حيرۋرگ حيكاياسى

«ءبىر حيرۋرگ اعامنىڭ حي­كاياسى بار. سونى جازىڭىزشى, – دەدى جاقىندا تانىس ءىنىمىز. – ساباق بولارلىق جاعى جوق ەمەس. اۋپارتكومدا ىستەپ جۇرگەن جىل­داردا ول كىسىنىڭ ۇستىنەن ارىز تۇسكەن. تەكسەرگەنبىز. ادامنىڭ تاعدىرى دەگەن قيىن عوي. ءبارىن مەن ايتا بەرمەيىن. حيرۋرگتىڭ وزىمەن كەزدەستىرەيىن». كەزدەستىك. حيرۋرگپەن. اڭگى­مە­لەستىك. العاش: «نەسىن جاسى­رامىز, اتى-جوندەرىمىزدى ناق-ناق اتاپ جازا بەرىڭىز», – دەدى. كەيىننەن: «ءبىراز-ءبىراز كىسىلەر باقي­لىق بوپ كەتتى. نىسپىلارىن انىق كورسەتپەي-اق قويعانىڭىز ءجون», – دەدى. سولاي كەلىستىك. حيرۋرگىڭىز – كادۋىلگى قازاق­تىڭ قارا بالاسى. بۇگىندە جاسى جەتپىسكە تاياعان. شاشى بۋرىل. ومىرگە, قوعام مەن زامانعا, جال­پى ادامعا وكپەسى جوق. بارلىق نارسەگە, كۇللى قۇبىلىستارعا ءسال-ءپال ك ۇلىڭكىرەپ قارايدى. ءپال­سا­پالىق ءمان-ءمانىس بەرىڭ­كى­رەپ. دەگەندەي. ەڭ باستىسى, اۋە­لى اللا­نىڭ ارقاسىندا, سونسوڭ-سونسوڭ بارىپ وتاشىلىق ءتاجىري­بەسىنىڭ ناتيجەسىندە قانشاما ادام­دار­دىڭ ءومىرىن ساقتاپ قال­عانىنا قۋا­نادى. عۇمىرىنا, كور­گەن ازاپتارى مەن عاجاپ­تارى­نا شۇكىرلىكپەن قا­ناعاتتانادى. جارىق دۇنيەگە كەلمەگەندە قاي­تە­-تۇعىن ەدى. سوناۋ سوعىستىڭ ەكىنشى جا­زىندا, قىرىق ەكىنىڭ ورىگى ۋىل­جىپ ءپىسىپ, سىرت-سىرت ءۇزىلىپ ءتۇ­سىپ جاتقاندا دۇنيەگە كەلگەن. ءوز­بەكستاننىڭ سىرداريا وبلى­سىن­دا. سىرداريا اۋدانىندا. «شى­بىن­تاي» شارۋاشىلى­عىن­دا. اكە­سى سوعىستان قايتپاعان. شەشەسى پەرزەنتتەرىن قايتكەندە قاتارعا قوسامىن دەپ, شارد­ا­را­نىڭ شال­قار دالاسىن شارلاپ با­رىپ, كەزىندە كيروۆ اۋدانى اتان­عان اي­ماق­قا, بۇگىنگى ماقتاارال­دىڭ ءبىر مۇيىسىنە تۇراقتاعان. قازىرگى حي­رۋرگى­ڭىز قايتا-قايتا بارىپ ءجۇ­رىپ, الماتىداعى مەديتسينا ينس­تي­تۋتىنا ازەر تۇسكەن. وقۋ وڭاي­عا سوقپاعان. ورىسشاسى ناشار­تۇعىن. ەۆرەي قىزداردان ۇيرەندى. قالتاسى تەسىك-تۇعىن. كۇندىز وقىپ, تۇندە ءمايىتحانادا قارا جۇ­مىس ىستەگەن. العاشقى كۋرستا ازاپ­قا شىداي الماي, 360 ستۋ­دەنتتىڭ 160-ى ينستيتۋتتى تاستاپ  كەتكەن. بۇل تىستەي قاتىپ, تىر­مى­سىپ باققان. الپىس جەتىنشى جى­لى تامامداعان. قازىرگى ۆيتسە-پرەمەرىڭىز ەربول ورىن­باەۆتىڭ اكەسى تۇرماحان ورىن­باەۆ شىم­كەنتىڭىزدە وبلىستىڭ باس حيرۋرگى ەكەن. قامقورلىق كور­سەتتى. قا­ناتى­نىڭ استىنا ال­دى. بىرتە-بىرتە بۇل – باس حيرۋرگ­تىڭ قامقور­لىعىنداعى جاس حيرۋرگ, ىزدەنىمپاز, ىزگى جاندى مامان رەتىندە تا­نىلا باستاعان. جۇمىستان جا­لىق­پاعان. كۇنى-ءتۇنى ايانباعان. سو­لاي قالىپتا­سىپ كەتكەن. اي دەسە اۋزى بار, كۇن دەسە كوزى بار, شىمكەنت شاھارى, قالا بەردى وبلىسىڭىز بويىنشا سۇلۋ دەيتىندەي قىزعا ۇيلەندى. حي­رۋرگى­ڭىز  قازىرگە دەيىن: «ودان ار­تىق سۇلۋدى وسى كۇنگە دەيىن كورگەن ەمەسپىن», – دەيدى. سولاي مەڭزەپ, ك ۇلىپ قويدى. كۇرسىنىس كۇتكەن ەدىك. كۇرسىنبەدى. كۇلە بەردى. «باقىتتى بولدىق. وتە با­قىتتى ەدىك. قايىرىمدى, رياسىز قامقورلىقتى تيتتەي دە مىندەتسىنبەي جاسايتىن مەيىرىمدى كىسىلەر كوپ ەدى, – دەيدى حيرۋرگ اعا­مىز. – ەكەۋمىزدىڭ قوسىلعانى­مىز­عا قۋانباعان جان جوق سى­قىل­­دى-تۇعىن سوندا. ۇيلەنۋ تو­يى­مىز­دىڭ ءوزىن تۇرماحان ورىن­باەۆ پەن ورازالى شومانباەۆ سىن­دى ارىپتەس, باسشى اعال­ارى­مىز جاساپ بەردى». ءبىراز ۋاقىت وتكەندە حيرۋرگتى قۋدالاۋ باستالىپتى. كۇنشىلدىك دەگەن قيىن. ىشتارلىق دەگەن بالە. سودان وزبەكستانعا كوشتى دە كەتتى. سىردارياڭىز جاڭادان وبلىس بول­عان. ءتورت ايدان سوڭ سىرداريا قالاسىنداعى اۋرۋحانانىڭ حيرۋرگيا بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە كوتەرىلدى. تاپ سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە قالا باستىقتارىنىڭ با­لا­لارى ءوزارا اتىسىپ, بىرەۋى اسا اۋىر جارالاندى. حيرۋرگ وتە قات­تى قاۋىپ ءتونىپ, ءولىم اۋزىندا جات­قان بالانى اجالدان امان الىپ قالدى. اتاعى «الەمگە» جايىلدى. ۇيىنە اناۋ-مىناۋ دۇنيە كوپ كەلە باستادى. كەلىنشەگىنىڭ سونداي-سوندايعا بەرىلىڭكىرەگەنىن كەشىرەك بايقادى. ماسكەۋدە ءۇش اي وقىپ, ماماندىعىن جەتىلدىردى. كاتەگو­ريا­سى كوتەرىلدى. اتاق-داڭقى كۇ­شەيدى. ەشكىم تيىسە قويماي­تىن­داي, ارامدىق اياقتان شالا الماستاي سەزىنگەن. ونىسى بەكەر ەكەن ءدا. تاعى دا كۇنشىلدىك پەن ءىش­تار­لىق ىشتەن شالدى. جالا جابىلدى. قازاقتىڭ قايراتكەر پەرزەنتتەرى قارجاۋ جارقىنبەكوۆ پەن تورەگەلدى شارمانوۆ كومەكتەستى. جەتپىس بەسىنشى جىلى شىم­كەنتى­نە قايتا ورالدى. ۆاگيد مەح­ما­نوگ­لى اليەۆ وبلىستىق اۋرۋ­حا­نانى باسقاراتىن. قۋانا-قۋانا قا­بىلدادى. قىزمەتكە. كاتەگوريا­سىنا كوز جەتكىزدى. شەبەرلىگىن مو­يىندادى. جانىنان شىعارماي­تىن­عا اينالدى. بۇل بەينەت­قور­لىعىنان تانبادى. سەكسەن ءبىرىنشى جىلى ۇلكەن بولىمشەنى باسقارۋعا كىرىستى. كۇنى-ءتۇنى ەرىنبەي ەڭبەك­تەنەتىن قاسيەتىنەن تانبادى. ءۇل­كەن-ۇلكەن باسشىلارمەن, ءتىپتى وب­كومنىڭ ەكىنشى حاتشىسى نيكو­لاەۆ­تىڭ, قالا دوكەيلەرىنىڭ, مەديتسينا مەكەمەلەرى باستىقتارىنىڭ وتباسىلارىمەن ارالاساتىن بول­دى. ءۇي-جايلارىن جاقسارتتى. «كەشىرىڭىز, مەن ول تۋرالى جامان ءسوز ايتپايمىن. كىنالا­ماي­مىن. ادامنىڭ اتى ادام. پەن­دە­نىڭ اتى پەندە. ءبارىمىز دە پەندەمىز. دۇنيەگە, التىن-كۇمىسكە, تا­عى­سىن-تاعىلارعا قاتتى بەرىلىڭ­كى­رەدى. ءوزى دە اجەپتاۋىر مەكەمەنى باسقارا­تىن. وسەك كوبەيدى. العاش ءمان بەرمەيتىن ەم. جۇمىسقا ەرتە كەتەم, كەش قايتام. سانيتارلىق اۆياتسيا دەگەن بار, ءىسساپارلار بار… ارعى جا­عىن تۇسىنگەن شى­عارسىز. اجى­راس­تىق. كوزىم ابدەن جەت­كەن سوڭ: «مەن كەتەمىن. قان­داي شارتىڭ بار؟» دەدىم. ءۇي-جايدى, تاعىسىن-تاعىلاردى وزىنە عانا قالدىرعىسى كەلەتىن ويىن ءبىلدىردى.  ءبارىن تاستاپ شىعىپ كەت­تىم. تاعى دا ايتام, كىنالارىن تىزبەلەپ, عايباتتاعىم جوق. اركىم ءوز ارەكەتىنە ءوزى جاۋاپ بەرەدى. حاديستە: «ومىردەن وزعان­داردى سوك­پەڭ­دەر, ويتكەنى, ولار ەندىگى جەردە وزدەرىنىڭ جاساعان ىستەرىمەن جو­لىقتى» دەمەي مە؟ تاع­دىر عوي. ءومىر عوي... ول مەنى قايتا ورالادى دەپ ويلادى. ورالمادىم. ورالا المادىم...» وسى جەردە ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىزدىڭ تانىس ءىنىسى اڭگىمەگە ارالاستى. «ءبىر كۇنى وبكومنىڭ حاتشىسى قول قوي­عان تاپسىرما قاعاز توبەسىنە تىگىلگەن كولدەي ارىز جەتتى. شىم­كەنت­تەگى دزەرجينسكي اۋپارت­كومى­نىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى را­بيعا كولباەۆا ەدى. پاراساتتى, ىزگى نيەتتى كىسى عوي. «وقىپ شىعى­ڭىز­شى», – دەدى. وقىدىم. وبكوم حات­شىسى ارىزدا كورسەتىلگەن فاكتىلەر بويىنشا شۇعىل شارا قول­دانۋ­دى, ياعني اۋپارتكومعا قا­راي­تىن باستاۋىش پارتيا ۇيى­مىن­­داعى كوممۋنيست دارىگەردى – وب­لىستىق اۋرۋحانا حيرۋرگيا ءبو­لىم­شەسىنىڭ باسشىسىن پارتيادان شى­­عارۋدى تاپسىرعان. «قاي­تە­مىز؟ وبكوم حاتشىسىنىڭ نۇس­قاۋىن ورىندايمىز با؟» – دەدى رابيعا قۇرمانبايقىزى قينا­لىس­تى ءۇن­مەن كۇرسىنىپ. «مەن بۇل حيرۋرگتى دە, بولعان وقيعالاردى دا ءبىراز-ءبىراز بىلەمىن. وتە بىلگىر, ەڭ­بەك­قور, اق حالاتتى ابزال جاننىڭ مىندەتىن ەكى ءجۇز پايىز ورىن­­داي­تىن مامان. ادال, اق­جۇ­رەك ادام. اجىراسۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى دە بەلگىلى. تۇبەگەيلى ءتۇر­دە, قايتا تەكسەرەيىك. ۇجىم­دار­دىڭ, پارتيا ۇيىمىنىڭ پىكىرىمەن سانا­سايىق, ايتپەسە, وبال بولادى عوي», – دەدىم. رابيعا قۇرمان­باي­قىزى: «دۇ­­رىس, وبال بوپ ءجۇر­مە­سىن, اسىق­پاي انىقتايىق», – دەدى». «ءيا, يسەكەڭدەردىڭ ارقاسىن­دا امان قالعانبىز. ايتپەسە, ول كەزدە ءتىپتى قيىن ەدى, – دەيدى حيرۋرگ. – مورالدىق جات قىلىققا ءبارىن دە جاتقىزا بەرەتىن. ءاسى­رەسە, كوممۋنيست وتاعاسىلار سى­ڭارجاقتىقتان سورلايتىن. ال مەن كولباەۆا مەن ابۋباكىروۆتىڭ ادىلدىگى ناتيجەسىن­دە پارتيادا قال­دىم. جۇمىستان بو­ساعام جوق. ءبارىبىر, وتە-موتە اۋىر سوقتى. جۇرتتىڭ بەتىنە قا­راۋ­عا قينالا­مىن. اينالايىن, ادام­دار-اي, دە­سەڭىزشى! «سەن قورسىنبا دا, قور­لانبا دا. ءبىز سەنىڭ كىم ەكە­نىڭدى, قانداي ادام ەكەنىڭدى بىلەمىز», – دەگەندەر از ەمەس-ءتى. ەڭ­بەك بارىنەن دە, قانداي قيىن­دىق­تان دا قۇتقارادى ەكەن. ەڭبەك, ەڭبەك, تەك قانا ەڭبەك! وسى ۇستانىمنان اي­نى­ماۋعا تىرىس­تىم جانە اقپەيىل ادامدارعا ءسۇ­يەندىم-اۋ دەيمىن. جار­تى جىل­داي ۋاقىتتان سوڭ ءۇي­لەندىم. ءوزىمدى وزگەشە تۇسىنەتىن, با­­سىم­دى باعالايتىن ادام تاپ­تىم. بىلەتىن ەدى. ءبارىن. ەڭ باس­تى­سى, تەرەڭ ءتۇسىندى. ۇعىندى. ودان بەرى دە تالاي-تالاي جىلدار ارتتا قالدى. ۋاقىت شىركىن ءبارىن ەمدەيدى ەكەن. بۇگىنگى بازبىرەۋلەرگە ساباق بولسىن دەگەن وي عانا عوي بىزدىكى. بارلىق بالە-باتىرلەر ءدۇ­نيە-بوققا شەكتەن تىس قۇنى­عۋ­دان باستالادى ەكەن ءدا. كۇنشىل­دىك پەن ءىشتار­لىق­قا بەرىلىپ, با­قىتتىلاردى ازعى­را­تىنداردان اباي­لاۋ كەرەك ەكەن. ولاردىڭ ارەكەتتەرى, ايارلىقتارى تىم-تىم تەرەڭدە جاتادى ەكەن ءدا». حيرۋرگتىڭ حيكاياسى, وتە-موتە قىسقا قايىرعاندا, وسىلاي. ال­عاشقى ايەلى كەيىننەن اۋىر ناۋ­قاس­قا شالدىقتى. ايادى. اجالعا ارا­شا تۇرا المادى. كەك ساقتاۋ حي­رۋرگتىڭ جاراتىلىسىندا جوق­تۇ­عىن. ەشبىر جاندى كىنالا­ما­دى, كىر­بىڭ جيمادى, كىر ىزدەمەدى. سىر­تى­­نان كىسى عايباتتاۋ دا بۇل اعا­مىز­دىڭ تابيعاتىنا مۇلدە جات ەكە­نى ءبىلىنىپ-اق تۇرىپتى. العاش­قى جارىنىڭ انا دۇنيەسى جارىق بول­عانىن تىلەيدى. اللا كەشىرسىن ءبارىن دە. ار­تىندا قال­عان قوس پەرزەنتى ۇلكەن-ۇلكەن ماماندار بوپ شىقتى. شەت ەلدەردە ەڭبەكتەنىپ ءجۇر. كەيىنگى كە­لىن­شەگى بۇرىنعى بالالارىن باۋى­ر­مال­دىق­پەن باۋراپ, ۇلگى-ونە­گە­سى­مەن ءۇيىرىپ الىپ كەتتى. ءوزى­نىڭ قوس پەرزەنتىنەن كەم كور­مەدى. توي­لا­رىن جاسادى. اياق­­تان­دىردى. ەل-جۇرت ەرەكشە ريزا. كوڭىل كوڭىل­دەن سۋ ىشەدى دەگەن وسى. مۇحام­مەد پاي­عامبارىمىز عالا­يىس­سا­­لام­نىڭ: «ادامدار­دىڭ ىشىندە ادام بول!» دەگەنى تەگىن ەمەس قوي. مارحابات بايعۇت, شىمكەنت.