كەشە استانادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 24-ءشى پلەنارلىق وتىرىسى بولىپ ءوتتى. ول «قازاقستاندىق كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ جانە جاڭارتۋ» دەگەن تاقىرىپقا ارنالدى.
ەلباسى شەتەلدىك ينۆەستورلار جانە قازاقستان تاراپىنان سايلانعان كەڭەستىڭ جاڭا مۇشەلەرىمەن تانىستىردى. ولار – «فينمەككانيكا گرۋپپ» كومپانياسىنىڭ توراعاسى جانە باس اتقارۋشى ديرەكتورى پەر فرانچەسكو گۋارگۋاليني, «مەترو كەش ەند كەرري ينتەرنەشنل» كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى فرانتس ميۋللەر, «دجەنەرال ەلەكتريك» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى جانە باس اتقارۋشى ديرەكتورى فەرديناندو بەككاللي-فالكو, قازاقستان تاراپىنان ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆ, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆ, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى ينۆەستيتسيالار جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى, كەڭەستىڭ جۇمىس ورگانىنىڭ باسشىسى اسىلحان سەرىكوۆ. سونداي-اق كەڭەس قۇرامىندا وزگەرىستەر بولعانى حابارلاندى. روبين رەنۆيكتىڭ ورنىنا ەندى «دجەي پي مورگان» ينۆەستيتسيالىق بانكىن ونىڭ ەۋروپا, تاياۋ شىعىس جانە افريكا بويىنشا ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى كلاۋس ديدريحس وكىلدىك ەتەتىن بولادى.
مەملەكەت باسشىسى كەڭەستىڭ جاڭا بايقاۋشىلارى «رەسەي جيناق بانكى» ااق پرەزيدەنتى گەرمان گرەفتى, «ترۋبا مەتاللۋرگيالىق كومپانياسى» ااق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى دميتري پۋمپيانسكيدى قاتىسۋشىلارعا تانىستىردى. كەڭەسكە جاڭادان قابىلدانعان مۇشەلەر مەن بايقاۋشىلاردىڭ جۇمىسىنا تابىس تىلەدى.
مۇنان كەيىن مەملەكەت باسشىسى وسىدان 20 جىل بۇرىن, ياعني 1991 جىلى قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولىپ, دەموكراتيالىق قوعام مەن اشىق ەكونوميكا قۇرۋ ماقساتىندا ءتۇبەگەيلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي رەفورمالاردى باستاعاندىعىن ەسكە سالدى. وسى ساتتەن باستاپ ەل جەكە مەنشىك پەن ەركىن باسەكەلەستىككە نەگىزدەلگەن نارىق ەكونوميكاسىن قۇرۋ جولىندا ماقساتتى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستاندا بيزنەس ءجۇرگىزۋ جانە ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالار سالۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار قالىپتاستىرىلدى.
ءوز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە كوتەرىلگەن قازاقستان وتكەن جىلدان باستاپ ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ ءىسىن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الدى. سوندىقتان دا وسى وتىرىستىڭ نەگىزگى تاقىرىبى «قازاقستاندىق كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ مەن جاڭارتۋ» بولىپ وتىرعاندىعى بەكەردەن-بەكەر ەمەس.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ەل ۇكىمەتىنىڭ الدىنا وڭدەۋ ونەركاسىبى سەكتورىنداعى ەڭبەك ءونىمدىلىگىن 2014 جىلعا قاراي 50 پايىزعا, ال ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سەكتورلارىندا بۇل كورسەتكىشتى 100 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋدىڭ ءورشىل مىندەتى قويىلىپ وتىر.
مۇنان كەيىن ەلباسى ءبىرىنشى ءسوز كەزەگىن ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى توماس ميروۆقا بەردى. توماس ميروۆ ءوز ءسوزىن قازاقستانداعى كاسىپكەرلىك سەكتوردى جاڭعىرتۋ ءماسەلەلەرىنە ارنادى. ونىڭ ايتۋى بويىنشا ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ مەن ءارتاراپتاندىرۋ شيكىزات رەسۋرستارىنا باي قازاقستان ءۇشىن اسا وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى. ءارتاراپتاندىرۋ دامۋدىڭ باعىتتارىن نىعايتادى, ال جاڭعىرتۋ العا قويىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزادى. دەمەك, اتالعان ەكى ماسەلە ءبىر-ءبىرىمەن تىعىز بايلانىستى قاراستىرىلۋى كەرەك.
توماس ميروۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, قازاقستانداعى كاسىپكەرلىك سەكتورعا جاڭعىرتۋ قانداي ارتىقشىلىقتار بەرەدى دەگەن ماسەلەنى تالداعان كەزدە ونىڭ مىناداي ەكى قىرىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى. ولار – نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار, وندىرىستىك قۋاتتار مەن تەحنولوگيالاردى جاڭارتۋ جانە قولدا بار قۇرال-جابدىقتار مەن كومەكشى ينفراقۇرىلىمداردى قايتا جاڭعىرتۋ. بۇل ماسەلەلەردى ءساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋگە قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار, جاڭارتۋ جۇمىستارىن ءساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قارجىعا قولجەتىمدىلىك پەن ادام كاپيتالىن دامىتۋ, باسقارۋ تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋ سەكىلدى فاكتورلاردىڭ دا ماڭىزى زور. ويتكەنى, قارجى قولداۋىنسىز نەگىزگى كاپيتالدى جاڭعىرتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. قازاقستان وسى باعىتتا قازىردىڭ وزىندە ەلەۋلى پروگرەسكە قول جەتكىزىپ وتىر. دەگەنمەن, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزە وتىرىپ, وندا جۇمىس ىستەي الاتىن ءتيىستى جۇمىس كۇشتەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا, ولاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن داعدىلارىن ارتتىرۋ ىسىنە دە ەلەۋلى دەڭگەيدە ءمان بەرىلۋى ءتيىس. ايتپەسە تەحنولوگيالار ءۇشىن سالىنعان قارجىلاردىڭ ءوزىن اقتاۋ تيىمدىلىگىنە قول جەتكىزۋ قيىنداي تۇسكەن بولار ەدى.
توماس ميروۆ ءوز سوزىندە باسقارۋ تاجىريبەسىنە دا ءبىراز توقتالدى. قازىرگى كۇنى قازاقستاندا زامان تالابىنا ساي باسقارۋشىلاردىڭ قالىپتاسا باستاعانىمەن ءالى دە كوپتەگەن كومپانيالاردا بۇل ماسەلەنىڭ ويداعىداي شەشىم تاپپاعاندىعىن اتاپ ءوتتى. وسىلاردىڭ اسەرىمەن قازاقستاندا قازىرگى كۇنى ءوز جۇمىستارىن حالىقارالىق ستاندارت تالاپتارىنا سايكەس قۇرعان كاسىپورىندار مەن ارتتا قالۋشى كاسىپورىندار اراسىنداعى ۇلكەن الشاقتىقتاردىڭ بار ەكەندىگى بايقالادى.
مۇنان كەيىن ءسوز العان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ قازاقستان كاسىپورىندارىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى جوسپارلانعان شارالار مەن جۇرگىزىلگەن جۇمىستار تۋرالى ەسەپ بەردى.
ونىڭ ايتۋى بويىنشا, وتكەن جىلى پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت «اتامەكەن» وداعى» ۇەپ-پەن بىرلەسىپ, بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ تەحنيكالىق قولداۋى ارقىلى ەلىمىزدەگى 200 ونەركاسىپتىك كسىپورىندارعا تەحنولوگيالىق اۋديت جۇرگىزگەن. اۋديت ناتيجەسىندە نەگىزگى قورلاردىڭ, اسىرەسە, قۇرال-جابدىقتاردىڭ توزۋى, باسقارۋ جانە ماركەتينگتىك-ساتۋ تەحنولوگيالارىنىڭ جەتىلمەگەندىگى, قارجى رەسۋرستارىنا قول جەتكىزۋدىڭ شەكتەۋلىلىگى, جاڭا تەحنيكالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىن بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سەكىلدى پروبلەمالار انىقتالعان. وسىعان وراي اتالعان كاسىپورىندارعا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋدى ايقىنداۋ ماقساتىندا ولار ءۇش توپقا جىكتەلگەن.
ءبىرىنشى توپقا دامۋ مۇمكىندىگى جوعارى جانە قارجىلىق جاعدايى تۇراقتى كاسىپورىندار, ەكىنشى توپقا دامۋ ءمۇمكىندىگى بار, بىراق الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس سالدارىنان العان نەسيەلەرى مەن وبليگاتسيالىق زاەمدارىن وتەۋدە قيىندىقتار قالىپتاسقان, ياعني قارجىلىق ساۋىقتىرۋدى تالاپ ەتەتىن كاسىپورىندار, ال ءۇشىنشى توپقا ساۋىقتىرۋعا كەلمەيتىن جانە تەرەڭ قايتا قۇرىلىمداۋدى نەمەسە بانكروتتىق ۇدەرىستەردى جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەتىن كاسىپورىندار جاتقىزىلعان.
وسىلاردىڭ ىشىندە ەكىنشى توپتاعىلاردى قولداۋ ءۇشىن پرەمەر-مينيستر جەتەكشىلىك ەتەتىن ارنايى مامانداندىرىلعان جۇمىس توبى قۇرىلدى. وسىعان وراي ازىرلەنگەن باعدارلامادا اتالعان توپتاعى ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندار ءۇشىن ولاردىڭ نەسيەلەرىنىڭ پايىزدىق ستاۆكالارىن سۋبسيديالاۋ, سالىق جەڭىلدىكتەرىن بەرۋ جانە ولارعا ستراتەگيالىق ينۆەستورلار ىزدەستىرۋ, 4 جىلعا دەيىن كەپىلدىك تاپسىرىستار ۇسىنۋ سەكىلدى شارالار قاراستىرىلدى. ال شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ بىرقاتار ادىستەرى ىسكە قوسىلاتىن بولدى.
سونىمەن قاتار, اسەت يسەكەشەۆ ءوز سوزىندە كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى الداعى ۋاقىتتا ءۇش باعىت بويىنشا جۇرگىزىلەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. ءبىرىنشى باعىتقا جۇيە قۇرۋشى كاسىپورىندار جاتقىزىلادى. ولارعا ەنەرگەتيكالىق, مۇناي وڭدەۋشى جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى كىرەدى. مۇنداي كاسىپورىنعا كوبىنەسە قۇرال-جابدىقتاردىڭ مورالدىق جانە ناقتى تۇردە توزعىنداۋى, نەگىزگى قورلارعا تۇسەتىن جۇكتەمەنىڭ شەكتەن تىس كوپتىگى, ولارداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندىگى سەكىلدى پروبلەمالار ءتان. ەكىنشى باعىتقا ماشينە جاساۋ, حيميا, فارماتسەۆتيكا, جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبىنىڭ ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندارى جاتقىزىلعان. ەگەر مەملەكەت تاراپىنان ۇزاق مەرزىمدى تاپسىرىستار بەرىلگەن جاعدايدا, بۇل كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋعا بولادى. ءۇشىنشى توپقا ەنگىزىلگەن شاعىن كاسىپورىندارعا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا قولداۋ شارالارى كورسەتىلەدى. ولاردىڭ وندىرىستەرىن قايتا جاراقتاندىرۋ جانە كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىنە كوڭىل اۋدارىلادى.
بۇدان سوڭ پرەزيدەنت جانىنداعى شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 24-ءشى پلەنارلىق ماجىلىسىنە قاتىسقان شەتەلدىك قوناقتار ءسوز الدى. الدىمەن ازيا دامۋ بانكىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى لاكشمي ۆەنكاتاچالام حانىم جاڭا تەحنولوگيالاردى ينفراقۇرىلىمعا جەكە مەنشىك ينۆەستيتسيالار تارتۋ ارقىلى ەندىرۋ تاقىرىبىندا ءسوز قوزعادى. قازاقستاننىڭ كەڭەس وداعى كەزىندە قۇرىلعان, ەسكىرىپ بارا جاتقان ينفراقۇرىلىمى اعىمداعى قاجەتتىلىكتەردىڭ ءوزىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ءتيىستى دەڭگەيدە قىزمەت كورسەتۋگە قابىلەتسىز. وسى ورايدا قازاقستان ينفراقۇرىلىم سالاسىنا جاڭا تەحنولوگيالاردى اناعۇرلىم ءتيىمدى ادىستەرمەن قالايشا تارتا الادى دەگەن سۇراق تۋادى. ادەتتە مەملەكەت جاڭا تەحنولوگيالاردى وندىرۋشىلەرمەن جانە ونى جەتكىزۋشىلەرمەن ءوزى تىكەلەي كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ساتىپ الاتىن. الايدا, سوڭعى جىلدارى نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا قازاقستان باسقا مودەلدى قولدانۋدا. ول بويىنشا ينفراقۇرىلىم نىساندارىنا ينۆەستيتسيا سالاتىن كومپانيالار ۇزاق مەرزىمدى جوبالار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى, سونداي-اق ونىڭ تيىمدىلىگىنە قاتىستى بارلىق تاۋەكەلدى تولىقتاي وزدەرىنىڭ موينىنا الادى. ال الەمدەگى تاجىريبە بويىنشا ۇكىمەتتەر ينفراقۇرىلىمعا قارجى قۇياتىن جەكە مەنشىك كومپانيالارعا تەحنولوگيالىق جاڭارتۋدىڭ باستى ءارى نەگىزگى قۇرالى رەتىندە قارايدى. بۇل, اسىرەسە, ونىمدىلىكتى كۇشەيتىپ, شىعىندى ازايتۋعا بايلانىستى عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋدىڭ قارقىندى كەزەڭدەرىنەن وتەتىن سەكتورلارعا بايلانىستى. قازاقستان ينفراقۇرىلىم نىساندارىنا ينۆەستيتسيا سالاتىن الەمدىك جەتەكشى كومپانيالاردىڭ نازارىن اۋدارتۋ ءۇشىن كونكۋرستىق ىرىكتەۋدىڭ ءتيىمدى تارتىپتەرىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا بارلىق مۇمكىندىكتەرىن كورنەكتىرەك كورسەتۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ينفراقۇرىلىم نىساندارىنا ارنالعان ۇزاق مەرزىمدى جەكە مەنشىك ينۆەستيتسيالار ونىڭ بازالىق سالالارىنا جاڭا تەحنولوگيالار تارتۋدىڭ تاماشا ءادىسى. كەڭەس وتىرىسىندا ءبىز قازاقستان ۇكىمەتىنە مىناداي نەگىزگى ءساتتەردى جەتكىزسەك دەيمىز. قازاقستان داعدارىسقا دەيىنگى تۇراقتى دامۋ دەڭگەيىنە قايتا جەتكەندىكتەن سىزدەرگە, الدىمەن ەلدىڭ وڭتۇستىك ايماعىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىن شەشۋگە تۋرا كەلەدى. سۇرانىستى تومەندەتۋگە ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەندىرۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزۋگە بولادى. قازاقستاننىڭ ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەسى كومىر جاعاتىن ەلەكتر ستانسالارىنا تاۋەلدى. ولار حالىق تىعىز قونىستانعان ءىرى ورتالىقتاردىڭ اينالاسىندا ورنالاسقان. مۇنداعى اۋانى لاستايتىن گازدار «تازا كومىر» تەحنولوگياسىن ەندىرۋدى كوزدەيتىن جانە تەز ارادا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس جاڭارۋ ەسەبىنەن قىسقارۋى كەرەك. كەلەشەكتە بۇل سالاداعى ۇلكەن ءرولدى تابيعي گاز بەن قايتا قالپىنا كەلەتىن ەنەرگيا كوزدەرى العانى دۇرىس, دەدى ول. ادب ۆيتسە-پرەزيدەنتى جەل ەنەرگەتيكاسى مەن كۇن ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ستراتەگياسىن قۇرۋ ارقىلى كەلەشەكتە قازاقستانعا جەتەكشى عىلىمدىق تەحنولوگيانى بەرە الاتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ينۆەستورلاردى تارتۋعا بولاتىندىعىن جەتكىزدى.
جۇكتى تاسىمالداۋ جانە قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزىنىڭ ارتۋى ەل اۋماعىنىڭ ۇلكەندىگىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاقستاندا حالىقارالىق ساۋدانىڭ مەملەكەتتىڭ ىشكى جالپى ونىمىندە ەلەۋلى ۇلەسى بارلىعىنا بايلانىستى. سالا تەحنولوگيالارى الەمدە ەداۋىر دامىعاندىقتان, قازاقستاننىڭ ونى ەنگىزۋ ارقىلى جاقسى پايدا تابۋعا زور ءمۇمكىندىگى بار. ازيا دامۋ بانكى جەكە مەنشىك سەكتوردان تۇسەتىن وسى تەكتەس باستامالارعا قولداۋ كورسەتۋگە ارقاشان دايىن, دەدى لاكشمي ۆەنكاتاچالام.
ال «ارسەلور ميتتال» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى لاكشمي ميتتال ءوتكەن جىلى بولات, كومىر جانە تەمىر رۋدالارىنىڭ وندىرىسىنە جاڭا تەحنولوگيالار ەندىرۋ ماقساتىندا 240 ملن.اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالىنعاندىعىن جەتكىزدى. ال 2011 جىلى ينۆەستيتسيا كولەمىن 400 ملن.دوللارعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قۋاتى 1,2 ملن.توننا بولاتىن پىشىمدەرگە ءۇزدىكسىز قۇيىپ تۇراتىن جاڭا ماشينە قۇرىلىسى جىل سوڭىندا اياقتالىپ, قولدانىسقا بەرىلەدى. سونداي-اق №2 دومنا پەشىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, قالعان ۇشەۋىن 3 جىلدا قايتادان جاڭارتامىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز.
«بي دجي» كومپانياسىنىڭ اتقارۋشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى كريس فينلەيسون كەڭەسكە قاتىسقانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ول سوڭعى ەكى ونجىلدىق ىشىندە ەلىمىز جۇيەلىلىكپەن, ساياسي بولجاعىشتىقپەن اشىق ەكونوميكا جۇرگىزىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. «بي دجي» كومپانياسى قازاقستاننىڭ «ءونىمدىلىك-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن ماقساتتارعا جەتۋگە ۇمىتىلىسىنا قولداۋ كورسەتىپ كەلە جاتىر. ول تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋدە جانە كادرلار ماسەلەسىندە باسەكەگە قابىلەتتى «قازاقستاندىق مازمۇندى» ارتتىرۋ ارقىلى كورىنىس تابۋدا. زاماناۋي ەكونوميكاعا جوعارى بىلىكتى ماماندار كەرەك. بۇل باعىتتا «بي دجي گرۋپپ» «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ» عىلىمي كىتاپحاناسى مەن زەرتتەۋ ستيپەنديالارىن, سونداي-اق بي دجي كافەدراسىن جىلىنا 450 مىڭ دوللار كولەمىندە قارجىلاندىرىپ وتىرۋدى موينىنا الدى, دەدى كريس فينلەيسون.
قازاقستان ءوندىرىسىن جاڭارتۋدا تاۋ-كەن ءوندىرىسى كەشەنىنىڭ رولىنە كەلەتىن بولساق, «ENRC» كومپانياسىنىڭ اكتسيونەرى الەكساندر ماشكەۆيچ كەڭەستىڭ الدىڭعى وتكەن وتىرىسىندا ادام كاپيتالى بويىنشا ۇلتتىق كەڭەس قۇرۋدى ۇسىنعاندىعىن ەسكە سالدى. سەبەبى, ونىڭ پىكىرىنشە, جاڭارۋ الدىمەن ادام ويىنان باستالۋى كەرەك. بۇل كەڭەس كاسىپورىنداردىڭ عىلىمي ورتالىقتارمەن جانە وقۋ ورىندارىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناستى قالىپتاستىرۋى مۇمكىن, دەدى ا.ماشكەۆيچ.
جاڭارتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بيزنەس ۇدەرىستەرىن وڭتايلاندىرۋ. دۇرىس ۇيىمداستىرىلعان باسقارۋ ۇدەرىستەرى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرادى. «ونىمدىلىك-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ارقىلى قازاقستاندىق يندۋستريانى دامىتۋ ينستيتۋتى شىناي سەكتورداعى كاسىپورىندارعا تەحنولوگيالىق اۋديت جۇرگىزىپ, ونداعى قۇرال-جابدىقتاردىڭ 40 پايىزى ابدەن توزعاندىعى تۋرالى مونيتورينگ ەسەبىن جاريالادى. ءبىز بۇدان سوڭ جاڭارۋ ۇمتىلىسىن جۇزەگە اسىراتىن ۇسىنىستار كۇتۋدەمىز. كومپانيا بىرنەشە سەرپىندى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. ENRC-ءدىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلىندەگى بارلىق جوبالار ونىمدىلىكتى ارتتىرۋمەن بىرگە, رەسۋرستى ۇنەمدەۋمەن بىرقاتارعا قويىلادى دەي كەلە ا.ماشكەۆيچ, كومپانياداعى ەنەرگيالىق ءتيىمدى ءوندىرىستى جاڭارتۋدىڭ ناقتى مىسالدارىن كەلتىرىپ ءوتتى.
«رويال داتچ شەلل» كومپانياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ماتياس بيحسەل دە ءوز سوزىندە قازاقستان ۇكىمەتىمەن اراداعى جولعا قويىلعان قارىم-قاتىناسقا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ارىپتەستىكتى ودان ءارى جالعاستىرۋعا جانە قازاقستاننىڭ جاڭارۋ باعدارلاماسىنا ۇلەس قوسۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى.
«ەرنست ەند يانگ» كومپانياسى وپەراتسيالاردىڭ باس ديرەكتورى دجون فەررارو كاسىپورىنداردىڭ كولەمدى جاڭعىرۋىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وندىرىستىك, يننوۆاتسيالىق, قارجىلىق جانە ءبىلىم بەرۋدە جاڭارۋ جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتتى. قازاقستاندىق ينفراقۇرىلىمدى جۇزەگە اسىرۋ باعدارلاماسى ەلەۋلى قارجى كوزدەرىن, ءبىلىمدى جانە تەحنولوگيانى قاجەت ەتەدى. وسى ورايدا ءبىز ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى تەتىگىن باتىل قولدانۋعا كەڭەس بەرەمىز. بۇل تەتىك جەكە ينۆەستورلاردىڭ قارجىلاندىرۋىن تارتىپ قانا قويماي, نوۋ-حاۋعا قول جەتىمدىلىكتى ارتتىرادى. سونداي-اق, ارنايى مامانداندىرىلعان ينفراقۇرىلىمدىق قور قۇرۋ قاجەت. ول جاڭارتۋ باعدارلاماسىنا قولداۋ كورسەتەتىن بولادى, دەدى دجون فەررارو مىرزا. بۇدان سوڭ ءسوز العان «دەلويت تمد» ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى جان-پول پيكارد بۇۇ ستاتيستيكاسى بويىنشا تەڭىزگە شىعاتىن ەلدەردەن تەڭىزگە شىقپايتىن ەلدەردىڭ ءونىمدىلىگى 50 %-عا از ەكەندىگىن قازاقستانعا قارجى قۇيۋ ماسەلەسىندە ەسكەرۋ كەرەكتىگىن ايتىپ ءوتتى. كوپتەگەن ەلدەر «ونىمدىلىك بويىنشا كەڭەس» قۇرعاندىعىن, ال پرەمەر-مينيستر ورىنباسارىنىڭ وسى تۋرالى باستاماسى قاۋىمداستىقتار مەن كومپانيالار دامۋى تابىستى بولۋى ءۇشىن نەگىز بولارىن اتاپ كورسەتتى. ال «بەيكەر ي ماكەنزي ينتەرنەشنل» اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى كوەن ۆانحەرەنتس ەلىمىز قابىلداعان اقپاراتتىق جانە كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنا وزگەرىس ەنگىزۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2014 جىلعا قاراي 100 ادامعا شاققاندا كەڭ جولاقتى ينتەرنەت جەلىسىنىڭ تىعىزدىعىن 24,2 ادامعا جەتكىزۋگە مول مۇمكىندىك بار كورىنەدى.
كەڭەس وتىرىسىندا «لۋكويل» ااق پرەزيدەنتى ۆاگيت الەكپەروۆ, «ەكسون موبيل» كورپوراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ۋ.البەرس, دويچە بانكتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى پيتەر تيلس, «ەني» باس اتقارۋشى ديرەكتورى پاولو سكاروني, «ميتسۋبيسي» كومپانياسىنىڭ ازيا جانە كاۆكاز بويىنشا باس وكىلى حيروسي ميوسي, «فيليپپ مورريس ينتەرنەشنل» كومپانياسىنىڭ كورپوراتيۆتىك بايلانىستار بويىنشا ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەۆەن حۋرۆين ءسوز سويلەپ, قازاقستاندىق ءوندىرىستى جاڭارتۋ تۋرالى وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ سوزىنەن كەيىن توني بلەر, الفرەد گۋزەنباۋەر, رومانو پرودي, الەكساندر كۆاسنەۆسكي ءوز وتىنىشتەرى بويىنشا ءسوز الىپ, جەدەل دامۋ ۇستىندەگى قازاقستان تۋرالى جاعىمدى پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
پلەنارلىق وتىرىستى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورىتىندىلادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوز ءسوزىندە كەڭەس مۇشەلەرىنە قازاقستان ءۇشىن شىنايى دا پايدالى اقىل-كەڭەستەرىن, پىكىرلەرىن بىلدىرگەنى ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, كەڭەستىڭ قۇرمەتتى قوناقتارى توني بلەر, الەكساندر كۆاسنەۆسكي, رومانو پرودي, الفرەد گۋزەنباۋەرگە ءبىزدىڭ ەلىمىزبەن شىنايى دوستىق قارىم-قاتىناستارى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ءبىز بيىلعى جىلى ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. ارينە, ءبىز ءوز مەرەكەمىزدىڭ تۇسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزدى ايتاتىن بولامىز. بۇل جەتىستىكتەر بىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان بىرنەشە اۋىر داعدارىستى باستان وتكەردى. سولاردىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى جانە اۋىرى ءبىز ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى بولدى. سول تۇستا قازاقستان قۇلاعان يمپەريانىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە تىم اۋىر ەكونوميكالىق جاعدايلارمەن بەتپە-بەت قالدى. سول تۇستا ءبىز بۇرىن بولماعان ءوز دەربەس مەملەكەتتىگىمىزدى قالىپتاستىرۋ, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ جاڭا جۇيەسىن قۇرۋ, ەكونوميكانى جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر ەتۋ, ونى جەكەشەلەندىرۋ, ياعني ليبەرالدى مەملەكەتتى, ليبەرالدى ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وتە كۇردەلى بەس-التى جىلدى جۇمسادىق. ودان ەندى ەس جيامىز دەگەن تۇستا وڭتۇستىك-شىعىس ازيا داعدارىسىنا تاپ بولدىق. سوندىقتان ءبىز ءوز دامۋىمىزدى 1999 جىلدان باستادىق. سوڭعى 10-13 جىلدىڭ اياسىندا عانا قالىپتى دامۋ جاعدايىنا تۇستىك. وسى ءۇشىن ءبىز ءوز جەتىستىكتەرىمىزدى ماقتان تۇتامىز. بۇل جىلداردىڭ ءون بويىندا شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسى مەنىمەن بىرگە بولدى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز 120 ميلليارد دوللاردىڭ شەتەلدىك ينۆەستيتسيالارىن تارتىپ, 150 ميلليارد دوللاردىڭ وزىندىك, ىشكى ينۆەستيتسيالارىن ىسكە قوستىق. مەن بۇرىنعى گدر – شىعىس گەرمانيا تۋرالى ايتقان پيتەر تيلس مىرزانىڭ ءسوزىن ىقىلاسپەن تىڭدادىم. مەن ءوز سوزىمدە بۇل مىسالدى ءجيى كەلتىرەتىنمىن. ءوز كەزىندە قازاقستاننىڭ گدر-عا كومەكتەسكەن گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسى سەكىلدى قۋاتتى دەمەۋشىسى بولعان جوق. ەندى ءبىز الەمگە بەلگىلى بولعان كەزىمىزدە, ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدى بەكىتكەن تۇسىمىزدا الدىمىزعا جاڭا وتە ءورشىل مىندەتتەردى قويىپ وتىرمىز, دەپ اتاپ كورسەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
وتكەن جىلدان باستاپ قازاقستاندا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندە ۇلكەن جۇمىستار باستالدى. وسى ءىستىڭ اياسىندا تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە عانا 800 ميلليارد تەڭگەنى نەمەسە 5 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن 152 جوبا پايدالانۋعا بەرىلىپ, 25 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنىن قۇرۋ مۇمكىندىگى قالىپتاستى. ال ۇستىمىزدەگى جىلى تاعى وسىنداي 200 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىندا العا باسۋ ايقىن سەزىلۋدە. ءوتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 7 پايىزعا ءوستى, ونىڭ 2 پايىزىن جاڭادان ىسكە قوسىلعان يندۋستريالاندىرۋ جوبالارى بەردى.
وڭدەۋ ونەركاسىبى, ياعني شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور 18 پايىزعا, ال ولاردىڭ ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 67 پايىزعا ءوستى. سالاداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى 1,5 ەسە ءوسىپ, ءبىر ادامعا 44 مىڭ دوللاردان اينالدى. ال وسى كورسەتكىش 2009 جىلى 29,5 مىڭ دوللاردى عانا قۇراعان ەدى.
وسى رەتتە نەعۇرلىم ءىرى جوبالار شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن جانە قارجىلاندىرۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعاندىعىن ايتۋعا بولادى. جاڭادان ەرەكشە ءوندىرىس تۇرلەرى, جۇمىس ورىندارى قۇرىلۋدا. ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتا تۇسۋدە.
سىزدەرگە بۇل جۇمىسقا بەلسەنە قاتىسقاندارىڭىز جانە قولداۋ بىلدىرگەندەرىڭىز ءۇشىن تاعى دا العىسىمدى ايتامىن. شىنىندا دا قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىندا سىزدەردىڭ ۇلەستەرىڭىز بار. ءبىز مۇنى باعالايمىز. بىراق بۇل باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت پەن ەكونوميكانى قۇرۋ جولىنىڭ باسى عانا. ءبىز ءوز الدىمىزعا ءورشىل ستراتەگيالىق ماقساتتاردى قويىپ, قىزمەت ەتۋ اياسىن بەلگىلەدىك. ءبىزدىڭ پروبلەمالارىمىز ءبىزگە ايقىن. ءبىز ءاربىر وتىرىستا سىزدەرمەن بىرگە بۇل جايىندا ايتىپ, ولاردى بىرىگىپ شەشىپ كەلەمىز, دەدى ەلباسى.
وسى رەتتە پرەزيدەنت مۇنان ءارى العا جىلجۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي بىرقاتار ءماسەلەلەردى شەشۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
ءبىرىنشى. جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىنىڭ لوكوموتيۆى ءىرى كاسىپورىندار, ۇلتتىق كومپانيالار جانە تابيعات قويناۋىن پايدالانۋشىلار بولىپ تابىلادى.
ءبىز شەتەلدىك ينۆەستورلاردى وسى ۇدەرىستىڭ قاتىسۋشىسى بولۋىنا شاقىرامىز. سىزدەردىڭ سوڭدارىڭىزدان وتاندىق كاسىپورىندار دا ەرەتىن بولادى. سوندىقتان قازاقستاندىق ۇلەستى دامىتۋ جونىندەگى ساياسات ەكونوميكانى جاڭعىرتۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى. سىزدەر ونى قولداپ وتىرسىزدار, ەندى وسى ءىستى ودان ءارى جىلجىتۋىمىز كەرەك, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
تاۋارلار, جۇمىستار مەن قىزمەتتەر ساپاسىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن ەنگىزۋ باعىتىن ۇستانا وتىرىپ, وتاندىق جەتكىزۋشىلەر قازاقستان ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋ مەن قازىرگى زامانعى مەنەدجمەنتتى ەنگىزۋگە ۇمتىلۋدا. شاعىن تەحنولوگيالىق تەحنولوگيالار وسىلايشا ىنتالاندىرىلۋدا. دەگەنمەن, جاڭعىرتۋدىڭ بۇل ارەكەتتى تەتىگى ءالى دە بولسا جەتكىلىكتى پايدالانىلىپ وتىرعان جوق. بۇعان وتاندىق تاۋارلاردى ساتىپ الۋ كورسەتكىشتەرى دالەل بولا الادى. جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار بويىنشا قازاقستاندىق مازمۇن ۇلەسى بۇتىندەي العاندا 11,5 پايىزدى, جۇيە قۇراۋشى كاسىپورىندار بويىنشا 31 پايىزدى, «سامۇرىق-قازىنا» توبى بويىنشا 38 پايىزدى قۇرادى. وتكەن جىلى مۇناي-گاز سالاسىندا قازاقستاندىق ۇلەس جونىندەگى ءوز مىندەتتەمەلەرىن تەك 14 كومپانيا عانا تولىق ورىندادى. قالعاندارىندا (شامامەن 130 كومپانيا) اتالعان مىندەتتەمەنى ورىنداۋدىڭ ورتا كورسەتكىشى تەك 25 پايىز كولەمىندە عانا بولدى.
سوندىقتان شەتەلدىك ينۆەستورلاردان ۇكىمەتتىڭ يندۋستريالاندىرۋ ءجونىندە جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىستارىن ەسەپكە الا وتىرىپ, قازاقستاندىق كاسىپورىنداردى تاپسىرىستارعا بەلسەندى ءتۇردە تارتۋعا شاقىرامىن. سىزدەر ءبىزدى دۇرىس تۇسىنۋگە تيىسسىزدەر. مەن ۇكىمەتتىڭ الدىنا بۇل ساياساتتى قاتاڭ جۇرگىزۋ جانە سىزدەرمەن جۇمىس ىستەۋ جونىندە مىندەت جۇكتەدىم. بۇل جۇمىستاردىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى ءبىز سىزدەرمەن ورتاق تۇسىنىستىكتەرگە كەلەتىن بولارمىز دەپ ويلايمىن, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
پرەزيدەنت ەل ەكونوميكاسىنىڭ مۇنان كەيىنگى ءبىر كۇردەلى ماسەلەسى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ قۋات ۇنەمدەۋ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسىندە بۇل ءماسەلە تالاي رەت ءسوز بولىپ كەلەدى. تەك ءبىر عانا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى ەلدە وندىرىلگەن ەلەكتر قۋاتىنىڭ جارتىسىنان استامىن جۇمسايدى. يندۋستريالىق باعدارلاما اياسىندا جاڭادان ىسكە قوسىلىپ جاتقان جوبالار ەلەكتر قۋاتىنىڭ جۇمسالۋىن ودان ءارى مولايتا تۇسەتىندىگى تۇسىنىكتى. وتاندىق مەتاللۋرگيانىڭ وسى سەكتورىندا عانا كاسىپورىنداردىڭ ەلەكتر قۋاتىن ىسىراپتاۋ دەڭگەيى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىندارىمەن سالىستىرعاندا, ءبىر جارىم جانە ودان دا كوپ ەسە جوعارى بولىپ وتىر. ال ەڭبەك ونىمدىلىگىنە كەلەر بولساق, بىزدە ول 1,5-2 ەسە تومەن. مۇنداي كاسىپورىنداردا ءونىمنىڭ ءوزىندىك قۇنىنا شاققانداعى ماتەريالدىق شىعىن كولەمى 70 پايىزعا دەيىن جەتۋدە. كاسىپورىنداردىڭ وندىرگىشتىك قۋاتى كوپ توزعىنداعان. ولارداعى قۇرال-جابدىقتار 30 جىلدان بەرى پايدالانىلىپ كەلەدى.
سوندىقتان مەن ەلىمىزدىڭ كاسىپورىندارىنا قۋات ۇنەمدەگىش الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ مەن قۋات ىسىرابىن ازايتۋ جونىندە جۇيەلى شارالار ازىرلەۋ جونىندە ۇكىمەتكە تاپسىرما بەردىم. ءبىز بۇل ىسپەن قازىر مىقتاپ شۇعىلدانۋدامىز. وسى باعىتتا ءسىزدەردى بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىن, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەكىنشىدەن, شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار ءوز قولدارىندا بار رەسۋرستار مەن مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانا جانە جاڭارۋعا دەگەن ۇمتىلىستى ايقىن تانىتا وتىرىپ, جاڭعىرتۋدىڭ الدىڭعى لەگىندە ءجۇرۋى كەرەك. مەملەكەت بۇگىن كاسىپكەرلىك ءۇشىن بارلىق قولايلى جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋ ۇستىندە. قابىلدانعان «ونىمدىلىك-2020» باعدارلاماسى باسقارۋشىلىق تەحنولوگيالاردى جانە ءىس ۇستىندەگى, سونىمەن قاتار جاڭادان اشىلعان وندىرىستەردى تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ ءىسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. ەلباسى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى وسى ىسكە دە بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىردى.
ۇشىنشىدەن, ينتەللەكتۋالدىق نەگىزسىز جاڭعىرتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. وسىعان وراي ەلباسى جاڭعىرتۋ جوسپارىنىڭ ءساتتى جۇزەگە اسۋى ەڭ الدىمەن, ادامدارعا, كاسىپورىنداردىڭ بۇكىل قىزمەتكەرلەرى مەن ولاردىڭ باسشىلارىنىڭ جۇمىسىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. وسى رەتتە ەلباسى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ باتىس جانە شىعىس قازاقستاندا قۇرعان كادرلاردى وقىتۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىنا جاقسى باعا بەرىپ, ولاردا بىلىكتى جۇمىسشىلار مەن ينجەنەرلەر ازىرلەنىپ جاتقاندىعىن ايتا كەلە, ەندىگى كەزەكتە كومپانيالاردىڭ توپ-مەنەدجمەنتىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا وسىنداي وقۋلاردى ۇيىمداستىرۋ ءجون بولاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. ۇكىمەتكە شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءبىلىم جانە كادرلىق مودەرنيزاتسيالاۋ ماسەلەلەرى جونىندە ناقتى ۇسىنىس ەنگىزۋدى تاپسىردى.
تورتىنشىدەن, جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزى يننوۆاتسيالار بولىپ تابىلادى. ءتيىمدى يننوۆاتسيالىق-ەكونوميكانى قۇرۋ – ءتىپتى جوعارى دامىعان ەل ءۇشىن دە كۇردەلى ىستەردىڭ ءبىرى. مەن كەڭەس وداعى ەكونوميكالىق جۇيەسىندە جۇمىس ىستەگەن اداممىن. ەندى جاڭا جۇيەدە جۇمىس جاساپ جاتىرمىن. مەن كەڭەس وداعى ونەركاسىبىنىڭ دامىعان ەلدەردەن قانشالىقتى ارتتا قالعاندىعىن جانە ونىڭ سەبەپتەرىن جاقسى بىلەمىن. سوندىقتان دا مەن بۇل مىندەتتى وتە كۇردەلى دەپ ەسەپتەيمىن, دەدى پرەزيدەنت.
وسى كەزدەسۋ وتكىزىلىپ وتىرعان جاڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت تەك وتكەن جىلى عانا قۇرىلدى. ول ەندى الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىمي ورتالىققا, «بولاشاق يننوۆاتسياسىن» ازىرلەۋدىڭ ءتاجىريبە كوزىنە اينالۋى ءتيىس.
بۇل ۋنيۆەرسيتەت – ەرەكشە وقۋ ورنى. ول ءۇشىن ارناۋلى زاڭ قابىلداندى. ۋنيۆەرسيتەت باتىستىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جۇيەسى جانە تارتىبىمەن جۇمىس ىستەۋدە. مۇندا وقىتۋ تەك اعىلشىن تىلىندە عانا ءجۇرگىزىلەدى. وعان ستۋدەنتتەر ىرىكتەپ الۋ ءۇشىن 20 ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپ قۇرىلدى. ءبىزدىڭ جاڭا ۋنيۆەرسيتەتىمىز الەمنىڭ كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن ءبىرىگىپ جۇمىس ىستەۋدە. مۇندا امەريكالىق, ەۋروپالىق جانە شىعىستىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ پروفەسسورلارى ساباق بەرەدى, دەدى ەلباسى.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى رەتىندە قايتا قۇرىلىپ وتىرعان الماتىداعى «الاتاۋ» اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق پاركىنە دە يننوۆاتسيالاردى ناقتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ورتالىعىنا اينالۋ مىندەتى جۇكتەلگەندىگىن ايتتى. بۇل ەكى يننوۆاتسيالىق ورتالىقتار ەلباسىنىڭ جەكە باقىلاۋىندا بولادى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى اتالعان ورتالىقتاردى دامىتۋ جونىندە ارىپتەستىككە شاقىردى.
قازاقستان الەمدىك ەكونوميكانىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالۋعا ۇمتىلىس تانىتىپ كەلەدى. ەلباسى وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتتىڭ الدىنا 2016 جىلعا تامان قازاقستاندى الەمدىك ساۋدا, لوگيستيكالىق جانە ىسكەرلىك حاب رەتىندە قالىپتاستىرۋ ءىسىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە مىندەت قويىلعاندىعىن جەتكىزدى. ءبىز ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋدامىز, جۇمىس كۇشتەرىنىڭ, جۇكتەردىڭ ءوتۋىن جەڭىلدەتۋدەمىز, دامىعان لوگيستيكالىق جانە كولىكتىك ينفراقۇرىلىمداردى قۇرۋدامىز. ءبىز «باتىس قازاقستان – باتىس قىتاي» سەكىلدى ءىرى جوبانى قولعا الدىق. ونىڭ 2700 شاقىرىمى ءبىزدىڭ ەلدەن وتەدى. بۇل جوبا كەلەسى جىلى اياقتالادى. سونىمەن قاتار, كاسپي تەڭىزىندەگى اقتاۋ پورتىن دامىتۋ, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا, يرانعا, پارسى شىعاناعىنا ەكىنشى تەمىر جول سالۋ, الماتىنى ءىرى ىسكەرلىك جانە قارجى ورتالىعىنا اينالدىرۋ, ءتۋريزمدى كوتەرىپ, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن جانداندىرۋ سەكىلدى اۋقىمدى ىستەرمەن شۇعىلدانۋدامىز, دەگەن ەلباسى وسىعان وراي شەت ەل ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ كەلەسى وتىرىسىندا قازاقستاندى ساۋدا, لوگيستيكالىق ىسكەرلىك جانە قارجى ورتالىعىنىڭ حالىقارالىق حابى رەتىندە قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋدى ۇسىندى.
ەلباسى ءسوزىنىڭ سوڭىنا تامان ءۇستىمىزدەگى جىلى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە بايلانىستى جوعارى دەڭگەيدەگى ەكونوميكالىق فورۋمدار مەن شارالار وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەلە, شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ كەلەسى مەرەيتويلىق 25-ءشى وتىرىسىن 2012 جىلدىڭ 22 مامىرىندا استانادا, V استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ قارساڭىندا وتكىزۋدى ۇسىندى.
سونىمەن قاتار, ەلباسى شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىن ەندىگى كەزەكتە بۇرىنعىداي جىلىنا ەكى رەت ەمەس, جىلىنا ءبىر رەت وتكىزۋ ۇسىنىلاتىندىعىن ايتتى. العاشقى جىلداردا ءبىزدىڭ الدىمىزدا شەشىمىن تابۋعا ءتيىستى ماسەلەلەر كوپ بولعاندىقتان, ءبىز ءجيى جينالىپ وتىردىق. ەندى ءبىز ەلدىڭ دامۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى ءمۇلدەم باسقا ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇستىندەمىز. سوندىقتان كەڭەس وتىرىسىن ەندىگى كەزەكتە جىلىنا ءبىر رەت وتكىزسەك دە جەتكىلىكتى بولار, ال توتەنشە پروبلەمالار پايدا بولا قالعان جاعدايدا مەن ونى سىزدەرمەن بىرلەسىپ شەشۋگە قاشان دا بولسىن ءازىرمىن, دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى كەڭەس مۇشەلەرى مەن قوناقتارىنا ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسقاندارى ءۇشىن, استاناعا كەلىپ, جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا قولداۋ بىلدىرگەندەرى ءۇشىن العىسىن جەتكىزە كەلە, كەڭەس وتىرىسىن جابىق دەپ جاريالادى.
سۇڭعات ءالىپباي, ۆەنەرا تۇگەلباي, سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
جاڭعىرۋ جانە جاڭارۋ
ەل الدىندا تۇرعان وسىنداي مىندەتتەرگە شەت ەل ينۆەستورلارى دا اتسالىسۋى ءتيىس
مەملەكەت باسشىسى كەڭەس وتىرىسى جۇمىسىن اشارداعى ءسوزىندە جيىنعا قاتىسۋشىلاردى قۇتتىقتاي كەلە, ونىڭ ءبىرىنشى رەت قازاقستاننىڭ جاڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكىزىلىپ وتىرعاندىعىن اتاپ كورسەتتى.
ەلباسى شەتەلدىك ينۆەستورلار جانە قازاقستان تاراپىنان سايلانعان كەڭەستىڭ جاڭا مۇشەلەرىمەن تانىستىردى. ولار – «فينمەككانيكا گرۋپپ» كومپانياسىنىڭ توراعاسى جانە باس اتقارۋشى ديرەكتورى پەر فرانچەسكو گۋارگۋاليني, «مەترو كەش ەند كەرري ينتەرنەشنل» كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى فرانتس ميۋللەر, «دجەنەرال ەلەكتريك» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى جانە باس اتقارۋشى ديرەكتورى فەرديناندو بەككاللي-فالكو, قازاقستان تاراپىنان ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆ, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆ, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى ينۆەستيتسيالار جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى, كەڭەستىڭ جۇمىس ورگانىنىڭ باسشىسى اسىلحان سەرىكوۆ. سونداي-اق كەڭەس قۇرامىندا وزگەرىستەر بولعانى حابارلاندى. روبين رەنۆيكتىڭ ورنىنا ەندى «دجەي پي مورگان» ينۆەستيتسيالىق بانكىن ونىڭ ەۋروپا, تاياۋ شىعىس جانە افريكا بويىنشا ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى كلاۋس ديدريحس وكىلدىك ەتەتىن بولادى.
مەملەكەت باسشىسى كەڭەستىڭ جاڭا بايقاۋشىلارى «رەسەي جيناق بانكى» ااق پرەزيدەنتى گەرمان گرەفتى, «ترۋبا مەتاللۋرگيالىق كومپانياسى» ااق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى دميتري پۋمپيانسكيدى قاتىسۋشىلارعا تانىستىردى. كەڭەسكە جاڭادان قابىلدانعان مۇشەلەر مەن بايقاۋشىلاردىڭ جۇمىسىنا تابىس تىلەدى.
مۇنان كەيىن مەملەكەت باسشىسى وسىدان 20 جىل بۇرىن, ياعني 1991 جىلى قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولىپ, دەموكراتيالىق قوعام مەن اشىق ەكونوميكا قۇرۋ ماقساتىندا ءتۇبەگەيلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي رەفورمالاردى باستاعاندىعىن ەسكە سالدى. وسى ساتتەن باستاپ ەل جەكە مەنشىك پەن ەركىن باسەكەلەستىككە نەگىزدەلگەن نارىق ەكونوميكاسىن قۇرۋ جولىندا ماقساتتى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستاندا بيزنەس ءجۇرگىزۋ جانە ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالار سالۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار قالىپتاستىرىلدى.
ءوز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە كوتەرىلگەن قازاقستان وتكەن جىلدان باستاپ ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ ءىسىن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الدى. سوندىقتان دا وسى وتىرىستىڭ نەگىزگى تاقىرىبى «قازاقستاندىق كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ مەن جاڭارتۋ» بولىپ وتىرعاندىعى بەكەردەن-بەكەر ەمەس.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ەل ۇكىمەتىنىڭ الدىنا وڭدەۋ ونەركاسىبى سەكتورىنداعى ەڭبەك ءونىمدىلىگىن 2014 جىلعا قاراي 50 پايىزعا, ال ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سەكتورلارىندا بۇل كورسەتكىشتى 100 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋدىڭ ءورشىل مىندەتى قويىلىپ وتىر.
مۇنان كەيىن ەلباسى ءبىرىنشى ءسوز كەزەگىن ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى توماس ميروۆقا بەردى. توماس ميروۆ ءوز ءسوزىن قازاقستانداعى كاسىپكەرلىك سەكتوردى جاڭعىرتۋ ءماسەلەلەرىنە ارنادى. ونىڭ ايتۋى بويىنشا ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ مەن ءارتاراپتاندىرۋ شيكىزات رەسۋرستارىنا باي قازاقستان ءۇشىن اسا وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى. ءارتاراپتاندىرۋ دامۋدىڭ باعىتتارىن نىعايتادى, ال جاڭعىرتۋ العا قويىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزادى. دەمەك, اتالعان ەكى ماسەلە ءبىر-ءبىرىمەن تىعىز بايلانىستى قاراستىرىلۋى كەرەك.
توماس ميروۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, قازاقستانداعى كاسىپكەرلىك سەكتورعا جاڭعىرتۋ قانداي ارتىقشىلىقتار بەرەدى دەگەن ماسەلەنى تالداعان كەزدە ونىڭ مىناداي ەكى قىرىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى. ولار – نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار, وندىرىستىك قۋاتتار مەن تەحنولوگيالاردى جاڭارتۋ جانە قولدا بار قۇرال-جابدىقتار مەن كومەكشى ينفراقۇرىلىمداردى قايتا جاڭعىرتۋ. بۇل ماسەلەلەردى ءساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋگە قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار, جاڭارتۋ جۇمىستارىن ءساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قارجىعا قولجەتىمدىلىك پەن ادام كاپيتالىن دامىتۋ, باسقارۋ تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋ سەكىلدى فاكتورلاردىڭ دا ماڭىزى زور. ويتكەنى, قارجى قولداۋىنسىز نەگىزگى كاپيتالدى جاڭعىرتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. قازاقستان وسى باعىتتا قازىردىڭ وزىندە ەلەۋلى پروگرەسكە قول جەتكىزىپ وتىر. دەگەنمەن, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزە وتىرىپ, وندا جۇمىس ىستەي الاتىن ءتيىستى جۇمىس كۇشتەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا, ولاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن داعدىلارىن ارتتىرۋ ىسىنە دە ەلەۋلى دەڭگەيدە ءمان بەرىلۋى ءتيىس. ايتپەسە تەحنولوگيالار ءۇشىن سالىنعان قارجىلاردىڭ ءوزىن اقتاۋ تيىمدىلىگىنە قول جەتكىزۋ قيىنداي تۇسكەن بولار ەدى.
توماس ميروۆ ءوز سوزىندە باسقارۋ تاجىريبەسىنە دا ءبىراز توقتالدى. قازىرگى كۇنى قازاقستاندا زامان تالابىنا ساي باسقارۋشىلاردىڭ قالىپتاسا باستاعانىمەن ءالى دە كوپتەگەن كومپانيالاردا بۇل ماسەلەنىڭ ويداعىداي شەشىم تاپپاعاندىعىن اتاپ ءوتتى. وسىلاردىڭ اسەرىمەن قازاقستاندا قازىرگى كۇنى ءوز جۇمىستارىن حالىقارالىق ستاندارت تالاپتارىنا سايكەس قۇرعان كاسىپورىندار مەن ارتتا قالۋشى كاسىپورىندار اراسىنداعى ۇلكەن الشاقتىقتاردىڭ بار ەكەندىگى بايقالادى.
مۇنان كەيىن ءسوز العان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ قازاقستان كاسىپورىندارىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى جوسپارلانعان شارالار مەن جۇرگىزىلگەن جۇمىستار تۋرالى ەسەپ بەردى.
ونىڭ ايتۋى بويىنشا, وتكەن جىلى پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت «اتامەكەن» وداعى» ۇەپ-پەن بىرلەسىپ, بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ تەحنيكالىق قولداۋى ارقىلى ەلىمىزدەگى 200 ونەركاسىپتىك كسىپورىندارعا تەحنولوگيالىق اۋديت جۇرگىزگەن. اۋديت ناتيجەسىندە نەگىزگى قورلاردىڭ, اسىرەسە, قۇرال-جابدىقتاردىڭ توزۋى, باسقارۋ جانە ماركەتينگتىك-ساتۋ تەحنولوگيالارىنىڭ جەتىلمەگەندىگى, قارجى رەسۋرستارىنا قول جەتكىزۋدىڭ شەكتەۋلىلىگى, جاڭا تەحنيكالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الاتىن بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سەكىلدى پروبلەمالار انىقتالعان. وسىعان وراي اتالعان كاسىپورىندارعا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋدى ايقىنداۋ ماقساتىندا ولار ءۇش توپقا جىكتەلگەن.
ءبىرىنشى توپقا دامۋ مۇمكىندىگى جوعارى جانە قارجىلىق جاعدايى تۇراقتى كاسىپورىندار, ەكىنشى توپقا دامۋ ءمۇمكىندىگى بار, بىراق الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس سالدارىنان العان نەسيەلەرى مەن وبليگاتسيالىق زاەمدارىن وتەۋدە قيىندىقتار قالىپتاسقان, ياعني قارجىلىق ساۋىقتىرۋدى تالاپ ەتەتىن كاسىپورىندار, ال ءۇشىنشى توپقا ساۋىقتىرۋعا كەلمەيتىن جانە تەرەڭ قايتا قۇرىلىمداۋدى نەمەسە بانكروتتىق ۇدەرىستەردى جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەتىن كاسىپورىندار جاتقىزىلعان.
وسىلاردىڭ ىشىندە ەكىنشى توپتاعىلاردى قولداۋ ءۇشىن پرەمەر-مينيستر جەتەكشىلىك ەتەتىن ارنايى مامانداندىرىلعان جۇمىس توبى قۇرىلدى. وسىعان وراي ازىرلەنگەن باعدارلامادا اتالعان توپتاعى ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندار ءۇشىن ولاردىڭ نەسيەلەرىنىڭ پايىزدىق ستاۆكالارىن سۋبسيديالاۋ, سالىق جەڭىلدىكتەرىن بەرۋ جانە ولارعا ستراتەگيالىق ينۆەستورلار ىزدەستىرۋ, 4 جىلعا دەيىن كەپىلدىك تاپسىرىستار ۇسىنۋ سەكىلدى شارالار قاراستىرىلدى. ال شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ بىرقاتار ادىستەرى ىسكە قوسىلاتىن بولدى.
سونىمەن قاتار, اسەت يسەكەشەۆ ءوز سوزىندە كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى الداعى ۋاقىتتا ءۇش باعىت بويىنشا جۇرگىزىلەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. ءبىرىنشى باعىتقا جۇيە قۇرۋشى كاسىپورىندار جاتقىزىلادى. ولارعا ەنەرگەتيكالىق, مۇناي وڭدەۋشى جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى كىرەدى. مۇنداي كاسىپورىنعا كوبىنەسە قۇرال-جابدىقتاردىڭ مورالدىق جانە ناقتى تۇردە توزعىنداۋى, نەگىزگى قورلارعا تۇسەتىن جۇكتەمەنىڭ شەكتەن تىس كوپتىگى, ولارداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندىگى سەكىلدى پروبلەمالار ءتان. ەكىنشى باعىتقا ماشينە جاساۋ, حيميا, فارماتسەۆتيكا, جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبىنىڭ ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندارى جاتقىزىلعان. ەگەر مەملەكەت تاراپىنان ۇزاق مەرزىمدى تاپسىرىستار بەرىلگەن جاعدايدا, بۇل كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋعا بولادى. ءۇشىنشى توپقا ەنگىزىلگەن شاعىن كاسىپورىندارعا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا قولداۋ شارالارى كورسەتىلەدى. ولاردىڭ وندىرىستەرىن قايتا جاراقتاندىرۋ جانە كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىنە كوڭىل اۋدارىلادى.
بۇدان سوڭ پرەزيدەنت جانىنداعى شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 24-ءشى پلەنارلىق ماجىلىسىنە قاتىسقان شەتەلدىك قوناقتار ءسوز الدى. الدىمەن ازيا دامۋ بانكىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى لاكشمي ۆەنكاتاچالام حانىم جاڭا تەحنولوگيالاردى ينفراقۇرىلىمعا جەكە مەنشىك ينۆەستيتسيالار تارتۋ ارقىلى ەندىرۋ تاقىرىبىندا ءسوز قوزعادى. قازاقستاننىڭ كەڭەس وداعى كەزىندە قۇرىلعان, ەسكىرىپ بارا جاتقان ينفراقۇرىلىمى اعىمداعى قاجەتتىلىكتەردىڭ ءوزىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ءتيىستى دەڭگەيدە قىزمەت كورسەتۋگە قابىلەتسىز. وسى ورايدا قازاقستان ينفراقۇرىلىم سالاسىنا جاڭا تەحنولوگيالاردى اناعۇرلىم ءتيىمدى ادىستەرمەن قالايشا تارتا الادى دەگەن سۇراق تۋادى. ادەتتە مەملەكەت جاڭا تەحنولوگيالاردى وندىرۋشىلەرمەن جانە ونى جەتكىزۋشىلەرمەن ءوزى تىكەلەي كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ساتىپ الاتىن. الايدا, سوڭعى جىلدارى نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا قازاقستان باسقا مودەلدى قولدانۋدا. ول بويىنشا ينفراقۇرىلىم نىساندارىنا ينۆەستيتسيا سالاتىن كومپانيالار ۇزاق مەرزىمدى جوبالار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى, سونداي-اق ونىڭ تيىمدىلىگىنە قاتىستى بارلىق تاۋەكەلدى تولىقتاي وزدەرىنىڭ موينىنا الادى. ال الەمدەگى تاجىريبە بويىنشا ۇكىمەتتەر ينفراقۇرىلىمعا قارجى قۇياتىن جەكە مەنشىك كومپانيالارعا تەحنولوگيالىق جاڭارتۋدىڭ باستى ءارى نەگىزگى قۇرالى رەتىندە قارايدى. بۇل, اسىرەسە, ونىمدىلىكتى كۇشەيتىپ, شىعىندى ازايتۋعا بايلانىستى عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋدىڭ قارقىندى كەزەڭدەرىنەن وتەتىن سەكتورلارعا بايلانىستى. قازاقستان ينفراقۇرىلىم نىساندارىنا ينۆەستيتسيا سالاتىن الەمدىك جەتەكشى كومپانيالاردىڭ نازارىن اۋدارتۋ ءۇشىن كونكۋرستىق ىرىكتەۋدىڭ ءتيىمدى تارتىپتەرىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا بارلىق مۇمكىندىكتەرىن كورنەكتىرەك كورسەتۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ينفراقۇرىلىم نىساندارىنا ارنالعان ۇزاق مەرزىمدى جەكە مەنشىك ينۆەستيتسيالار ونىڭ بازالىق سالالارىنا جاڭا تەحنولوگيالار تارتۋدىڭ تاماشا ءادىسى. كەڭەس وتىرىسىندا ءبىز قازاقستان ۇكىمەتىنە مىناداي نەگىزگى ءساتتەردى جەتكىزسەك دەيمىز. قازاقستان داعدارىسقا دەيىنگى تۇراقتى دامۋ دەڭگەيىنە قايتا جەتكەندىكتەن سىزدەرگە, الدىمەن ەلدىڭ وڭتۇستىك ايماعىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىن شەشۋگە تۋرا كەلەدى. سۇرانىستى تومەندەتۋگە ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەندىرۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزۋگە بولادى. قازاقستاننىڭ ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەسى كومىر جاعاتىن ەلەكتر ستانسالارىنا تاۋەلدى. ولار حالىق تىعىز قونىستانعان ءىرى ورتالىقتاردىڭ اينالاسىندا ورنالاسقان. مۇنداعى اۋانى لاستايتىن گازدار «تازا كومىر» تەحنولوگياسىن ەندىرۋدى كوزدەيتىن جانە تەز ارادا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس جاڭارۋ ەسەبىنەن قىسقارۋى كەرەك. كەلەشەكتە بۇل سالاداعى ۇلكەن ءرولدى تابيعي گاز بەن قايتا قالپىنا كەلەتىن ەنەرگيا كوزدەرى العانى دۇرىس, دەدى ول. ادب ۆيتسە-پرەزيدەنتى جەل ەنەرگەتيكاسى مەن كۇن ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ستراتەگياسىن قۇرۋ ارقىلى كەلەشەكتە قازاقستانعا جەتەكشى عىلىمدىق تەحنولوگيانى بەرە الاتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ينۆەستورلاردى تارتۋعا بولاتىندىعىن جەتكىزدى.
جۇكتى تاسىمالداۋ جانە قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزىنىڭ ارتۋى ەل اۋماعىنىڭ ۇلكەندىگىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاقستاندا حالىقارالىق ساۋدانىڭ مەملەكەتتىڭ ىشكى جالپى ونىمىندە ەلەۋلى ۇلەسى بارلىعىنا بايلانىستى. سالا تەحنولوگيالارى الەمدە ەداۋىر دامىعاندىقتان, قازاقستاننىڭ ونى ەنگىزۋ ارقىلى جاقسى پايدا تابۋعا زور ءمۇمكىندىگى بار. ازيا دامۋ بانكى جەكە مەنشىك سەكتوردان تۇسەتىن وسى تەكتەس باستامالارعا قولداۋ كورسەتۋگە ارقاشان دايىن, دەدى لاكشمي ۆەنكاتاچالام.
ال «ارسەلور ميتتال» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى لاكشمي ميتتال ءوتكەن جىلى بولات, كومىر جانە تەمىر رۋدالارىنىڭ وندىرىسىنە جاڭا تەحنولوگيالار ەندىرۋ ماقساتىندا 240 ملن.اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالىنعاندىعىن جەتكىزدى. ال 2011 جىلى ينۆەستيتسيا كولەمىن 400 ملن.دوللارعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قۋاتى 1,2 ملن.توننا بولاتىن پىشىمدەرگە ءۇزدىكسىز قۇيىپ تۇراتىن جاڭا ماشينە قۇرىلىسى جىل سوڭىندا اياقتالىپ, قولدانىسقا بەرىلەدى. سونداي-اق №2 دومنا پەشىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, قالعان ۇشەۋىن 3 جىلدا قايتادان جاڭارتامىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز.
«بي دجي» كومپانياسىنىڭ اتقارۋشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى كريس فينلەيسون كەڭەسكە قاتىسقانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ول سوڭعى ەكى ونجىلدىق ىشىندە ەلىمىز جۇيەلىلىكپەن, ساياسي بولجاعىشتىقپەن اشىق ەكونوميكا جۇرگىزىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. «بي دجي» كومپانياسى قازاقستاننىڭ «ءونىمدىلىك-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن ماقساتتارعا جەتۋگە ۇمىتىلىسىنا قولداۋ كورسەتىپ كەلە جاتىر. ول تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋدە جانە كادرلار ماسەلەسىندە باسەكەگە قابىلەتتى «قازاقستاندىق مازمۇندى» ارتتىرۋ ارقىلى كورىنىس تابۋدا. زاماناۋي ەكونوميكاعا جوعارى بىلىكتى ماماندار كەرەك. بۇل باعىتتا «بي دجي گرۋپپ» «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ» عىلىمي كىتاپحاناسى مەن زەرتتەۋ ستيپەنديالارىن, سونداي-اق بي دجي كافەدراسىن جىلىنا 450 مىڭ دوللار كولەمىندە قارجىلاندىرىپ وتىرۋدى موينىنا الدى, دەدى كريس فينلەيسون.
قازاقستان ءوندىرىسىن جاڭارتۋدا تاۋ-كەن ءوندىرىسى كەشەنىنىڭ رولىنە كەلەتىن بولساق, «ENRC» كومپانياسىنىڭ اكتسيونەرى الەكساندر ماشكەۆيچ كەڭەستىڭ الدىڭعى وتكەن وتىرىسىندا ادام كاپيتالى بويىنشا ۇلتتىق كەڭەس قۇرۋدى ۇسىنعاندىعىن ەسكە سالدى. سەبەبى, ونىڭ پىكىرىنشە, جاڭارۋ الدىمەن ادام ويىنان باستالۋى كەرەك. بۇل كەڭەس كاسىپورىنداردىڭ عىلىمي ورتالىقتارمەن جانە وقۋ ورىندارىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناستى قالىپتاستىرۋى مۇمكىن, دەدى ا.ماشكەۆيچ.
جاڭارتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بيزنەس ۇدەرىستەرىن وڭتايلاندىرۋ. دۇرىس ۇيىمداستىرىلعان باسقارۋ ۇدەرىستەرى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرادى. «ونىمدىلىك-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ارقىلى قازاقستاندىق يندۋستريانى دامىتۋ ينستيتۋتى شىناي سەكتورداعى كاسىپورىندارعا تەحنولوگيالىق اۋديت جۇرگىزىپ, ونداعى قۇرال-جابدىقتاردىڭ 40 پايىزى ابدەن توزعاندىعى تۋرالى مونيتورينگ ەسەبىن جاريالادى. ءبىز بۇدان سوڭ جاڭارۋ ۇمتىلىسىن جۇزەگە اسىراتىن ۇسىنىستار كۇتۋدەمىز. كومپانيا بىرنەشە سەرپىندى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. ENRC-ءدىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلىندەگى بارلىق جوبالار ونىمدىلىكتى ارتتىرۋمەن بىرگە, رەسۋرستى ۇنەمدەۋمەن بىرقاتارعا قويىلادى دەي كەلە ا.ماشكەۆيچ, كومپانياداعى ەنەرگيالىق ءتيىمدى ءوندىرىستى جاڭارتۋدىڭ ناقتى مىسالدارىن كەلتىرىپ ءوتتى.
«رويال داتچ شەلل» كومپانياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ماتياس بيحسەل دە ءوز سوزىندە قازاقستان ۇكىمەتىمەن اراداعى جولعا قويىلعان قارىم-قاتىناسقا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ارىپتەستىكتى ودان ءارى جالعاستىرۋعا جانە قازاقستاننىڭ جاڭارۋ باعدارلاماسىنا ۇلەس قوسۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى.
«ەرنست ەند يانگ» كومپانياسى وپەراتسيالاردىڭ باس ديرەكتورى دجون فەررارو كاسىپورىنداردىڭ كولەمدى جاڭعىرۋىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وندىرىستىك, يننوۆاتسيالىق, قارجىلىق جانە ءبىلىم بەرۋدە جاڭارۋ جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتتى. قازاقستاندىق ينفراقۇرىلىمدى جۇزەگە اسىرۋ باعدارلاماسى ەلەۋلى قارجى كوزدەرىن, ءبىلىمدى جانە تەحنولوگيانى قاجەت ەتەدى. وسى ورايدا ءبىز ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى تەتىگىن باتىل قولدانۋعا كەڭەس بەرەمىز. بۇل تەتىك جەكە ينۆەستورلاردىڭ قارجىلاندىرۋىن تارتىپ قانا قويماي, نوۋ-حاۋعا قول جەتىمدىلىكتى ارتتىرادى. سونداي-اق, ارنايى مامانداندىرىلعان ينفراقۇرىلىمدىق قور قۇرۋ قاجەت. ول جاڭارتۋ باعدارلاماسىنا قولداۋ كورسەتەتىن بولادى, دەدى دجون فەررارو مىرزا. بۇدان سوڭ ءسوز العان «دەلويت تمد» ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى جان-پول پيكارد بۇۇ ستاتيستيكاسى بويىنشا تەڭىزگە شىعاتىن ەلدەردەن تەڭىزگە شىقپايتىن ەلدەردىڭ ءونىمدىلىگى 50 %-عا از ەكەندىگىن قازاقستانعا قارجى قۇيۋ ماسەلەسىندە ەسكەرۋ كەرەكتىگىن ايتىپ ءوتتى. كوپتەگەن ەلدەر «ونىمدىلىك بويىنشا كەڭەس» قۇرعاندىعىن, ال پرەمەر-مينيستر ورىنباسارىنىڭ وسى تۋرالى باستاماسى قاۋىمداستىقتار مەن كومپانيالار دامۋى تابىستى بولۋى ءۇشىن نەگىز بولارىن اتاپ كورسەتتى. ال «بەيكەر ي ماكەنزي ينتەرنەشنل» اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى كوەن ۆانحەرەنتس ەلىمىز قابىلداعان اقپاراتتىق جانە كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنا وزگەرىس ەنگىزۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2014 جىلعا قاراي 100 ادامعا شاققاندا كەڭ جولاقتى ينتەرنەت جەلىسىنىڭ تىعىزدىعىن 24,2 ادامعا جەتكىزۋگە مول مۇمكىندىك بار كورىنەدى.
كەڭەس وتىرىسىندا «لۋكويل» ااق پرەزيدەنتى ۆاگيت الەكپەروۆ, «ەكسون موبيل» كورپوراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ۋ.البەرس, دويچە بانكتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى پيتەر تيلس, «ەني» باس اتقارۋشى ديرەكتورى پاولو سكاروني, «ميتسۋبيسي» كومپانياسىنىڭ ازيا جانە كاۆكاز بويىنشا باس وكىلى حيروسي ميوسي, «فيليپپ مورريس ينتەرنەشنل» كومپانياسىنىڭ كورپوراتيۆتىك بايلانىستار بويىنشا ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەۆەن حۋرۆين ءسوز سويلەپ, قازاقستاندىق ءوندىرىستى جاڭارتۋ تۋرالى وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ سوزىنەن كەيىن توني بلەر, الفرەد گۋزەنباۋەر, رومانو پرودي, الەكساندر كۆاسنەۆسكي ءوز وتىنىشتەرى بويىنشا ءسوز الىپ, جەدەل دامۋ ۇستىندەگى قازاقستان تۋرالى جاعىمدى پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
پلەنارلىق وتىرىستى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورىتىندىلادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوز ءسوزىندە كەڭەس مۇشەلەرىنە قازاقستان ءۇشىن شىنايى دا پايدالى اقىل-كەڭەستەرىن, پىكىرلەرىن بىلدىرگەنى ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, كەڭەستىڭ قۇرمەتتى قوناقتارى توني بلەر, الەكساندر كۆاسنەۆسكي, رومانو پرودي, الفرەد گۋزەنباۋەرگە ءبىزدىڭ ەلىمىزبەن شىنايى دوستىق قارىم-قاتىناستارى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ءبىز بيىلعى جىلى ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. ارينە, ءبىز ءوز مەرەكەمىزدىڭ تۇسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزدى ايتاتىن بولامىز. بۇل جەتىستىكتەر بىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان بىرنەشە اۋىر داعدارىستى باستان وتكەردى. سولاردىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى جانە اۋىرى ءبىز ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى بولدى. سول تۇستا قازاقستان قۇلاعان يمپەريانىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە تىم اۋىر ەكونوميكالىق جاعدايلارمەن بەتپە-بەت قالدى. سول تۇستا ءبىز بۇرىن بولماعان ءوز دەربەس مەملەكەتتىگىمىزدى قالىپتاستىرۋ, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ جاڭا جۇيەسىن قۇرۋ, ەكونوميكانى جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر ەتۋ, ونى جەكەشەلەندىرۋ, ياعني ليبەرالدى مەملەكەتتى, ليبەرالدى ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وتە كۇردەلى بەس-التى جىلدى جۇمسادىق. ودان ەندى ەس جيامىز دەگەن تۇستا وڭتۇستىك-شىعىس ازيا داعدارىسىنا تاپ بولدىق. سوندىقتان ءبىز ءوز دامۋىمىزدى 1999 جىلدان باستادىق. سوڭعى 10-13 جىلدىڭ اياسىندا عانا قالىپتى دامۋ جاعدايىنا تۇستىك. وسى ءۇشىن ءبىز ءوز جەتىستىكتەرىمىزدى ماقتان تۇتامىز. بۇل جىلداردىڭ ءون بويىندا شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسى مەنىمەن بىرگە بولدى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز 120 ميلليارد دوللاردىڭ شەتەلدىك ينۆەستيتسيالارىن تارتىپ, 150 ميلليارد دوللاردىڭ وزىندىك, ىشكى ينۆەستيتسيالارىن ىسكە قوستىق. مەن بۇرىنعى گدر – شىعىس گەرمانيا تۋرالى ايتقان پيتەر تيلس مىرزانىڭ ءسوزىن ىقىلاسپەن تىڭدادىم. مەن ءوز سوزىمدە بۇل مىسالدى ءجيى كەلتىرەتىنمىن. ءوز كەزىندە قازاقستاننىڭ گدر-عا كومەكتەسكەن گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسى سەكىلدى قۋاتتى دەمەۋشىسى بولعان جوق. ەندى ءبىز الەمگە بەلگىلى بولعان كەزىمىزدە, ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدى بەكىتكەن تۇسىمىزدا الدىمىزعا جاڭا وتە ءورشىل مىندەتتەردى قويىپ وتىرمىز, دەپ اتاپ كورسەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
وتكەن جىلدان باستاپ قازاقستاندا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندە ۇلكەن جۇمىستار باستالدى. وسى ءىستىڭ اياسىندا تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە عانا 800 ميلليارد تەڭگەنى نەمەسە 5 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن 152 جوبا پايدالانۋعا بەرىلىپ, 25 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنىن قۇرۋ مۇمكىندىگى قالىپتاستى. ال ۇستىمىزدەگى جىلى تاعى وسىنداي 200 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىندا العا باسۋ ايقىن سەزىلۋدە. ءوتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 7 پايىزعا ءوستى, ونىڭ 2 پايىزىن جاڭادان ىسكە قوسىلعان يندۋستريالاندىرۋ جوبالارى بەردى.
وڭدەۋ ونەركاسىبى, ياعني شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور 18 پايىزعا, ال ولاردىڭ ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 67 پايىزعا ءوستى. سالاداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى 1,5 ەسە ءوسىپ, ءبىر ادامعا 44 مىڭ دوللاردان اينالدى. ال وسى كورسەتكىش 2009 جىلى 29,5 مىڭ دوللاردى عانا قۇراعان ەدى.
وسى رەتتە نەعۇرلىم ءىرى جوبالار شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن جانە قارجىلاندىرۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعاندىعىن ايتۋعا بولادى. جاڭادان ەرەكشە ءوندىرىس تۇرلەرى, جۇمىس ورىندارى قۇرىلۋدا. ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتا تۇسۋدە.
سىزدەرگە بۇل جۇمىسقا بەلسەنە قاتىسقاندارىڭىز جانە قولداۋ بىلدىرگەندەرىڭىز ءۇشىن تاعى دا العىسىمدى ايتامىن. شىنىندا دا قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىندا سىزدەردىڭ ۇلەستەرىڭىز بار. ءبىز مۇنى باعالايمىز. بىراق بۇل باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت پەن ەكونوميكانى قۇرۋ جولىنىڭ باسى عانا. ءبىز ءوز الدىمىزعا ءورشىل ستراتەگيالىق ماقساتتاردى قويىپ, قىزمەت ەتۋ اياسىن بەلگىلەدىك. ءبىزدىڭ پروبلەمالارىمىز ءبىزگە ايقىن. ءبىز ءاربىر وتىرىستا سىزدەرمەن بىرگە بۇل جايىندا ايتىپ, ولاردى بىرىگىپ شەشىپ كەلەمىز, دەدى ەلباسى.
وسى رەتتە پرەزيدەنت مۇنان ءارى العا جىلجۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي بىرقاتار ءماسەلەلەردى شەشۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
ءبىرىنشى. جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىنىڭ لوكوموتيۆى ءىرى كاسىپورىندار, ۇلتتىق كومپانيالار جانە تابيعات قويناۋىن پايدالانۋشىلار بولىپ تابىلادى.
ءبىز شەتەلدىك ينۆەستورلاردى وسى ۇدەرىستىڭ قاتىسۋشىسى بولۋىنا شاقىرامىز. سىزدەردىڭ سوڭدارىڭىزدان وتاندىق كاسىپورىندار دا ەرەتىن بولادى. سوندىقتان قازاقستاندىق ۇلەستى دامىتۋ جونىندەگى ساياسات ەكونوميكانى جاڭعىرتۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى. سىزدەر ونى قولداپ وتىرسىزدار, ەندى وسى ءىستى ودان ءارى جىلجىتۋىمىز كەرەك, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
تاۋارلار, جۇمىستار مەن قىزمەتتەر ساپاسىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن ەنگىزۋ باعىتىن ۇستانا وتىرىپ, وتاندىق جەتكىزۋشىلەر قازاقستان ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋ مەن قازىرگى زامانعى مەنەدجمەنتتى ەنگىزۋگە ۇمتىلۋدا. شاعىن تەحنولوگيالىق تەحنولوگيالار وسىلايشا ىنتالاندىرىلۋدا. دەگەنمەن, جاڭعىرتۋدىڭ بۇل ارەكەتتى تەتىگى ءالى دە بولسا جەتكىلىكتى پايدالانىلىپ وتىرعان جوق. بۇعان وتاندىق تاۋارلاردى ساتىپ الۋ كورسەتكىشتەرى دالەل بولا الادى. جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار بويىنشا قازاقستاندىق مازمۇن ۇلەسى بۇتىندەي العاندا 11,5 پايىزدى, جۇيە قۇراۋشى كاسىپورىندار بويىنشا 31 پايىزدى, «سامۇرىق-قازىنا» توبى بويىنشا 38 پايىزدى قۇرادى. وتكەن جىلى مۇناي-گاز سالاسىندا قازاقستاندىق ۇلەس جونىندەگى ءوز مىندەتتەمەلەرىن تەك 14 كومپانيا عانا تولىق ورىندادى. قالعاندارىندا (شامامەن 130 كومپانيا) اتالعان مىندەتتەمەنى ورىنداۋدىڭ ورتا كورسەتكىشى تەك 25 پايىز كولەمىندە عانا بولدى.
سوندىقتان شەتەلدىك ينۆەستورلاردان ۇكىمەتتىڭ يندۋستريالاندىرۋ ءجونىندە جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىستارىن ەسەپكە الا وتىرىپ, قازاقستاندىق كاسىپورىنداردى تاپسىرىستارعا بەلسەندى ءتۇردە تارتۋعا شاقىرامىن. سىزدەر ءبىزدى دۇرىس تۇسىنۋگە تيىسسىزدەر. مەن ۇكىمەتتىڭ الدىنا بۇل ساياساتتى قاتاڭ جۇرگىزۋ جانە سىزدەرمەن جۇمىس ىستەۋ جونىندە مىندەت جۇكتەدىم. بۇل جۇمىستاردىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى ءبىز سىزدەرمەن ورتاق تۇسىنىستىكتەرگە كەلەتىن بولارمىز دەپ ويلايمىن, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
پرەزيدەنت ەل ەكونوميكاسىنىڭ مۇنان كەيىنگى ءبىر كۇردەلى ماسەلەسى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ قۋات ۇنەمدەۋ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسىندە بۇل ءماسەلە تالاي رەت ءسوز بولىپ كەلەدى. تەك ءبىر عانا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى ەلدە وندىرىلگەن ەلەكتر قۋاتىنىڭ جارتىسىنان استامىن جۇمسايدى. يندۋستريالىق باعدارلاما اياسىندا جاڭادان ىسكە قوسىلىپ جاتقان جوبالار ەلەكتر قۋاتىنىڭ جۇمسالۋىن ودان ءارى مولايتا تۇسەتىندىگى تۇسىنىكتى. وتاندىق مەتاللۋرگيانىڭ وسى سەكتورىندا عانا كاسىپورىنداردىڭ ەلەكتر قۋاتىن ىسىراپتاۋ دەڭگەيى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىندارىمەن سالىستىرعاندا, ءبىر جارىم جانە ودان دا كوپ ەسە جوعارى بولىپ وتىر. ال ەڭبەك ونىمدىلىگىنە كەلەر بولساق, بىزدە ول 1,5-2 ەسە تومەن. مۇنداي كاسىپورىنداردا ءونىمنىڭ ءوزىندىك قۇنىنا شاققانداعى ماتەريالدىق شىعىن كولەمى 70 پايىزعا دەيىن جەتۋدە. كاسىپورىنداردىڭ وندىرگىشتىك قۋاتى كوپ توزعىنداعان. ولارداعى قۇرال-جابدىقتار 30 جىلدان بەرى پايدالانىلىپ كەلەدى.
سوندىقتان مەن ەلىمىزدىڭ كاسىپورىندارىنا قۋات ۇنەمدەگىش الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ مەن قۋات ىسىرابىن ازايتۋ جونىندە جۇيەلى شارالار ازىرلەۋ جونىندە ۇكىمەتكە تاپسىرما بەردىم. ءبىز بۇل ىسپەن قازىر مىقتاپ شۇعىلدانۋدامىز. وسى باعىتتا ءسىزدەردى بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىن, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەكىنشىدەن, شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار ءوز قولدارىندا بار رەسۋرستار مەن مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانا جانە جاڭارۋعا دەگەن ۇمتىلىستى ايقىن تانىتا وتىرىپ, جاڭعىرتۋدىڭ الدىڭعى لەگىندە ءجۇرۋى كەرەك. مەملەكەت بۇگىن كاسىپكەرلىك ءۇشىن بارلىق قولايلى جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋ ۇستىندە. قابىلدانعان «ونىمدىلىك-2020» باعدارلاماسى باسقارۋشىلىق تەحنولوگيالاردى جانە ءىس ۇستىندەگى, سونىمەن قاتار جاڭادان اشىلعان وندىرىستەردى تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ ءىسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. ەلباسى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى وسى ىسكە دە بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىردى.
ۇشىنشىدەن, ينتەللەكتۋالدىق نەگىزسىز جاڭعىرتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. وسىعان وراي ەلباسى جاڭعىرتۋ جوسپارىنىڭ ءساتتى جۇزەگە اسۋى ەڭ الدىمەن, ادامدارعا, كاسىپورىنداردىڭ بۇكىل قىزمەتكەرلەرى مەن ولاردىڭ باسشىلارىنىڭ جۇمىسىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. وسى رەتتە ەلباسى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ باتىس جانە شىعىس قازاقستاندا قۇرعان كادرلاردى وقىتۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىنا جاقسى باعا بەرىپ, ولاردا بىلىكتى جۇمىسشىلار مەن ينجەنەرلەر ازىرلەنىپ جاتقاندىعىن ايتا كەلە, ەندىگى كەزەكتە كومپانيالاردىڭ توپ-مەنەدجمەنتىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا وسىنداي وقۋلاردى ۇيىمداستىرۋ ءجون بولاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. ۇكىمەتكە شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءبىلىم جانە كادرلىق مودەرنيزاتسيالاۋ ماسەلەلەرى جونىندە ناقتى ۇسىنىس ەنگىزۋدى تاپسىردى.
تورتىنشىدەن, جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزى يننوۆاتسيالار بولىپ تابىلادى. ءتيىمدى يننوۆاتسيالىق-ەكونوميكانى قۇرۋ – ءتىپتى جوعارى دامىعان ەل ءۇشىن دە كۇردەلى ىستەردىڭ ءبىرى. مەن كەڭەس وداعى ەكونوميكالىق جۇيەسىندە جۇمىس ىستەگەن اداممىن. ەندى جاڭا جۇيەدە جۇمىس جاساپ جاتىرمىن. مەن كەڭەس وداعى ونەركاسىبىنىڭ دامىعان ەلدەردەن قانشالىقتى ارتتا قالعاندىعىن جانە ونىڭ سەبەپتەرىن جاقسى بىلەمىن. سوندىقتان دا مەن بۇل مىندەتتى وتە كۇردەلى دەپ ەسەپتەيمىن, دەدى پرەزيدەنت.
وسى كەزدەسۋ وتكىزىلىپ وتىرعان جاڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت تەك وتكەن جىلى عانا قۇرىلدى. ول ەندى الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىمي ورتالىققا, «بولاشاق يننوۆاتسياسىن» ازىرلەۋدىڭ ءتاجىريبە كوزىنە اينالۋى ءتيىس.
بۇل ۋنيۆەرسيتەت – ەرەكشە وقۋ ورنى. ول ءۇشىن ارناۋلى زاڭ قابىلداندى. ۋنيۆەرسيتەت باتىستىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جۇيەسى جانە تارتىبىمەن جۇمىس ىستەۋدە. مۇندا وقىتۋ تەك اعىلشىن تىلىندە عانا ءجۇرگىزىلەدى. وعان ستۋدەنتتەر ىرىكتەپ الۋ ءۇشىن 20 ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپ قۇرىلدى. ءبىزدىڭ جاڭا ۋنيۆەرسيتەتىمىز الەمنىڭ كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن ءبىرىگىپ جۇمىس ىستەۋدە. مۇندا امەريكالىق, ەۋروپالىق جانە شىعىستىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ پروفەسسورلارى ساباق بەرەدى, دەدى ەلباسى.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى رەتىندە قايتا قۇرىلىپ وتىرعان الماتىداعى «الاتاۋ» اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق پاركىنە دە يننوۆاتسيالاردى ناقتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ورتالىعىنا اينالۋ مىندەتى جۇكتەلگەندىگىن ايتتى. بۇل ەكى يننوۆاتسيالىق ورتالىقتار ەلباسىنىڭ جەكە باقىلاۋىندا بولادى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى اتالعان ورتالىقتاردى دامىتۋ جونىندە ارىپتەستىككە شاقىردى.
قازاقستان الەمدىك ەكونوميكانىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالۋعا ۇمتىلىس تانىتىپ كەلەدى. ەلباسى وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتتىڭ الدىنا 2016 جىلعا تامان قازاقستاندى الەمدىك ساۋدا, لوگيستيكالىق جانە ىسكەرلىك حاب رەتىندە قالىپتاستىرۋ ءىسىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە مىندەت قويىلعاندىعىن جەتكىزدى. ءبىز ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋدامىز, جۇمىس كۇشتەرىنىڭ, جۇكتەردىڭ ءوتۋىن جەڭىلدەتۋدەمىز, دامىعان لوگيستيكالىق جانە كولىكتىك ينفراقۇرىلىمداردى قۇرۋدامىز. ءبىز «باتىس قازاقستان – باتىس قىتاي» سەكىلدى ءىرى جوبانى قولعا الدىق. ونىڭ 2700 شاقىرىمى ءبىزدىڭ ەلدەن وتەدى. بۇل جوبا كەلەسى جىلى اياقتالادى. سونىمەن قاتار, كاسپي تەڭىزىندەگى اقتاۋ پورتىن دامىتۋ, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا, يرانعا, پارسى شىعاناعىنا ەكىنشى تەمىر جول سالۋ, الماتىنى ءىرى ىسكەرلىك جانە قارجى ورتالىعىنا اينالدىرۋ, ءتۋريزمدى كوتەرىپ, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن جانداندىرۋ سەكىلدى اۋقىمدى ىستەرمەن شۇعىلدانۋدامىز, دەگەن ەلباسى وسىعان وراي شەت ەل ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ كەلەسى وتىرىسىندا قازاقستاندى ساۋدا, لوگيستيكالىق ىسكەرلىك جانە قارجى ورتالىعىنىڭ حالىقارالىق حابى رەتىندە قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋدى ۇسىندى.
ەلباسى ءسوزىنىڭ سوڭىنا تامان ءۇستىمىزدەگى جىلى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە بايلانىستى جوعارى دەڭگەيدەگى ەكونوميكالىق فورۋمدار مەن شارالار وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەلە, شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ كەلەسى مەرەيتويلىق 25-ءشى وتىرىسىن 2012 جىلدىڭ 22 مامىرىندا استانادا, V استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ قارساڭىندا وتكىزۋدى ۇسىندى.
سونىمەن قاتار, ەلباسى شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىن ەندىگى كەزەكتە بۇرىنعىداي جىلىنا ەكى رەت ەمەس, جىلىنا ءبىر رەت وتكىزۋ ۇسىنىلاتىندىعىن ايتتى. العاشقى جىلداردا ءبىزدىڭ الدىمىزدا شەشىمىن تابۋعا ءتيىستى ماسەلەلەر كوپ بولعاندىقتان, ءبىز ءجيى جينالىپ وتىردىق. ەندى ءبىز ەلدىڭ دامۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى ءمۇلدەم باسقا ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇستىندەمىز. سوندىقتان كەڭەس وتىرىسىن ەندىگى كەزەكتە جىلىنا ءبىر رەت وتكىزسەك دە جەتكىلىكتى بولار, ال توتەنشە پروبلەمالار پايدا بولا قالعان جاعدايدا مەن ونى سىزدەرمەن بىرلەسىپ شەشۋگە قاشان دا بولسىن ءازىرمىن, دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى كەڭەس مۇشەلەرى مەن قوناقتارىنا ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسقاندارى ءۇشىن, استاناعا كەلىپ, جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا قولداۋ بىلدىرگەندەرى ءۇشىن العىسىن جەتكىزە كەلە, كەڭەس وتىرىسىن جابىق دەپ جاريالادى.
سۇڭعات ءالىپباي, ۆەنەرا تۇگەلباي, سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
