قازاقستانعا جاڭا تولقىننىڭ تەحنوكراتتارى كەرەك

وسى ارادا بىردەن مالىمدەي كەتۋ قاجەت. مۇنان بىلايعى جەردە الاتاۋ  اقپاراتتىق تەحنولوگيالار پاركىنىڭ نەگىزىندە   يننو­ۆا­تسيالىق تەحنولوگيالار پاركى قۇ­رىلماق ەكەن. بايقاعانعا, ءبۇ­گىن­دە بۇكىل الەمدە عىلىمي-ءون­دىرىستىك كەشەندەر, ونداعى عى­لى­مي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى, ءبىلىم مەكەمەلەرى, يننوۆاتسيالىق كومپانيالار مەن جوعارى تەحنولو­گيا­لىق وندىرىستەر ءبىر جەردە شو­عىرلانعان. ماسەلەن, ونى رەسەي سكولكوۆودا قۇرىپ جاتسا, ۋكراينا دا ءوزىنىڭ يننوقالاسىنىڭ ءىر­گە­تاسىن قالاۋدا. بۇلار مەملە­كەت­تەردىڭ «ميى» سياقتى كەنتتەر بولىپ تابىلادى. قازاقستان دا بۇل باعىتتا قۇ­ر­الاقان ەمەس. ەندىگى جەردە ەلى­مىزدىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق الەۋە­تىنىڭ ارتۋىنا العاشقى كەزەكتەگى كەشەندەر قاتارىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مەن وسى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى ىلىنەدى. ءاۋ باستا, اقپارات­تىق تەحنولوگيالار پاركى بولىپ قۇرىلعان بۇل كەشەننىڭ كەلەشەگىنە مەملەكەتىمىز از يەك ارتىپ وتىر­عان جوق. ونىڭ ۇستىنە وسى «اقىلدى قالاشىقتىڭ» قۇرىلى­سى­نا دا ايتارلىقتاي قاراجات ءبولىندى. سوندىقتان دا, جاڭا ين­نوۆا­تسيا­لىق ساياساتتاعى سەرپىلىستەر مەن شامشىل ماقسات­تار­دىڭ نەگىزى وسى جەردە قالانۋى ءتيىس. سونىمەن, الدىمەن ەلباسى­نىڭ نازارىنا  الاتاۋ اقپارات­تىق تەحنولوگيالار پاركى اشىق ەكو­نوميكالىق ايماعىنداعى جوبالار   ۇسىنىلدى. يننوۆاتسيا­لىق جوبالار كورمەسىنە بارلىعى 74 يننوۆاتسيالىق جوبا قويىلعان ەكەن. ستەندتەر ءتورت باعىتقا ءبو­لىنگەن: عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋت­­تارى, ءىرى بيزنەس, ۇلتتىق كومپانيالار مەن مۇناي وندىرۋشىلەر, سونىمەن قاتار, شاعىن جانە ورتا بيزنەس. بىردەن بۇركەمە­لە­مەي ايتا كەتكەن ءجون,  ۇسىنىلعان  جو­با­لاردىڭ ءبارى بىردەن ەلبا­سى­نىڭ كوڭىلىنەن شىقپادى. بۇل تۋرالى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جەكە توق­تا­لىپ, كەيبىر يننوۆاتسيالىق جاڭا­لىقتار بۇعان دەيىن كور­سە­تىل­گەنىن كولدەنەڭ تارتتى. – يننوۆاتسيالىق ەلدەردىڭ ال­عاش­قى توبىنا قوسىلۋ ءۇشىن بىزگە قازىردەن باستاپ وتاندىق يننوۆا­تسيا­لىق دامۋ بازاسىن جاساۋ كەرەك. بىزگە يننوۆاتورلار مەن كرەاتيۆتى ويلاي بىلەتىن قىزمەتكەرلەر قاجەت. بارلىق كاتەگورياداعى: جو­عارى, اتقارۋشى ورتا جانە ءتو­مەنگى كاسىبي-تەحنيكالىق مامان­دار­دى دايىنداۋىمىز قاجەت. ەلىمىزدە 20 ينتەللەكتۋالدى مەكتەپ اشىلدى. سونىڭ تۇلەكتەرى حالىق­ارالىق بەدەلدى وقۋ ورىن­دارى­نىڭ ستۋدەنتتەرى اتانۋلارى ءتيىس. ەلى­مىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى دا ءوز دەڭگەيلەرىن كوتەرەدى دەگەن وي­دامىن, – دەدى مەملەكەت باس­شىسى. – دۇنيەجۇزىلىك ەكونو­ميكالىق فورۋمنىڭ ەسەبى جانە اقپا­رات­تىق-تەحنولوگيا بويىنشا قازاق­ستان – تمد ەلدەرىندە كوشباس­شى. بۇل سالاداعى جۇمىس ءالى دە جۇيەلەندىرۋدى جانە  قول­داۋدى قا­جەت ەتەدى. بىزدە يننوۆاتسياعا ءبو­لىنگەن قاراجات جوعارى تەحنو­لو­گيالىق دامىعان ەلدەرمەن سالىس­تىر­عاندا 10 ەسە تومەن. قازاق­ستان­دا عىلىم وسى ۋاقىتقا دەيىن وزىنە ءوزى جۇمىس ىستەپ كەلدى. مۇنى توقتاتۋ كەرەك. تاياۋ جىل­دارى الەم يننوۆاتسيا بويىنشا 3 توپقا بولىنەدى. ءاري­نە, ءبىز دە ءبىرىنشى توپقا كىرۋدى قالايمىز. بۇل ىستە اۋتسايدەرلەر از بولمايدى. ەگەر ءبىز قازىردەن باستاپ جاقسى جۇمىس ىستەسەك, ءبىرىنشى توپقا كىرۋگە مۇمكىندىگىمىز بار. ەلباسى ءبىرىنشى توپقا كىرۋ ءۇشىن قازىر بىزگە يننوۆاتسيالىق دامۋدا ءوز بازامىزدى جاساۋ قا­جەتتىگىن العا تارتا كەلىپ: – بۇل سالادا ەڭ الدىمەن ين­نوۆاتورلاردى دايىنداۋىمىز كەرەك. كاسىبي  مامان دايىنداۋ ءبىز­دىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز بولۋعا ءتيىس.  يننوۆاتسيا تەحنيكا مەن تەحنولوگيا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, باس­قارۋ دا بولىپ تابى­لادى, – دەدى. وسى ورايدا, پرەزيدەنت قازاق­ستان «يننوۆاتسيانى مەملەكەتتىك ستراتەگيالىق مىندەت دەپ بەلگىلەگەنىن» قاپەرگە سالدى.سوڭعى 2 جىلدا ەلىمىزدە ين­نوۆاتسيالىق قىزمەتتى دامىتۋدىڭ قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك بازاسى جا­سالدى. «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى. قازىر يننو­ۆا­تسيالىق قىزمەتتى قولداۋعا دەگەن  كوزقاراس وزگەرۋدە. سايكەس ين­فرا­قۇ­رىلىمدار قۇرىلدى. ماسە­لەن, 9 تەحنوپارك, 5 ۇلتتىق ور­تالىق زەرتحانا, 15 ايماقتىق زەرتحانا جۇمىس ىستەپ تۇر. قازىر ءار وب­لىستىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زەرت­حا­نا­سى بار. وسىعان قارا­ماي, زامانعا ىلەسۋدىڭ تاعى ءبىر تەتىگى  رەتىندە ەلباسى ءاربىر ۇلت­تىق كومپانيادا, ءاربىر كاسىپ­ورىن مەن زاۋىتتا  عى­لىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتى بولۋى كەرەكتىگىن ۇسىنىپ وتىر. – مەملەكەتتىك عىلىمي ينس­تي­تۋت­تاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتى­رۋى­مىز قاجەت. بىزدە 1500-2000 ونەر­تا­بىستىق جاڭالىققا پاتەنت الۋ­عا  ءوتىنىش تۇسەدى ەكەن. بۇل سان ءبىز ءۇشىن وتە از. بۇگىن يننو­ۆاتسيالىق كورمەدە ۇسىنىلعان 74 جوبانىڭ جارتىسى ناعىز يننوۆاتسيا ەمەس. بارلىق سالادا جۇ­مىس جاساۋى­مىز كەرەك. وعان  ءالى ۋاقىت بار, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ەل­با­سىنىڭ ايتۋىنشا,  كەلەشەگى زور ماماندارعا قوماقتى جانە ۇزاق مەرزىمدىك گرانت بەرۋدى   ويلاس­تى­رۋ كەرەك. ول ءۇشىن ۇزدىك يننوۆا­تورلاردى انىقتاپ, پرەزيدەنتتىك ابسوليۋتتىك يننوۆاتورلار كلۋبىن ىنتالاندىرۋ جانە قولداپ وتىرۋ پارىز. ونى قازىر-اق جاساۋعا بو­لادى. ءاربىر ۇلتتىق كومپانيادا, كاسىپورىن, زاۋىتتا   عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتى بو­لۋى كەرەك. وعان ولار  قارجى ءبولۋى ءتيىس. شەتەل  ينۆەستورلارى كەڭەسى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. تابيعاتتى پايدالانۋشىلار مەن ءىرى بيزنەس جانە ۇلتتىق  كوم­پانيالاردى يننوۆاتسيانى قار­جى­لاندىرۋعا تارتۋ كەرەك. ۇلت­تىق كومپانيالار   وزدەرىنىڭ ين­نو­ۆاتسيالىق دامۋ جوسپارلارىن جاساپ, ۇكىمەتپەن كەلىسۋى قاجەت. يننوۆاتسيانى دامىتۋ قازاق­ستان­دىق قامتۋدى ۇلعايتۋعا ىقپال ەتۋى ءتيىس. ۇكىمەت يننوۆاتسيالىق قىزمەتتىڭ تاۋەكەلدىك سيپاتىن ەسكەرە وتىرىپ, وڭتايلى زاڭدىق ۇيىمداستىرۋ ۇلگىسىن جاساعانى ءجون. سوندىقتان, يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى, ماقساتتى ستراتەگياسى كەرەك. بۇل جەردە ءمۇلت كەتپەۋگە ءتيىسپىز. – كوزدەگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن, – دەدى ەلباسى, – ءالى تالاي شارۋا ىستەۋ قاجەت. سەبەبى, ءبىزدىڭ قازىرگى ورنىمىز تالايدان ىلگەرى بولعانمەن, الدىمىزدا دا ۇلگى تۇتىپ, بوي تۇزەر قانشاما ەل بار. اتقارۋشى بيلىك عىلىم مەن ءون­دىرىستىڭ باسىن ءبىر قازانعا سىي­عىزىپ, ءوز وندىرىستەرىمىزدىڭ ءوز عى­لىمىمىزعا بەرەتىن تاپسىرىسىن كوبەيتۋگە جۇمىس ىستەسىن. بۇل رەتتە باسىمدىق بەرىلۋى قاجەت ين­نوۆاتسيالىق باعىتتار ناقتى­لانۋى ءتيىس. قازىر الەمدە اقشا مەن ينۆەستيتسياعا تالاس ەكىنشى ورىنعا سىرعىدى. تارتىس اقىل مەن ءبىلىم, تەحنولوگيا ءۇشىن ءجۇرىپ جاتىر. جىل سايىن عىلىمي-ينجەنەرلىك سالادا قىتاي 500 مىڭ, وڭتۇستىك كورەيا 200 مىڭ مامان دايارلاپ شىعارادى. ال بىزدە وسى سالادان شىعاتىن ازدى-كوپتى تۇلەكتەرىمىزدىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا سول ماماندىقتار بويىنشا كا­سىپ­كە بەت بۇرادى. سوندىقتان, قا­زاقتىڭ كاسىبي ماماندارىن با­رىن­شا قولداۋ كەرەك. باياعى سينگاپۋردە بولعان «قاسقا باستار» باعدارلاماسى سەكىلدى شەتەلدىڭ بىلىكتى عالىمدارى كەلەمىن دەسە, ولاردى دا مەيلىنشە قولداۋ كەرەك. بۇل باعىتتا قوزعالىس بار, تەك سول توقىراپ قالماسىن. ەلباسى ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگىنە   يننو­ۆا­تسيانى ىنتالاندىرۋ مەن قول­داۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىن مۇقيات زەرتتەۋگە تاپسىرما بەردى. سونداي-اق, ترانسۇلتتىق كورپو­را­تسيالاردى شيكىزاتتىق ەمەس سەك­تورعا  تارتۋدى وڭتايلاندىرۋ  جايىن ايتتى. قازىر الەمدە تىركەلگەن پاتەنتتەردىڭ 80 پايىزى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ ۇلەسىنە تيەدى. جوعارى عىلىمي تەحنولوگيالاردى قارجىلاندىرۋ­دا دا ولاردىڭ ۇلەسى 80 پايىزدان اسادى. سينگاپۋردا 7 مىڭنان استام ترانسۇلتتىق كورپوراتسيا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 30 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. قازاقستاندا ولاردىڭ ۇلەسى جوق. قازاقستان الەمدىك رىنوكتا ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الۋى قا­جەت. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت 4 باعىت ۇسىنىپ وتىر. بىرىنشىدەن, عىلىمي-زەرتتەۋ بازالارى مەن يننوۆاتسيالاردى باسقارۋ جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋ. ەكىنشى – جەر قويناۋىن پايد­الانۋشى ءىرى بيزنەس پەن ۇلتتىق كومپا­نيا­لاردى يننوۆاتسيالاردى قارجى­لان­دىرۋعا تارتۋ. كەلەسى باعىت – شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ين­نوۆاتسيالاردى دامىتۋ ءۇشىن جاع­داي جاساۋ. پرەزيدەنت ءتيىستى ور­گاندارعا وسى ماسەلەنى دە ءجىتى تاپ­سىردى. ءتورتىنشى – «بولاشاق­تىڭ يننوۆاتسيالارىن» دامىتۋ. ەندى جوعارى تەحنو­لو­گيالاردىڭ دامۋىنا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مەن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار پاركى دە اتسا­لىسپاق. كەشە سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتالعان مىندەتتەردىڭ بارلىعى زامان تالابى ەكەنىن, ولار­دى ىسكە اسىرۋدا بىلىكتى ين­جەنەرلەردىڭ دە ماڭىزى ەرەكشە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەندى ءۇش ايدىڭ ىشىندە ۇكىمەت «يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ءىس-ارەكەتتى مەملەكەتتىك قولداۋ» تۋرالى زاڭ جوباسىن دايىنداۋى ءتيىس. پرەزيدەنت سونداي-اق ءوز ءىسىنىڭ ماي­تال­ماندارىنا ۇزاق مەرزىمدى گرانتتار بەرۋدى قاراستىرۋ قا­جەتتىگىن ايتتى. جاقىندا قولعا الىنعان «100 يننوۆاتسيا» سەكىلدى «100 جاڭا دارىن», ياكي «100 مىقتى ين­نوۆاتور» دەگەن گرانتتار وي­لاستىرىلسا قۇبا-قۇپ. ەلباسى تابيعات بايلىعىن پاي­دالانۋشىلاردى, ءىرى بيزنەس وكىلدەرى مەن ۇلتتىق كومپانيا­لار­دى يننوۆاتسيانى قارجىلان­دى­رۋعا جۇمىلدىرۋ كەرەكتىگىن تالاپ ەتىپ وتىر. ءتىپتى, ولاردى زاڭ­دىق تۇرعىدان جالپى پايدا­سى­نىڭ 1 پايىزىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا بولۋگە مىندەتتەۋگە دە بولادى. ۇشىنشىدەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەستە يننوۆا­تسيا­نىڭ جاپپاي دامۋىنا جاعداي جاساعان ءجون. بۇل سالاداعى الەم­دىك تاجىريبە مۇقيات زەرتتەلسىن. قازىرگى تاڭدا الەمدىك يننوۆا­تسيا­نىڭ قاينار كوزى – شيكى­زاتتىق ەمەس سالاداعى ترانس­ۇلتتىق ال­پاۋىت­تار. الەمدەگى زاماناۋي پاتەنت اتاۋلىنىڭ جانە عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە جۇمسالا­تىن بۇكىل قارجىنىڭ 80 پايىزى وسىلاردىڭ ەنشىسىندە. سوندىق­تان, ولاردى ەلگە نەعۇرلىم تارتۋ كەرەك. – مەن بارلىق كەزدە بىزگە ءدال قازىر ينجەنەرلىك كادرلار دايار­لاۋعا باسا ءمان بەرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ كەلەمىن.  ءبارى يۋريسپرۋدەنتسيا, بيزنەس, ەكونوميكانى وقۋ­عا دەن قويادى. ءبىز بۇگىنگى تاڭ­دا جۇرگىزىپ جاتقان قازاقستاندى يندۋستريالاندىرۋدا وتكەن جىلى 152 كاسىپورىندى ىسكە قوسساق, بيىل جاڭادان ىسكە قوسىلاتىن 190 كاسىپورىنعا دا ينجەنەر ماماندار قاجەت. ناسيحات تا وسى باعىتتا ءجۇرۋى ءتيىس. مەملەكەت قاراجاتىنان ءبىلىم الىپ جاتقان ادامداردى دا سوندا اپارۋ كەرەك. ءتىپتى الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىن ءتامامدا­عان بولاشاق­تىق­تار دا قاجەتكە ساي تاڭداپ الىنىپ وتىرعان جوق. سوندا ءبىز ولاردى نە ءۇشىن وقىتتىق؟ – دەپ ساۋال تاستادى پرەزيدەنت. قىسقارتا ايتقاندا, ين­نوۆا­تسيانىڭ دامۋى كەز كەلگەن ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلادى.  سوندىقتان قا­زىرگى زامان بارلىق ەلدەردى يننو­ۆاتسيالىق باسەكەگە تۇسۋگە شاقى­رادى. ەلباسىنىڭ تالاپ ەتىپ وتىرعانى دا وسى. يننوۆاتسيالىق ىزدەنىستەردىڭ يگىلىگىن قاراپايىم حالىق ءوز تىرشىلىگىنەن كورگەندە تۇسىنسە, ەل ەكونوميكاسى دا وسى باعىتپەن تىكتەلە تۇسپەك.   دامۋ­شى, سونىمەن قاتار, يندۋستريال­ى دامىعان مەملەكەتتەر دە دامۋ مەن يننوۆاتسيانى قولداۋدىڭ ۇلت­تىق باعدارلامالارىن ىسكە قوسۋدا. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بوي­ىن­شا وتكەن جىلى ۇدەمەلى ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ­دىڭ 5 جىلدىق مەملەكەتتىك باع­دارلاماسى ء(ۇيدب)  ىسكە اسا باس­تادى. باعدارلاما اياسىندا 2015 جىلعا دەيىنگى يننوۆا­تسيا­لىق ساياسات بويىنشا اۋقىمدى دەڭگەيدە ونەركاسىپتى جاڭعىرتۋ مەن وزىندىك تەحنولوگيانى دامىتۋعا بىرتىندەپ ءوتۋ كوزدەلگەن بولاتىن.  جاق­سى ماقسات تا – جارىم ىرىس. وسىلايشا قازاقستاندا 2015 جىلعا قاراي ەڭبەك ونىمدىلىگى 1,5 ەسەگە, 2020 جىلعا قاراي 2010 جىلعى دەڭگەيدەن 5 ەسەگە ارتپاق. ال 2020 جىلعا قاراي نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەگىزىندە وزىندىك عىلىمي مەكتەپتىڭ ءوسىپ شىعۋى ءۇشىن نەگىز قالاناتىن بولادى. 2015 جىلعا قاراي باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ جاھاندىق رەيتينگىندە قازاقستان يننوۆاتسيا كور­سەت­كىشى بويىنشا 101 ورىننان 65 ورىنعا كوتەرىلەتىن بولسا, 2020 جىلعا قاراي 50 ورىندا بولادى دەپ كۇتىلۋدە. جانە 2015 جىلعا قا­راي يننوۆاتسيالىق كاسىپورىن­دار سانى 10 پايىزعا, 2020 جىلعا قاراي 20 پايىزعا جەتەتىنى كوز­دەلگەن. تىزبەكتەلگەن مۇنداي كەۋدەسى ماقساتتارعا ەلباسىنىڭ كەشەگى تالاپتارىن, قاتاڭ ەسكەرتپەلەرى مەن ۇسىنىستارىن تولىقتاي ءجۇ­زە­گە اسىرعاندا عانا قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن عىلىمي قاۋىمداستىق تەرەڭ تۇسىنەدى. قورىتا كەلگەندە, بۇل فورۋم قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق ءور­لەۋدىڭ ناقتى ارەكەتتەر كەزەڭىنە وتۋگە دايىن ەكەندىگىن اڭعارتىپ وتكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ايناش ەسالي. الماتى. ----------------------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.