عارىشقا قادام – الىسقا قادام

ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسى جانە ۇكىمەتكە بەرگەن سترا­تەگيالىق ماقساتتاعى تاپسىرمالارى نە­گىزىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ عارىش سالاسى مەن ونىڭ ينفراقۇرىلىمدارى جانە كادر­لىق قۇرامى قارقىندى تۇردە قالىپتاسۋ ۇستىندە. سول ينفراقۇرىلىمداردىڭ ءبىرى «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلت­تىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ   جەرۇستى كەشەندەرى باس ورتالىعى بولىپ تابىلادى. وسى ورتالىقتىڭ ديرەكتورى  بيولوگيا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازۇتعا اكادەميگى وڭعاربەك الىپبەكيگە  جولىعىپ,  ەل دامۋىنداعى عارىش سالاسىنىڭ ماڭىزى مەن ءوزى باسقارىپ وتىرعان ورتالىقتىڭ قىزمەتى تۋرالى اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – قۇرمەتتى وڭعاربەك الىپبەك ۇلى, ەلىمىزدە شەشۋى تابىلماي جاتقان پروبلەمالار بارشىلىق, سوعان قاراماي عارىشتىق ينفراقۇرىلىمدى جانە تەحنولوگيالاردى دامىتۋ نە ءۇشىن كەرەك؟ – قازىرگى كەزدە ەلباسىمىزدىڭ ەكو­نو­ميكالىق باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الاتىن, تىپتەن ول سايىستا جەڭىپ شىعا الا­تىن وركەنيەتتى مەملەكەت قالىپ­تاس­تىرۋعا كىرىسكەنىن كوزى اشىق ازامات­تار­دىڭ ءبارى بىلەدى. بۇل يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ عىلىمي ۇلەسى اۋقىمدى تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋ, ولاردى حالىق شارۋاشىلىعىندا كەڭىنەن پايدالانۋ جانە دامىتۋ ارقىلى شەشىلمەك. سونداي وزىق تەحنولوگيا­لار­دىڭ ءبىرى – عارىشتىق تەحنولوگيالار. ولاردى ءبىز وزىمىزدە دامىتپاساق دامىعان ەلدەر بىزدەرگە وسى تەحنولوگيالاردىڭ تەك ناتيجەسىن عانا اسا قىمبات باعاعا بەرىپ, وركەنيەت كوشىنىڭ سوڭىندا قالا بەرەتىنىمىز انىق. وسىنى تۇسىنگەن ۇكىمەتىمىزدىڭ عارىشتىق يندۋستريانى قارىشتى وركەندەتۋگە كىرىسىپ كەتكەنىنە التى جىل بولدى. قازىر ءبىز وسى باعىتتا ەداۋىر العا جىلجىدىق. – «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ قازاق جەرىندە ورنالاسقانى دەمەسەك, ەلىمىزدىڭ وزىندىك عارىشتىق يندۋستريا كەشەنى بولماعانى بەلگىلى. ەندەشە, وسى ءبىر ساليقالى ءىستىڭ قالاي ۇيىم­داس­تىرىلىپ جاتقانىنا توقتالا كەت­سەڭىز؟ – عارىشتىق سالانى باسقارۋ ءىسى  ونى جاقسى بىلەتىن, عارىشقا قۇراندى, قا­زاقستان تۋىن جانە كيەلى قازاق جەرىنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن اپارىپ كەلگەن  عا­رىش­كەرىمىز تالعات  امانگەلدى ۇلى مۇسا­باەۆ­قا جۇكتەلگەن. ول كىسى باسقاراتىن ۇلتتىق عارىشتىق اگەنتتىگىنىڭ (قاز­عارىش) اياسىندا  قازىرگى كەزدە التى ءىرى مە­كەمەدەن تۇراتىن تولىققاندى عا­رىش­تىق كەشەن قۇرىلىپ, ولاردىڭ ارقاي­سى­سىنىڭ باسىنا ءوز مىندەتتەرىن جاقسى بىلەتىن تاجىريبەلى دە ىنتالى اتقارۋشىلار تاعايىندالدى. سولاردىڭ ءبىرى «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى. – ءوزىڭىز قىزمەت ىستەپ جۇرگەن وسى كوم­پانيانىڭ جۇمىسىنا ءسال توق­تا­لىپ وتسەڭىز. – «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى (قعس) عارىشتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ماڭىزدى بولشەگى. بۇل كومپانيا بار بولعانى التى جاستا, ال وعان جۇكتەلگەن مىندەتتەر اسا اۋقىمدى. سونىڭ ىشىندە نەگىزگىلەرى – نەشە ءتۇرلى عارىشتىق اپپاراتتار, كەمەلەر جاساپ عارىشتىق تەحنولوگيالاردى ىسكە قوسۋ جانە ولاردى ۇزدىكسىز دامىتىپ وتىرۋ. بۇل مەكەمەنى وتىز ەكى جاسىنان باستاپ قورعانىس سالاسىنداعى ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنا جەتەكشىلىك جاساپ كەلە جاتقان تاجىريبەلى ازامات گابدۋللاتيف مۋرزاكۋلوۆ باسقارادى. قعس قازىرگى ۋاقىتا بىرنەشە ءىرى ىستەردى جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندە. ولار – ۇلتتىق عارىش ورتالىعى­نىڭ ينفراقۇرىلىمىن سالۋ, عارىشتىق اپپاراتتاردى جوبالاۋ جانە سىناۋ كەشەنىن قۇرۋ, جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋدىڭ (جقز) عارىشتىق جۇيەسىن جاساۋ, جوعارى دالدىكتەگى جەرسەرىكتىك ناۆيگاتسيالىق جۇيە قۇرۋ جانە وسى جۇمىستاردى العا جىل­جىتاتىن مامانداردى دايىنداۋ. كومپانيادا اتقارىلىپ جاتقان ىستەردىڭ بارلىعى مەملەكەت تاراپىنان ارىدەن وي­لاس­تىرىلىپ جوسپارلانعان جۇيەلى شارا­لاردىڭ ناقتى جۇزەگە اسۋ ۇستىندەگى پراك­تيكالىق كورىنىسى بولىپ تابىلادى. مىسالى, ۇلتتىق عارىش ورتالىعىنسىز عارىش سالاسىندا بەلگىلى ءبىر تابىسقا جەتەمىن دەۋ كۇماندى بولار ەدى. عارىشتىق اپپاراتتار بولماسا عارىشتى مەڭگەرە المايسىز. ال عارىشقا ۇشۋدىڭ ماقساتى – جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ, ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ ىسىنە ۇلەس قوسا وتىرىپ, بولاشاق ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءرول اتقارا­تىن يننوۆاتسيالىق ماندەگى ەڭ الدىڭعى قاتارلى جوعارى تەحنولوگيالىق سالانى جەتىلدىرۋ. جالپى, بۇل ءىستىڭ ەلىمىز ءۇشىن سان-سالالى ماڭىزى بار دەۋگە بولادى. – جاڭا تەحنولوگيالار دەمەكشى, جەر­دى قاشىقتىقتان زوندتاۋ  دەپ ءجۇر­گەنىمىز نە نارسە؟ وسى تۋرالى وقىر­مان­دارعا تۇسىنىكتەمە بەرە كەتسەڭىز. – جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ ەكى قۇ­رىلىمنان تۇراتىن جەر بەتىندەگى ءوز­گەرىستەردى باقىلاۋعا باعىتتالعان وسى زامانعى جۇيە نەمەسە تەحنولوگيالار جي­ىنتىعى. ونىڭ ءبىرىنشى سەگمەنتى عارىشتا بەلگىلى ءبىر وربيتادا ۇشىپ جۇرگەن عارىشتىق كەمە, نە ولاردىڭ توبى. ول كەمە جەر سۋرەتىن تۇسىرەتىن اپپاراتۋرالارمەن, باعدارلامالارمەن جانە كەمەنىڭ قىز­مەت ەتۋىنە قاجەت باسقا دا قۇرالدارى­مەن جابدىقتالادى. كەمەنىڭ جۇمىسى جەردەن بەلگىلى ءبىر كانالدا ورنالاسقان جوعارى جيىلىكتەگى راديوتولقىندار ار­قىلى باسقارىلادى جانە جەر بەتى تۋرالى جيناعان اقپاراتتارى باسقا ءبىر جوعارى جيىلىكتەگى راديوتولقىندار ارقىلى الى­نىپ وتىرادى. جقز-نىڭ ەكىنشى بولىگى جەر سەگمەنتى دەپ اتالاتىن كۇردەلى جۇيە. جەر سەگمەنتى ءوز كەزەگىندە ەكى ورتالىقتان تۇرادى: ۇشۋ­دى باسقارۋ ورتالىعى جانە  كەمەدەن اقپاراتتار الۋ, ولاردى وڭدەۋ, ساقتاۋ جانە تاراتۋ ورتالىعى. بۇل ەكى ورتالىقتا دا ءىستىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن بىلىكتى ماماندار عانا ءتيىمدى جۇمىس ىستەي الادى. مىسالى, جەتكىلىكتى دارەجەدە داي­ىندالماعان ماماننىڭ عارىشتاعى اپ­پارتتى جوعالتىپ الۋى دا ابدەن مۇمكىن. جالپى, عارىشتاعى جقز اپپاراتىنان كەلەتىن اقپاراتتى بەي-بەرەكەت جاتقان تسيفرلار جيىنتىعى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. ول مالىمەتتەردى وڭدەۋدىڭ بىرنەشە ساتىلارىنان وتكىزىپ بارىپ, پايدا­لا­نۋشىعا جەتكىزۋ ۇلكەن ينتەللەكتۋالدىق جانە ماتەريالدىق رەسۋرستاردى تالاپ ەتەدى. مىسالى, تۇسىرىلىمدەردىڭ سانى جىل­دام كوبەيىپ كەتەدى دە, تەك ءبىر عانا اپپاراتتان الىناتىن سۋرەتتەر مىڭداپ, تىپتەن ميلليونداپ سانالادى. ولاردى ءار ءتۇرلى دارەجەدە وڭدەۋ جانە ساقتاۋ ارنايى اپپاراتتاردى, ارناۋلى كاسىپتىك باعدار­لامالاردى  جانە بىلىكتى كاسىپقوي مامان­داردى تالاپ ەتەدى. ال ەندى سول سۋرەتتەردى سوڭعى پايدالانۋشىعا جەتكىزۋ نەگىزىنەن عالامتور ارقىلى جۇرگىزىلەتىنىن ايتساق, بۇل ءىستىڭ دە وڭايعا سوقپايتىندىعىن تۇسىنۋگە بولادى. ءسىز بەن ءبىز اڭگىمەلەسىپ وتىرعان قازىرگى ساتتە عارىشتا جۇزگە تارتا جقز-مەن اينالىساتىن كەمەلەر جۇ­مىس ىستەۋدە. ارينە ولاردىڭ ەشقايسىسى ءبىرىن ءبىرى دالمە-ءدال قايتالامايدى, ءار­قايسىسىنىڭ وزىندىك كونسترۋكتسيالىق ەرەكشەلىكتەرى جانە جەكە ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى, باعدارلامالانعان قىزمەتتەرى بار. سوندىقتان ولاردان الىناتىن سۋرەتتەر دە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن سيپات­تالادى. عارىشتىق تۇسىرىلىمدەردى جۇرگىزەتىن اپپاراتۋرالاردى نەگىزىنەن ەكى ۇلكەن توپقا بولەدى: ەلەكتروندى-وپتيكالىق جانە رادارلىق. بۇگىنگى كۇندە ورتاشا ەسەپ­پەن ون جقز اپپاراتىنىڭ توعىزى ەلەكتروندى-وپتيكالى اپپاراتتار. سەبەبى, وپتيكالىق اپپاراتتار جەر بەتىن ادام كوزى كورە الاتىن, نە سوعان وتە جاقىن سپەكتر اياسىندا باقىلايدى. كوبىنە بۇل ساۋلەلەر كادىمگى اق ساۋلەنى قۇرايتىن ءوزى­مىزگە تانىس كوك, جاسىل, قىزىل (0,4-0,75 مكم) جانە دە ءار ۇزىندىقتاعى ينفرا­قىزىل دياپازوندىق كانالدارى (0,76-1,30 مكم). ءار ساۋلەلەر جيىنتىعى (مىسالى كوك, جاسىل, قىزىل) بەلگىلى ءبىر نىسان­داردىڭ قاسيەتتەرىن تەرەڭنەن اشىپ كور­سەتە الادى, ال ولاردىڭ قوسىندىلارى (مى­سالى: كوك+قىزىل, كوك+جاسىل, جا­سىل+قىزىل جانە ت.ب.) ادام كوزى بايقاي بەرمەيتىن فاكتىلەردى ناقتىلاي تۇسەدى. تاعى ءبىر انىقتاي كەتەتىن نارسە, ول جەر بەتىندەگى كەز كەلگەن قۇبىلىس بەلگىلى ءبىر وپتيكالىق سپەكتردىڭ سيپاتتاماسىنىڭ وزگەرۋى اياسىندا جۇرەتىنى. مىسالى, ەگىستىكتەگى ءوسىپ كەلە جاتقان وسىمدىكتەر ءپىسىپ-جەتىلگەنشە تالاي سپەكترالدىق وزگەرىس­تەرگە دۋشار بولادى. وسىنىڭ ارقاسىندا, ارنايى دايىندالعان مامان ميلليون­داعان شارشى كيلومەتردى الىپ جاتقان ەگىستىكتەردىڭ قاسيەتتەرىنە, جۇمىس ور­نىندا وتىرىپ-اق تالداۋ جاساپ, ونداعى وزگەرىستەرگە باعا بەرە الادى. جالعىز تالاپ – اتموسفەرا, ياعني اۋا قاباتى ۇنەمى ءمولدىر بولىپ تۇرۋى كەرەك. ەلەكتروندى-وپتيكالى اپپاراتتاردان الىناتىن سۋرەتتەر ءوز كەزەگىندە ءۇش توپقا بولىنەدى. ءبىرىنشى توپقا تەك اق پەن قارا­دان تۇراتىن تۇسىرىلىمدەر جاتادى دا, ولاردى پانحرومدىق تۇسىرىلىمدەر دەپ اتايدى. پانحرومدىق تۇسىرىلىمدەردىڭ جەر بەتىندەگى وزگەرىستەردى بايقاۋ قابىلەتى جو­عارى بولىپ كەلەدى, بىراق نازارداعى نى­سانداردى تۇستەرگە بولە المايدى. ەكىنشى توپقا ۇشتەن جەتىگە دەيىن وپتيكالىق كانالدارى بار مۋلتيسپەكترلى ءتۇسىرى­لىم­دەر جاتادى. بۇل تۇسىرىلىمدەر جەر بەتىندەگى ۇدەرىستەردى تالداۋعا ارنالعان اسا قۇن­دى عارىشتىق ماتەريالدار بولىپ سانالادى. مۋلتيسپەكترلى ءتۇسىرىلىم­دەر­دىڭ جەردەگى نىسانداردى بايقاۋ جىتىلىگى پانحرومنان تومەن كەلەدى. ال گيپەرسپەكترالدى تۇسىرىلىمدەردە 220 كانالعا دەيىن بولادى. مۇنداي عارىشتىق سۋرەتتەردىڭ جەردەگى وزگەرىستەردى تالداۋ مۇمكىن­دىكتەرى اسا زور. بىراق ولار تاجىريبە ءجۇ­زىندە ءالى كەڭىنەن قولدانىلماي ءجۇر. سەبەبى, بۇل ماسەلەدە عىلىمي-ادىستەمەلىك جۇمىستاردىڭ قازىرگى قولدانىلىپ ءجۇر­گەن دەڭگەيى ءالى دە بولسا جەتكىلىسىز. دەگەنمەن عىلىم مەن تەحنيكانىڭ قازىرگى دامۋ دەڭگەيىمەن بۇل ماسەلەنى يگەرۋ ءىسى دە ۇزاققا سوزىلمايتىندىعى انىق. ايتىلعان قۇندىلىقتارىنا قاراماي, ەلەكتروندى-وپتيكالى اپپاراتتارمەن جاب­دىقتالعان عارىشتىق كەمەلەر تەك جەردەن قايتاتىن ساۋلەلەردى تىركەيتىن بول­عاندىقتان, ولاردى ءپاسسيۆتى نەمەسە ەنجار جقز اپپاراتتار توبىنا جاتقى­زادى. مىسالى, ەلەكتروندى-وپتيكالى تۇسىرىلىمدەر اتموسفەرانى بۇلت قاپتاپ تۇرعان جاعدايدا جەر بەتىن باقىلاۋعا جارامسىز بولىپ قالادى. رادارلىق عا­رىش­تىق اپپاراتتار ءوز بورتتارىنان جەرگە راديوتولقىندار جىبەرىپ, ولاردىڭ قايتقاندارىن تىركەپ, اۋا رايى قالاي وزگەرسە دە, كۇندىز دە, تۇندە دە جەر بەتى تۋرالى وبەكتيۆتى دەرەكتەر بەرىپ وتى­رادى. سوندىقتان ولاردى بەلسەندى عا­رىش­تىق اپپاراتتار قاتارىنا جاتقىزا­دى. رادارلىق عارىشتىق اپپاراتتار ەلەكتروندى-وپتيكالى عارىشتىق اپپارا­تارعا قاراعاندا ۇتىمدى بولعانىمەن ولاردىڭ تۇسىرىلىمدەرىنىڭ باعاسى الدە­قايدا قىمبات. قازاقستاننىڭ جقز عارىشتىق جۇيە­سىن جاساۋ 2006 جىلدان باستالعان جۇمىس. ول ەكى عارىشتىق اپپاراتتار توبىنان تۇرادى دەپ جوسپارلانعان. ولاردىڭ ءبىرى جوعارى (1 م), ەكىنشىسى ورتا جىتىلىكتەگى (6,5 م) ەلەكتروندى-وپتيكالىق اپپاراتتار بولماق. ولاردىڭ وربيتاعا شىعاتىن ۋاقىتى – 2013-2014 جىلدار ارالىعى. بۇلارعا قوسىمشا جاقىن ارادا رادارلىق اپپاراتىمىزدىڭ دا جوسپارلانۋى باستا­لادى دەگەن ۇمىتتەمىز. ال جقز جەرۇستى سەگمەنتىنىڭ جوسپارى ارناۋلى ساراپتامادان ءوتتى, جاقىن ارادا قۇرىلىسى دا باستالادى. قازىرگى كەزدە بولاشاق جقز جەرۇستى سەگمەنتىندە جۇمىس ىستەيتىن 21 ماماندى فرانتسيادا وقىتۋ ءۇشىن ىرىكتەۋ جۇمىستارى وتكىزىلۋدە. – وسى جقز اپپاراتتارىنان الى­ناتىن تۇسىرىلىمدەر مەملەكەتىمىزگە قان­داي پايدا بەرەدى؟ – وزىڭىزگە بەلگىلى, اتا-بابالا­رى­مىزدىڭ بىزدەرگە قالدىرعان نەگىزگى مۇ­رالارى – كەڭ-بايتاق  جەرىمىز بەن ەلىمىز. يگەرىپ, ۇرپاق كادەسىنە جاراتاتىنداي جەرىمىز بەن سول جەردىڭ اشىلماعان قاسيەت­تەرىن اشىپ, ولاردى ءتيىمدى پايدالانا الاتىن ينتەللەكتۋالدى الەۋەتكە يە ەلىمىز بار بولعان سوڭ ەلباسىمىزدىڭ العا اسا زور ماقساتتار قويىپ, ەلىمىزدىڭ الەم­دە الار ورنىن ناقى بەلگىلەي وتىرىپ, جالپاق جۇرتتى ىسكە جۇمىلدىرىپ جات­قاندىعى انىق. الەمدە كولەمى جاعىنان توعىزىنشى ورىن الاتىن الىپ اۋما­عىمىزدى ءتيىمدى پايدالانۋعا جەتكىزەتىن داڭعىل جولدىڭ ءبىرى وسى  جقز عارىشتىق جۇيەسى. ەگەر جىلىكتەي ايتاتىن بولساق, جقز عارىشتىق جۇيەسىنسىز مەملەكەتتىك ستراتەگيالىق باسىمدىقتار بولىپ تابى­لاتىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, قورعانىس, ەنەر­گەتيكا, جەردىڭ قويناۋى مەن بەتىندەگى بايلىقتارىن پايدالانۋ ماسەلەلەرىن تولىققاندى, زامان اعىمىنا ساي شەشۋ قيىن. ال قازىرگى جاعدايعا كەلەتىن بولساق, مەملەكەتىمىزدە ءالى كۇنگە دەيىن الەمدىك دارەجەگە ساي ەلەكتروندى تۇردەگى ۇلتتىق كەڭىستىكتىك دەرەكتەر ينفراقۇرىلىمى (ۇكدي) جاسالماعان. تىپتەن, ۇكدي-دى باستاردان بۇرىن دايىندالاتىن قازاق­ستاننىڭ ۇلتتىق كارتوگرافيالىق گەوسەرۆيسى (ۇكگس) تۋرالى ۇسىنىستىڭ ءوزىن ەرتە دەپ ساناۋشىلار كەزدەسەتىنىنە قايران قا­لاسىز. جقز عارىشتىق جۇيەسى ەڭ الدى­مەن وسى ۇلتتىق اۋقىمداعى پروبلەما­لار­دى شەشۋگە سەبەپكەر بولاتىنىنا قاز­عارىش جانە قعس جەتەشىلىكتەرى سەنىمدى. جقز عارىشتىق جۇيەسى ەكونوميكالىق جاعىنان اسا ءتيىمدى بولاتىنى قازىردىڭ وزىندە انىق بولىپ وتىر. مىسالى, ۇلان-عايىر جەرىمىزدە ۇلكەندى-كىشىلى ءجيى-ءجيى بولىپ تۇراتىن تابيعي جانە ادام قولى­مەن پايدا بولاتىن اپاتتاردىڭ الدىن الىپ, رەتتەپ وتىرۋدا جقز جۇيەسىنە سەنىم وتە مول. عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرى جقز جۇيەسىن جەر قويناۋىنداعى بايلىقتاردى انىقتاۋعا پايدالانۋعا بو­لاتىنىن دالەلدەپ شىقتى. جقز عارىش­تىق جۇيەسىن ناۆيگاتسيالىق جۇيەمەن قوسا پايدالانۋ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قىرۋار پايدا اكەلەتىنى كۇمانسىز ەكەنىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ بەردى. جقز عارىشتىق جۇيەسى ەلىمىزدە قوردالانىپ قالعان كوپ­تەگەن ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە سەبەبىن تيگىزەتىنىنە زەردەلى جۇرت بەرىك سەنىمدە. جقز عارىشتىق جۇيەسى جەر, ورمان, سۋ رەسۋرستارىن قاداعالاۋدا, كاداستر, كارتوگرافيا, مونيتورينگ جانە ت.ب. سالالارداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن اسا ءتيىم­دى ەتە الادى. – بۇرىن عارىش سالاسىندا ءتاجىري­بەسى جوق قاي مەملەكەتكە بولسا دا ۇلت­تىق جقز عارىشتىق جۇيەسىن دامىعان ەلدەردىڭ كومەگىنسىز قۇرۋى وتە كۇردەلى. سىزدەر كىمدەرمەن بىرىگۋدەسىزدەر؟ – دۇرىس ايتاسىز. قعس جقز عارىش­تىق جۇيەسىن عارىشتىق سالاداعى الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى, جقز سالاسىندا شيرەك عاسىرلىق تاجىريبەسى بار فران­تسيانىڭ EADS ASTRIUM كومپانيا­سىمەن بىرىگىپ جۇزەگە اسىرماق. بۇل بىرلەسكەن جوبانىڭ بارلىق قۇقىقتىق جانە قارجىلىق نەگىزدەرى دايىن. ءبىزدىڭ بو­لاشاق ماماندارىمىزدى دا وسى كومپانيا دايىنداپ بەرمەك. – وڭعاربەك الىپبەك ۇلى, ەلىمىزدە سوڭعى كەزدە عانا قارقىندى يگەرۋ ءىسى باستالعان, ال كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن ءالى دە بەيتانىس كۇيىندە كەلە جاتقان عا­رىش سالاسىندا قىزمەت ەتۋ وتە ابى­رويلى ءىس. سوندىقتان وقىرماندارى­مىز­عا وسى سالادا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ءوزىڭىزدى دە تانىستىرا كەتسەك, ارتىق بولماس. – ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى كيەلى اسپارا جەرىندە 1951 جىلى مامىر ايىندا دۇنيەگە كەلىپپىن. ۇزاق جىلدار عىلىم جانە ءبىلىم, ال سونىڭ ىشىندە جەتى جىل جوعارعى ءبىلىم سالاسىندا قىزمەت ەتتىم. ءبىر مونوگرافيا, التى وقۋلىق, ءجۇز­دەن اسا عىلىمي ەڭبەكتەر مەن ونەرتا­بىستارىم بار. سوڭعى ون جىل عارىشتىق تەحنولوگيالار ارقىلى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ سالاسىن جەتىلدىرۋگە اتسالىسىپ كەلەمىن. ءتورت ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي جوبالاردىڭ جەتەكشىسىمىن. قر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ «ۇزدىك وقىتۋ­شىسى» دەگەن اتاعىم بار. گوللانديادا (2008), ۇلىبريتانيادا (2009-2010), رەسەيدە (2008-2010) جانە فرانتسيادا (2011) عارىشتىق تەحنولوگيالار تاعى­لىم­دارىنان ءوتتىم. ءسىز جاڭا عارىش سالاسىن كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن ءالى دە بەيتانىس دەپ ورىندى ايتتىڭىز. ەگەر ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولماسا, بۇل سالا ءوز اۋماعىندا باي­قوڭىر عارىش ايلاعى ورنالاسقانىنا قا­راماستان, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە بەيتانىس كۇيىندە قالا بەرەر ەدى. ەكونوميكا مەن حالىق تۇرمىسىنىڭ كوپتەگەن سالالارى ءۇشىن ماڭىزى زور ناق وسى عارىش سالاسىن يگەرۋدى باستاۋىمىزدىڭ ءوزى, مەنىڭ ويىم­شا, بيىل تويلانعالى وتىرعان تاۋەلسىز­دىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىق تورقالى تويىنا ۇلكەن تارتۋ. «ەلدىڭ دۇرىس دامۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونىڭ باسىنا ازاتتىق كەرەك» دەپ كەزىندە شوقان ءۋاليحانوۆ قانداي ورىندى ايتقان. ءبىز تاۋەلسىزدىككە يە بولعاننان كەيىن عانا كوپ ماسەلەگە ءوز قولىمىزدى جەتكىزىپ, جان-جاقتى, كەڭ ارنالى دامۋ جولىنا ءتۇسىپ, ءوزىمىزدىڭ تابيعي بايلىقتارىمىزدى ءوزىمىز يگەرۋ ىسىنە شىن مانىندە كىرىسىپ وتىرمىز. مىنە, وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە عارىش سالاسىنىڭ الدىڭعى ىلەكتەگى ماماندار قاتارى شوعىرلانا باستادى. مەن دە ءوزىمدى سولاردىڭ ءبىرىمىن دەپ ويلايمىن. «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا ۇلىبريتانيانىڭ كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە عارىش سالاسىندا ار­نايى دايىندىقتان ءوتىپ كەلىپ, وسى قىز­مەتتى اتقارىپ جاتىرمىن. قىزمەتتەگى تاعى ءبىر تابىسىم جاقىندا قازاقستان ۇلتتىق تابيعي عىلىمدار اكادەميا­سىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلاندىم. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي.