تومداعى تۋىسقاندار

بۇدان بىرەر جىل بۇرىن قازاقستان ەلشىلىگى «كازاحي روسسي» دەگەن جاڭا جوبانى قولعا الىپ, سونىڭ نەگىزىندە ەكى توم­دىق ومىرباياندىق انىقتاما­لىق­تى ەكى مارتە جارىققا شىعارىپ ەدى. وندا تىرشىلىگى رەسەيمەن باي­لانىس­تى بولعان تاريحي تۇل­عا­لار, بۇگىن­دە وسى ەلدە تۇرىپ جات­قان قانداس اعايىندار تۋرا­لى ومىرباياندىق دەرەكتەر بەرىلگەن بولاتىن. اتال­عان كىتاپتار رەسەيلىكتەر ارا­سىن­دا كەڭ تارا­لىپ, بۇگىندە قولعا تۇسپەيتىن قات باسىلىمنىڭ بىرىنە اينال­عا­نىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەل­دەدى. انىقتامالىق باسىلىمدى جا­ڭار­تىپ, تولىقتىرىپ, قايتا شى­عارۋ قاجەتتىگى جونىندە قازاق­ستان مەن رەسەيدىڭ ازامات­تارى­نان ەلشىلىككە ءتۇسىپ جاتقان ءوتى­نىشتەر دە از ەمەس. ارينە, ونىڭ ءساتىن اللا بىلەدى. دەگەنمەن, سىرت جۇرگەن اعايىنعا ءبىرىن-ءبىرى ەتەنە بىلە ءتۇسۋ ءۇشىن ءدال قازىر ناق وسىنداي ۇلگىدەگى ءومىربايان­دىق-انىقتاما­لىق باسىلىمدار اسا قاجەت ەكەندىگى بايقالۋدا. ءبىر­قاتار وتانداس­تارىمىز تەكتەس با­سىلىم الداعى ۋاقىتتا «رەسەيدەگى قازاق­ستان­دىق­تار» دەگەن جالپى اتاۋمەن شى­­عارىلعان جاعدايدا, ول كوپ­ۇلتتى ەلىمىزدىڭ كەشەگىسى مەن بۇگى­نىن جان-جاقتى بەينەلەر ەدى دەگەن پىكىردە. جال­پى ەلشىلىك شىعارعان «كازاحي روس­سي» با­سىلىمىنان ءۇل­گى الىپ, سوڭعى كەزدەرى قازاق­تار­دىڭ قوعامدىق ۇيىم­دارى ءوز ءوڭىر­لەرى بويىنشا وسى ىسپەتتى انىق­تا­مالىق باسىلىم شى­عارۋ جايىن ويلاستىرا باستادى. سونداي كى­تاپ­تىڭ ءبىرى جاقىندا قولىمىزعا ءتيدى. ول «كازاح­ستانتسى ۆ تومسكە» (توم پوليتە­ح­نيكالىق ينستي­تۋتى­نىڭ باسپاسى, 2011) دەپ اتالادى. جالپى توم قازاق ومىرىنەن قا­شىق تۇرعان جەر ەمەس, تالاي اسىل تۇلعالار وسى شاھاردىڭ ءدام-تۇ­زىن تاتتى. اكادەميك قانىش ءسات­باەۆتىڭ 1926 جىلى تومسك پولي­تەح­نيكالىق ينستيتۋتىن گەولوگيا ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ, تاۋ-كەن ينجەنەرى بولىپ شىققانى­نىڭ ءوزى وسى وڭىرمەن بايلانىستى اۋىز تولتىرىپ ايتا الاتىن تاريحي دەرەك. قازاقستاننىڭ قولداۋ-كو­مەگىمەن, توم قازاقتارىنىڭ ىق­پالىمەن وسىدان بىرەر جىل بۇ­رىن قالادا قانىش يمانتاي­ ۇلى­نىڭ ەسكەرتكىشى اشىلدى. مىنە, سول تومداعى قازاق­ستان­دىقتارعا ارنالعان كىتاپقا توق­سان­نان استام جەرلەستەرىمىزدىڭ ءومىر­باياندىق دەرەكتەرى ەنىپتى. ولار ءار ۇلتتىڭ وكىلدەرى, ءبىرى – قازاقستاندا تۋىپ وسكەن, ەكىنشىسى – سوندا ءبىلىم ال­عان, ءۇشىنشىسى – ەڭبەك جولىن ءبىز­دىڭ ەلىمىزدە باس­تاعان. بىراق قازىر رەسەيدە تۇرىپ جاتسا دا, بۇلاردىڭ ءبارىن «قازاق­ستان» دەگەن قاسيەتتى جەر, قازاق دەگەن قوناقجاي ەل, ءجۇ­رەگى كەڭ حالىق ۇعىمى بىرىكتىرەدى. كىتاپتىڭ العىسوزىندە توم قا­لا­سىنىڭ مەرى نيكولاي نيكولايچۋك (پاۆلودار يندۋستريالىق ينس­تيتۋتىنىڭ تۇلەگى, بۇرىن قالا­داعى ءۇشىنشى تەتس-تە اۋىسىم باس­تىعى بولىپ ەڭبەك ەتكەن) باتىس سىبىردەگى توم ءوڭىرى قازاقستانمەن شەكتەسپەسە دە, كورشى ەلمەن تى­عىز باي­لا­نىس­­تارى بار ەكەنىن, وب­لىستىڭ قا­زاقستانمەن ەكى اراداعى تاۋار اينا­لىمى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلە جاتقانىن, قازىر توم قالاسىنىڭ جو­عارى وقۋ ورىن­دا­رىن­دا ون مىڭ­نان استام قازاق­ستان­دىق جاستار ءبىلىم الىپ ءجۇر­گەنىن, ءوڭىر ەكونومي­كاسىنىڭ, عى­لى­مي-ءبىلىم بەرۋ كەشە­نى­نىڭ قا­لىپ­تاسىپ, دامۋىنا قازاق­ستاننان شىققان ازاماتتاردىڭ ەلەۋلى ەڭ­بەك ءسىڭىرىپ كەلە جاتقانى جايىندا بايانداعان. تومدا تۇراتىن, جيناققا ءومىر­باياندىق دەرەكتەرى بەرىلگەن بار­لىق قازاقستاندىقتاردىڭ ەسىمىن تىزبەلەۋ مۇمكىن ەمەس, ارينە. سون­دىقتان ولاردىڭ اراسىنان الىستا جۇرگەن كەيبىر قانداس اعايىننىڭ اتى-ءجو­نىن ايتا كەتەيىك. مىسالى, شىڭعىس مامەت ۇلى اقاتاەۆ قازىر «مبرر» اكتسيونەرلىك كوم­مەر­تسيا­لىق بانكى تومسك فيليا­لى­نىڭ باس­قارۋشىسى, باحىتجان قۋا­نىش­ ۇلى امانوۆ – كاسىپ­ورىن جەتەكشىسى, تالعات بارات­ ۇلى اتەەۆ مەنەدجەر, بيولوگيا عى­لىم­دارى­نىڭ دوكتورى راۆيك را­ۆيلۇ­لى احمەدجانوۆ – تومسك پولي­تەحني­كا­لىق ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ (تپۋ) پرو­فەسسورى, سۇل­تامۇرات يسلام­ ۇلى باەكەنوۆ – كاسىپورىن ديرەك­تورى­نىڭ ورىن­باسارى, قايىرعازى قى­لىمعازى­ ۇلى ەرجەباەۆ – كوم­مەر­­تسيالىق ديرەكتور, جانار قا­نات­­بەك­قىزى سماعۇلوۆا – رەسەي تە­لە­ارناسى توم قالاسىنداعى كومپا­نيا­سى­نىڭ تەلەجۋرناليسى, ت.ب. كىتاپتى توم قالاسىندا تۇرا­تىن تانىمال وتانداستارىمىز – حي­ميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پرو­­فەسسور ابدىعالي ءابدى­ما­ناپ­ ۇلى باكىباەۆ پەن قازاقستان رەس­پۋبلي­كا­سىنىڭ رەسەي فەدەرا­تسيا­سى­نىڭ تومسك وبلىسى بويىن­شا ۋاكىلەتتى ساۋدا وكىلى, توم قازاقتارىنىڭ ءوڭىر­لىك «بىرلىك» قوعامدىق ۇيىمى­نىڭ جەتەكشىسى قاناتبەك سەيسەن­ ۇلى سماعۇلوۆ جانە تپۋ دوتسەنتى مارينا تار­تىنوۆا قۇراستىرعان. سەرىكقالي بايمەنشە,  «ەگەمەن قازاقستان» –  ماسكەۋدەن.