قازاق ءتىلى قايتسە قاجەتتىلىككە اينالادى؟

استانادا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي «ءتىل – تاۋەلسىزدىك تۇعىرى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. القالى وتىرىستى استانا قالاسى تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ورازكۇل اسانعازى اشىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى تۋرالى جان-جاقتى وي قوزعادى. ءبارىمىز ءتىل تۋرالى كوپ ايتامىز, بىراق ءوزىمىز قانداي ۇلەس قوسىپ ءجۇرمىز دەگەندى تىلگە تيەك ەتكەندە, ايتىلار اڭگىمە ناقتى  بولۋى ءتيىس. تىلگە سىڭىرگەن ەڭبەكتى مىندەت ەتپەۋىمىز قاجەت. اتقارعان جۇمىسىمىزدى سارالاي وتىرىپ, قاي جەردەن ۇتتىق, قاي جەردەن ۇتىلدىق, نە ىستەلمەي قالدى دەگەندى تارازى باسىندا تەڭشەپ كورەلىك دەدى. العاشقى ءسوزدى مەملەكەت جانە تاريح ينستيتۋتى ديرەك­تو­رىنىڭ ورىنباسارى, پروفەسسور حانگەلدى  ءابجانوۆ الىپ, قازاق ونوماستيكاسى تۋرالى ءوز پىكىرىن بىلدىرە كەلىپ, بۇل سالاداعى ءار­بىر شەشىم تاربيەلىك مانگە يە بولۋ كەرەك دەگەن ول قازاق­ستاندىقتاردى بىرىكتىرەتىن مەملەكەتتىك ءتىل ەكەنىن, ءبىر كەزدەرى وسى سالاعا بولىنەتىن قارجى 60 ميلليون تەڭگەدەن اسپاسا, قازىر ميللياردتاردى قۇراپ وتىر­عا­نىن, ەندىگى جەردە سول قارجىنى حالىقتىڭ يگىلىگىنە ءتيىمدى جۇم­ساۋدى ايتتى. كوسەمسوزشى سا­بىر­جان شۇكىر ۇلى تەرميندەر ماسەلەسىن العا تارتىپ, ءتىلدىڭ كوركەيۋى وزگە ەمەس, ءوز ۇلتى­مىزعا بايلانىستى بولىپ تۇر­عا­نىن, كوپ جاعدايدا سالعىرت­تىق­قا سالىنىپ, بۇگىن بىتىرەتىن ءىستى ەرتەڭگە قالدىراتى­نىمىز­دى, اسىرەسە بيلىكتە جۇرگەن كەيبىر ازاماتتاردىڭ تىلگە ءاتۇستى قارايتىنىنا ناقتى مىسالدار كەلتىردى. جۋرناليست-جازۋشى سۇلتان ورازالى استانادا تىلدىك ورتا جوق دەگەنگە كەلىسپەيتىنىن ايتىپ, مىسالى ەلوردا اكىمدىگىندە ىستەيتىندەردىڭ 90 پايىزى ءوز قانداستارىمىز, مينيسترلىكتەردە دە سولاي. ەندەشە, تىلدىك ورتا جوق دەۋگە بول­مايدى دەپ قابىلدانعان باع­دار­لامانىڭ ورىندالۋىن قادا­عا­لاۋ ءۇشىن ناقتى جوسپاردىڭ قاجەت ەكەنىن, ونى كىمدەردىڭ جۇزەگە اسىراتىنىن جۇرت ءبىلىپ وتىرۋى تيىستىگىن نازارعا سالدى. ال بەلگىلى اقىن سەرىك تۇرعىن­بەك ۇلى زاڭدىق كۇشى بار قۇ­جاتتاردى ورىندامايتىنى­مىز­دى ايتا كەلىپ, زاڭ قابىلدانىپ, ەلباسى بەكىتكەن سوڭ ول ورىن­دالۋى ءتيىس, ال ورىنداماعاندار جاۋاپقا تارتىلۋى قاجەت. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا بەسىگىڭدى تۇزە دەپ ەدى, مەن جاڭا عاسىر­دىڭ باسىندا بيلىگىڭدى تۇزە دەر ەدىم. كوپ جاعدايدا قازاق تىلىنە كەدەرگى جاساپ وتىرعان وسى بيلىكتە جۇرگەندەر. ءتىل بىلمەيتىندەر ارىن العا سالىپ, اتاعى دارداي قىزمەتتەن «مەن ءتىل بىلمەيمىن, سول سەبەپتەن باس تارتامىن» دەسە, قازاق ءتىلىنىڭ باعى جانىپ, مارتەبەسى وسەر ەدى. مەملەكەتىنىڭ ءتىلىن بىلمەگەن ادام بيلىكتەن اۋلاق جۇرگەنى ءجون. ءبىز ءتىل ءۇي­رەنەمىز دەگەلى 20 جىلدان استى. ەگەر قاجەتتىلىك تۋىنداپ جاتسا, ەكى ايدا ۇيرەنۋگە بولادى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە كسرو-نىڭ ءتىل ءبىلۋ ساياساتىن قولدانساق, ەش ار­تىقتىعى جوق دەگەن اقىن ءسوز سو­ڭىن: «قۇر ءتىرى جۇرگەن مۇسىندەي, مىڭكىلدەپ سويلەپ كەي كوكەم. قازاقتىڭ جانىن تۇسىنبەي, قا­زاقتىڭ نانىن جەيدى ەكەن. قازاق ءتىلى قۇرانداي, قۇدايىم ەلگە قاي­تىپ بەر. قاعىنان بەزگەن قۇلان­داي, تىلىنەن بەزگەن تايتىكتەر. ايتىپ ايتپاي نە كەرەك, دۇربە­لەڭ دۇنيە دەرەكسىز. قازاقتىڭ جەرى كەرەمەت, قازاقتىڭ ءتىلى كەرەكسىز. مۇڭدانسىن قازاق مۇڭدانسا, سولاقاي بيلىك جۇيەسى. يەسى جەر­دىڭ كىم بولسا, سول جەردە ءتىلدىڭ كيەسى», دەپ ولەڭگە ۇشتاستىردى. استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتە­تىنىڭ پروفەسسورى مۇحامبەديا احمەتوۆ تومەندەگى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. ول  اۋدارماشىلار دايىنداۋ ءىسىن دۇرىس جولعا قويىپ, تەلەجۋرناليستەردىڭ ءتىل بايلىعىن كوتەرۋ, سوزدەردى دۇرىس قولدانۋىن قاداعالاۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتسە, «وتىرار» كىتاپحا­ناسىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي ءسوزى بۇزىلعان جۇرتتىڭ جۇيكەسى دە بۇزىلاتىنى تۋرالى قىزىق دەرەكتەر كەلتىردى. ول سونىمەن بىرگە, ءىس قاعازدارىن ءبىر تىلدە جۇرگىزۋدى ورنىقتىرۋ, وتە قاجەت جاعدايدا عانا وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ەرەسەك ازاماتتارىنا تالابىنا وراي جاۋاپ بەرۋ, جالپى ەكى تىلدە ءىس جۇرگىزۋ بۇل قاعاز شى­عى­نى مەن زايا ەڭبەك ەكەنىن دايەك­تەدى. جارنامانى ءبىر تىلدە جازۋ­دى قۇقىق قورعاۋ سالالارى, ونىڭ ىشىندە اسكەر دە بار, مەملەكەتتىك تىلدە تولىق سويلەۋىن ۇسىندى. بالانىڭ قانىن, ادامنىڭ جانىن ۇيىتاتىن ايەل دەسەك,  ال­دىمەن انالار انا تىلىندە ءسوي­لەسىن. قازىر عالىمداردىڭ زەرتتەگەنىنە قاراساق, ەلىمىزدەگى 25 پەن 50 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەردىڭ 70-80 پايىزى الدىمەن ورىس تىلىندە سويلەيدى ەكەن.  ەلباسى سايلاۋعا تۇسەر الدىندا مەملەكەتتىك تىلدەن سىناق تاپسىرادى. سول سەكىلدى لاۋازىمدى مەكەمەلەردى, مينيسترلىكتى باسقارا­تىندار دا سونداي سىناقتان نەگە وتپەيدى؟ سوندا ولار مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ءتۇ­سىنەر ەدى. شىنى كەرەك, قازاق ءتىلىن بىلمەگەندەر مينيستر بولۋعا قۇقى جوق دەگەن ءبىر پارمەن بولسا, 2 جىل ەمەس, 2 ايدىڭ ىشىندە ولاردىڭ ءبىلىپ شىعاتىنىنا مەنىڭ يمانىم كامىل, دەدى پروفەسسور. ول مۇ­نىمەن قوسا, ءتىل تۋرالى جاڭا باعدارلامانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورىنداۋ ماسەلەسىن ايتىپ, ءتيىستى ادامداردىڭ ءار جىل سايىن ەسەبىن تىڭداۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بەلگىلى ديپلومات سايلاۋ باتىرشا ۇلى: «23 جىلدان بەرى ءتىل ۇيرەنۋ ماسەلەسىن ايتىپ كەلەمىز, ەندى وسى ءسوزدى تاعى دا 10 جىل «جىرلايتىن» بولامىز. مۇنداي جاعداي الەمنىڭ بىردە- ءبىر ەلىندە جوق. ءارى كەتسە مەملەكەتتىك ءتىلدى 5 جىلدىڭ ىشىندە مەڭگەرىپ شىعادى. ءبىز دە سونداي تالاپ قويىپ, ءتىل تاعدى­رىنا نەمقۇرايلى قارامايىق», دەپ ويىن تۇيىندەدى. «بولاشاق» قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى داستان اسپان ءوزىنىڭ مەكتەپتى قازاقشا بىتىرگەنىن, شەتەلدە ءبىلىم تولىقتىرعانىن قازىر ءوز ەلىمىزدە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىن ايتىپ, مەملەكەتتىك ءتىل, اسىرەسە ۇكىمەت پەن مينيسترلىكتەردە كوپ جاعدايدا قاجەتتىلىككە اينالماي تۇرعانىن, سونىڭ كەسىرىنەن ءوزىنىڭ قازىر انا تىلىنە شورقاقتانىپ بارا جاتقانىن, كەيبىر جاستاردىڭ كومپيۋتەرگە سەنىپ كەتكەنىن, قاعازعا جازعان­دا قاتەنى كوپ جىبەرەتىنىن ايتا كەلىپ, كوپ تۇيتكىل قازاق ءتىلى مەن رەسمي ءتىلدىڭ قاتار قول­دانۋىندا ەكەنىن نازارعا سالدى. ءتىل ماسەلەسى قوزعالعان جي­ىندا ەلوردادا تۇراتىن 70 پايىز قازاق بالالارىنىڭ 53-ءى قازاق سىنىپتارىنا, 47-ءسى ورىس سىنىبىندا وقيتىنى العا تارتىلدى. ءتىپتى, ءبىر ارالاس مەكتەپتىڭ ورىس سىنىبىندا 1000-عا تارتا ۇل-قىز ءبىلىم الىپ جۇرسە, سونىڭ 144-ءى عانا وزگە ۇلتتىڭ بالالارى كورىنەدى. بۇدان وزگە دە اتتەگەن-ايلار از ايتىلعان جوق. باستى ءتۇيىن, قازاق ءتىلىنىڭ قاجەتتىلىگى ەڭ ءبىرىنشى استانادا جۇزەگە اسسا, ودان كەيىن ماسەلەنىڭ ءبارى شەشىلەدى دەگەنگە سايدى. سۇلەيمەن مامەت.