي...» ادەكەڭ وزىمە قارسى سۇراق قويدى. – سەن ءالى باياعىداي ءبارىن قالاممەن جازاسىڭ عوي, ءا... – ءيا, شەراعاڭ دا, ءابىش كوكەم دە (كەكىلباي), ۇستازىم قۋانىش سۇلتانوۆ تا قالاممەن جا­زادى. مەن بۇل تۇرعىدا وتكەن عاسىردا قالىپ قالعانداردىڭ سورتىنانمىن. – راحات قوي, كومپيۋتەر دەگەن. الاسىڭ, سالاسىڭ, وشىرەسىڭ, قوساسىڭ. ۋاقىتىڭ بار ما؟ مەن باسىمدى يزەدىم. ادەكەڭ جاڭا جازىپ بىتىرگەن ءۇش-ءتورت ەپيزودتى وقي جونەلدى... سۇراق: ساياساتقا قالاي كەلدىڭىز؟ جاۋاپ: ءوزىم دە بىلمەي قالدىم. رەكتورلىق قىزمەت قادىرلى, ابىرويلى. ءوز ۋاقىتىڭدى دۇرىس پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق كەنەتتەن وقىس ۇسىنىس الدىم. وڭتۇستىك كورەيادا ءجۇر­گەنمىن. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ شاكىرت الماسۋ ماسە­لەسىمەن. ءارى عىلىمي ىزدەنىسىمىزدىڭ ءبىر پاراسىن وسىنان تاپتىم. كورەي سابيلەرىنىڭ دە قۇي­رىعىندا كوك داق بولادى ەكەن. بۇل باياعى التايدان تارايتىن گەنەتيكالىق كود قوي. كورەي ءتىلىنىڭ التاي توبىنا جاتاتىندىعىن, قۇدا ءتۇ­سىپ, كەلىن الۋ شارتتارى دا تۇركىلىك تۋىستىقتى مەڭزەيتىنىن ءبىلىپ, عىلىمي قىزىعۋشىلىقپەن جۇرگەنمىن-ءدى. بىراق «تەز قايت» دەگەن حابار الدىم دا, استاناعا جەتتىم. ۇكىمەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كابينەتىنەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ ءبىر-اق شىقتىم. سۇراق: ءيا, سول كەزدە مەن دە استاناعا كەلگەن ەدىم. ءسىز دە «بويداق», مەن دە «بويداق» دەگەندەي تالاي جەكسەنبىنى ءبىزدىڭ جەرۇيدىڭ مونشا­سىندا وتكىزىپ, ەت اسىپ جەگەنىمىز ەستە. تۇنگى 11-ءسىز جۇمىستان شىعا المايتىن ەدىڭىز؟ جاۋاپ: سەنبى دەگەن اتىمەن جوق-تى. بىراق سەنىڭ شيكىلەۋ پىسىرگەن ەتىڭنىڭ ءدامى ءالى دە تاڭدايدا. ول دا ءبىر قىزىق كۇندەر ەدى. بىردە ۇلىبريتانيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ سول كەزدەگى تۇراقتى ورىنباسارى, 17 جىل بويى وسى قىزمەتتە بولعان سەر دجون كەرر مىرزا ىسساپارمەن كەلدى. ەلباسى قابىلدادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بريتانيانىڭ كومەگى­مەن ەنەرگەتيكا سالاسىنا ساپالى ماماندار دايارلايتىن باتىستىق ۇلگىدەگى جاڭا ۋنيۆەرسيتەت اشۋعا شەشىم قابىلداعانىن ايتتى, بري­تاندىق ديپلوماتتى وسى باستامانى قولداۋعا شاقىردى. دجون كەرر قولداۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. ال مەن قازاقستاننىڭ ۇلىبريتانيا­داعى ەلشىسى بولاتىنىمدى ەستىدىم. وسىلاي 2000 جىلدىڭ مامىر ايىندا داريعا جەڭگەڭ ەكەۋمىز لوندونعا ۇشتىق تا كەتتىك. سۇراق: قالاي ويلايسىز, ەلشىنىڭ قارۋى نە؟ جاۋاپ: ەلشىنىڭ بەس قارۋى – ءتىل. ونى لوندوندا قىزمەت ىستەگەن ەكى جىلدا سەزىندىم. ماسەلەن, كورولەۆا ەليزاۆەتا ءىى-مەن دە, پرەمەر-مينيستر توني بلەرمەن دە ولاردىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە سويلەستىم. ەگەر بار ماسەلەنى ءتىلماش ارقىلى شەشۋگە تىرىسقاندا ديپلوما­تيالىق قىزمەتتىڭ ناتيجەسى شامالى بولار ەدى دەپ ويلايمىن. بۋىنى بەكىمەگەن ەلگە باتىس قالاي دا ءوز بيىگىنەن قارايتىنى بەلگىلى. قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرعان – ن.نازارباەۆ, قولداعان بريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى – توني بلەر. سۇراق: پرەزيدەنت جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتى اشتى. ءسىز قايتا رەكتور بولىپ ورالدىڭىز. جاۋاپ: ءيا, اۋەلى ءۇش سالا بويىنشا, مۇناي-گاز, قارجى جانە ەكونوميكا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ماماندىقتارى بويىنشا كادرلار دايارلاۋدى قولعا العانبىز. قازىر قاناتىن جايىپ, بىرەگەي جوعارى وقۋ ورنىنا اينالدى. سۇراق: دەپۋتات بولۋ ءسىزدىڭ تاعدىرىڭىز­داعى كەزدەيسوق وقيعا ما, الدە زاڭدى جالعاستىق پا؟ جاۋاپ: كەزدەيسوقتىق تىلەكتەن پايدا بولادى. 2004 جىلعى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ سايلاۋىنا ءتۇسىپ, باق سىناپ تا كورگەنمىن. بىراق جول بولمادى. «ءباز بىرەۋلەر قۇساپ, ءوتىپ ەدىم, وتكىزبەي تاستادى», دەي المايمىن. بىرەۋدىڭ دە ەلشى, رەكتور بولعىسى كەلگەن بولار. ءومىر وسى. بارماقتاي باق ەڭبەكپەن, ادال قىزمەتپەن كەلدى عوي دەپ ويلايمىن. وسىلاي, 2007 جىلدىڭ سو­ڭىندا ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن سەنات دەپۋتاتى بولىپ تاعايىندالدىم. ەلباسىعا, حالقىما راحمەت. 38 جىلدىق ءبىلىم سالاسىنداعى ابىرويلى ەڭبەگىم ديپلوماتيا سالاسىنا, ديپلوماتيالىق قىزمەتىم زاڭ شىعارۋشى ورگان – سەنات دەپۋتاتى بولۋعا باسپالداق بولدى. تاۋبە! سۇراق: ادەكە, جەتپىس دەگەن قانداي ەكەن؟ جاۋاپ: قايدان بىلەيىن, 25-ءتىڭ قانداي ەكەنىن بىلەمىن. ال 70-ءتى بۇرىن كوردى دەيسىڭ بە؟ ىشىنە كىرگەن سوڭ بەلگىلى بولادى دا... ءادىل احمەتوۆ كىم دەگەندە, ەڭ الدىمەن كوپ قىرلى عالىم, كوپ سىرلى قالامگەر, ءسوزى سەنىمدى سەناتور ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. بۇل ادەكەڭ­نىڭ سىرلى الەمىنە شولۋ بولارلىق ماقالا عانا. ءومىرى – عۇمىرلى, قىزمەتى – ابىرويلى بولسىن! ءۋاليحان قاليجان.