سازگەر

ونەر ادامى تۋرالى ءسوز قوزعاپ, ول جايىندا وقىرماندارعا ايتپاق ويىڭدى جەتكىزۋ ءۇشىن, سول ونەر يەسىنىڭ جان دۇنيەسىن تولىق تۇسىنبەي, ونىڭ وسكەن ورتاسىن, ۇستازدارىن بىلمەي قالام تەربەۋ قيىننىڭ قيىنى. ال مەن سازگەر باقىتجان ساۋە­كەنوۆ جايلى ويىمدى قاعاز بەتىنە جەپ-جەڭىل-اق ءتۇسىرىپ وتىرمىن. ويتكەنى, مەن بالالىق شاعىمدى ونىمەن تورعاي وڭىرىندە بىرگە وتكىزىپ, ونىڭ ومىردە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن ءوز كوزىممەن كوردىم. تالاي تۇلعالاردى تۇلەتىپ تاۋ اسىرعان تورعاي ءوڭىرى تالانتتارعا باي ولكە. باسقالارىن بىلاي قويعاندا, وسى وڭىردەن بۇكىل ەلىمىزگە “ۇلت ۇستازى” بولىپ تانىلعان احمەت بايتۇرسىنوۆ, قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكا ونەرىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان كورنەكتى كومپوزيتور باقىتجان بايقاداموۆ, اتاقتى قو­بىزشى قازىبەك ابەن­وۆ سياق­تى كىسىلەردىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ بۇل تورعاي ءوڭىرىنىڭ قاشاننان ونەرگە قۇشتا­رلى­عىن, جەرى­نىڭ قۇنار­لى­لىعىن ءبىل­­­دىرسە كەرەك. وسى­نى مەڭزەپ كەزىندە جەر­لەس اقىن عافۋ قايىر­بەكوۆ اعا­مىز “تورعاي تو­پى­راعى­نىڭ قۇرامىن ءبىلۋ ءۇشىن وعان حي­ميالىق ساراپتاما جا­ساۋ كەرەك” دەپ تام­سانىپتى. وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىنىڭ اياعىندا تورعايداعى ءبىز وقىعان ى. ال­تىن­سارين اتىنداعى ورتا مەكتەپكە الماتىداعى قۇر­مانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانى ءبىتىرىپ كەلگەن جەرلەس بولات حامزين اعايىمىز ءان سا­باعىنان ءدارىس بەردى. بۇل كىسى تورعايلىقتاردىڭ اراسىنان ساز سالاسىنان جوعارى كاسىبي ءبىلىم العان العاشقى ادام بولاتىن. بولات اعاي مەرەكە كۇندەرى ۇلت اسپاپتارى وركەسترىنە نەمەسە ساحناداعى 60-70 ادامنان قۇرالعان ۇلكەن حورعا جەتەكشىلىك ەتكەندە, ۇستىنە كيگەن قارا فراگىنىڭ ەتەگىنىڭ تىلىگى بىزدەرگە اسپانداعى قارلىعاشتى ەلەستەتىن. ونىڭ وڭدى-سولدى سەرمەپ, سىرلى الەمگە شاقىرعان “سيقىرلى” تاياقشاسى تالاي جاسقا قوزعاۋ سالىپ, تورعايدىڭ ونەر اسپانىنا كوپتەگەن جاس قارلىعاشتار قانات قاعىپ كوتەرىلدى. سولاردىڭ ءبىرى بالا كۇننەن بىرگە وسكەن باقىتجان دوسىم ەدى. بولار بالا بول­مىسىنان. ءبىر سىنىپ جوعارى وقىعان باقىتجان بولات اعايدىڭ ءان ساباعىنان “دو, رە, مي, فا, سول, ليا, سي” نوتالارىن بىردەن ساناسىنا ءسىڭىرىپ, اعاي­دىڭ العىر شاكىرت­تەرىنىڭ ءبىرى اتاندى. سول كەزدەن باستاپ تورعاي اسپانىندا سەرىك تۇرعىنبەكوۆتىڭ ون بەس جاسىندا جازعان “تورعاي قىزى” ء(انى ب.حامزيندىكى), اقىن سەرى­عالي سەرىكوۆتىڭ “قايداسىڭ, شول­پان-جۇل­دىزىم” ء(انى ب.حامزيندىكى), باقىتجان ساۋەكەنوۆ­تىڭ ءانى “اناما” ء(سوزى ب.ابدىكوۆتىكى) جانە قونىس­باي ءابىلدىڭ “بالا ماحابباتى” ء(سوزى ت. جەتەسوۆتىكى) اتتى اۋەزدى اندەرى شىعا باستادى. سول كەزدەرى ەلگە كەلىپ كەتكەن ءبىر قوناقتىڭ “تور­عاي­لىقتار, سەندەر وكىمەتتىڭ ولەڭىن ايتپايدى ەكەن­سىڭدەر” دەگەن ءسوزى دە ەل ارالاپ كەتىپ ەدى. ارالاس­قان ورتاسىنىڭ ىقپالىنان باقىتجان سول كەزەڭنەن باستاپ ءوز-وزىنەن ىڭىلداپ جۇرەتىن “دەرتكە” دۋشار بولدى. وندايدا ول كەۋدەلەرى التىن ساندىق, ونەرپاز اعالارىنىڭ الدىنا بارىپ, “دەرتىنە” داۋا ىزدەيتىن. اعالاردىڭ ومىردە اداستىرمايتىن اق باتالارى باقىتجانعا ۇلكەن شيپا بولدى. باقىتجان كەز كەلگەن ساز اسپابىندا ەركىن ويناپ, ساحنا تورىندە وركەستر قۇرامىنان كورىندى. ساز اسپاپتارىنىڭ ىشىنەن بايانعا ەرەكشە باۋىر باستى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول بايانىن ساحنادا سەنىمدى سەرىگى قىلىپ كەلەدى. 1968 جىلى ورتا مەكتەپتى ويداعىداي بىتىرگەن باقىتجان 7-8 جىل ەلدە بولدى. ۇلتتىق ونەرىمىز­دىڭ ناعىز جاناشىرى بولعان وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىزدىڭ باستاماسىمەن, حا­لىق اسپاپتارىنىڭ بىلگىر مامانى بولات سارىباەۆ اعامىزدىڭ قام­قور­لىعىمەن, ۇستازى – قر ەڭبەگى سىڭگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى بولات ءحامزيننىڭ قولىمەن قۇرعان “عاسىرلار پەرنەسى” فولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ ۋىعىن قاداستى. كەيىنىرەك وسى انسامبلگە جەتەكشىلىك ەتتى. ادام بالاسىنىڭ ومىردەن ءوز باقىتىن تابۋىنا كەيدە باقىتسىزدىق كومەكتەسەدى دەپ جاتادى ءومىر كورگەندەر. باقىتجان وسى “عاسىرلار پەرنەسى” ءانسامبلىنىڭ قۇرامىندا جۇرتتىڭ ىقىلا­سى­نا بولەنىپ جۇرە بەرەر مە ەدى, قايتەر ەدى, ەگەر بىردە مەرەكەلىك كونتسەرت الدىندا ءبىر “بىلگىر” كوكەسى ونىڭ ارنايى مۋزىكالىق ءبىلىمى جوق ەكەنىن بەتىنە باسىپ قىزارتپاسا. تابيعاتىنان جانى تالعامپاز, جۇرەگى سەزىمتال باقىتجانعا “كوپ بىلەتىن” كوكەسىنىڭ بۇل ءسوزى كەۋدەسىنە كوك سۇڭگىردى سۇعىپ العانداي اسەر ەتتى. ۇنەمى كوتەرىڭكى جۇرەتىن كوڭىلى قۇلازىپ سالا بەردى. سۇيىكتى شاكىرتىنىڭ كوڭىل-كۇيىن كۇندىك جەردەن جازباي تانيتىن ۇستازى بولات حامزين ونىڭ وسى كۇيىن قالت جىبەرمەي تانىپ, جانىنا كەلىپ نە بولعانىن سۇرايدى. ىشكى دۇنيەسىنىڭ دۇمپۋىنە يە بولا الماي تۇرعان باقىت­جان ۇستازىنىڭ الدىندا بولعان جايدى جايىپ سالادى. بولات اعايى جانى قينالىپ تۇرعان شاكىرتىنە “باقىتجان, مەن وسى جايلى كوپتەن بەرى سەنىمەن سويلەسەيىن دەپ ءجۇر ەدىم. قولىمىزبەن قۇرعان “عاسىرلار پەرنەسىنىڭ” اياعىنان تىك تۇرىپ كەتكەنىن كۇتكەنمىن. سەن ەندى ەشتەڭەگە الاڭداما, ۋاقىتتى وزدىرماي اقتوبە قالاسىنىڭ مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسىنە وقۋعا بار. سول ساز ۋچيليششەسىندە ديرەكتور بولىپ مەنىڭ كونسەرۆاتوريادا بىرگە وقىعان قايىرعالي قوجانباەۆ دەگەن دوسىم ىستەيدى. مۋزىكادان ءبىر سازگەردەي حابارىڭ بار ەكەنىن بىلەمىن. سوندا دا سىناق كەزىندە “سىرعاناپ” كەتپەۋىڭ ءۇشىن سول دوسىما بارىپ, مەنىڭ اتىمدى اتاساڭ قولىنان كەلەر قايىرىن جاسار” دەپ اقىلىن ايتادى. ءسويتىپ, ۇستازىنىڭ قوسقان اقىلىمەن با­قىت­جان 1976 جىلى اقتوبە قالاسىنا بارىپ, جو­عارىدا اتالعان وقۋ ور­نىنا تۇسەدى. ول 1979 جىلى وسى ۋچي­ليششە­نىڭ قازاق وركەسترى ءبو­لىمىن ويداعىداي اياقتاپ, تۋعان ەلىنە ورالادى. بۇل كەزدە تورعاي ءوڭىرىنىڭ ونە­رى ورگە ورلەپ, ءوسۋ مەن وركەندەۋدىڭ ءۇس­تىندە بولاتىن. قى­ران بالاسىنىڭ الىس­قا قارايتىنى سياق­تى, كەمەلىنە كەلگەن ونەرپاز تورعا­ي­لىق­تار الىسقا كوزدەرىن تىككەن كەز ەدى. با­قىتىنىڭ باس­تاۋىن تۇما بۇلاق­تارداي بۇ­عىپ جاتقان ءارى­دەگى حالىق تالانت­تارىنان العان ولار رەسپۋبليكا, بۇرىن­عى وداق ورتالىعى ءماس­كەۋدە عانا ەمەس, افريكا قۇرلىعىنداعى سيريا, يوردانيا, موزامبيك رەسپۋبليكالارىندا بولىپ, ءوز ونەرلەرىن كورسەتىپ قايتتى. بۇل ساپار شەجىرەلى ولكەنىڭ جىر قىلىپ ايتاتىن جىلناماسىنا جازىلىپ قالدى... 2002 جىلى كەڭ-بايتاق ەلىمىزگە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن تورعاي تالانتتارى استاناعا كەلىپ, كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى تەاتردا قالا تۇرعىندارىنا كونتسەرت بەردى. حالىقتىڭ كوپ جينالعانى سونشالىق, جارتىسى ىشكە كىرە الماي, سىرتتا قالدى. وسى كونتسەرتتە باقىتجان ءوزىنىڭ “تۋ­عان جەر – تورعايىم,” “قازاق قىزى” اندەرىن ورىن­داعاندا زالداعى جۇرت وعان قوسىلىپ كەتتى. كون­تسەرت جۇرگىزۋشى كونتسەرتتىڭ اياقتالعانىن حابار­لاعاندا جينالعان جۇرت ورىندارىنان قوزعالا قوي­ما­دى. باقىتجان دوسىم سول جولى جان-جاقتان كەلگەن قوناقتاردىڭ الدىندا ءوزىنىڭ الاش اسىل­دارىنا ارناعان “كيەلى توپىراق” ءانىن ورىنداپ, جۇرتتىڭ ىس­تىق ىقىلاسىنا بولەندى. استانا قالاسىندا وتكەن ۇلكەن كونتسەرتتەن كەيىن جينالعان جۇرت اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان كيەلى ونەرى­مىزدىڭ ولكەسىنە, وشپەسىنە كوزدەرىن جەتكىزىپ قايتتى. بيىل اسقارالى الپىس جاستىڭ تورىنە شىعىپ وتىرعان باقىتجان ەلىنە تاماشا تارتۋلار جاساعان سازگەر. ول ەلىمىزدىڭ بەلگىلى اقىندارى ع.قايىر­بەكوۆ, س.وسپانوۆ, س.تۇرعىنبەكوۆ, ا.شاياحمەت ت.ب. كوپتەگەن اقىنداردىڭ ولەڭدەرىنە 80-نەن استام اندەر جازدى. ازدى-كوپتى ەڭبەگى ەلەنىپ, وعان 1987 جىلى “قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىز­مەتكەرى” اتاعى بەرىلدى. 1988 جىلى قازاقستان كوم­پوزيتورلارىنىڭ VIII سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتىناستى. بىرنەشە رەت وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق باي­قاۋلاردىڭ جۇلدەگەرى اتاندى. 2006 جىلى قوس­تاناي وبلىسى بويىنشا ونەر يەلەرىنە بەرىلەتىن “قازىنا” سىيلىعىن يەلەندى. باقىتجان 2009 جىلى قوستاناي قالاسىندا, 2010 جىلى استانادا شاكىرتى اباي ءامىرحانوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا جەكە اۆتورلىق كونتسەرتتەرىن بەردى. قازىرگى تىلمەن ايتساق, ەكى كونتسەرتى دە ۇلكەن انشلاگپەن ءوتتى. بۇل باقىتجاننىڭ تال­عامى جوعارى كورەرمەندەرى مەن تىڭدار­مان­دارى­نىڭ قاتارى كۇن ساناپ ءوسىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرسە كەرەك. ول سونداي-اق قوستاناي وبلىسىنا قاراستى جانگەلدين, تاران اۋداندارىنىڭ, اقمولا وبلىسى­نىڭ جاق­سى اۋدانىنا قاراستى قيما اۋىلىنىڭ ونەرلەرىنىڭ ورگە جۇزۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. باقىتجان داۋرەن ۇلى قازىر مەڭدىقارا اۋدانىندا اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. “دومبىرا سازى” حالىق ءانسامبلىن باسقارا­دى. قازىرگى مىنا ونەر ادامدارى­نىڭ ءورىسىن تارىل­تىپ, بۇيىرلەرىنەن قىسىپ تۇرعان زاماندا, ونەر يەلەرى­نىڭ جاناشىرسىز, دەمەۋشىسىز بيىك بەلەستەردەن كورىنۋلەرى ەكىتالاي. باقىتجان­نىڭ قوستاناي, استانا قالالارىندا وتكەن كونتسەرتتەرىنە مەڭدىقارا اۋدانىنىڭ اكىمى بازىل جاقىپوۆ دەمەۋشىلىك جاساسا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ تا وعان ۇنەمى دەمەۋشىلىك قولىن سوزىپ كەلەدى. قۇداي قوسقان قوساعى قۋانىش تورعاي­قىزى­مەن بىرگە 6 بالا وسىرگەن باقىتجان شىن مانىندە باقىتتى جان. اسقاربەك بەكتەمىسوۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. استانا قالاسى.