7 پايىزدىق دامۋ – جەتەكشى باعىت

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان ۇكiمەتىنiڭ الدىنا 2015 جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ مولشەرىن ءار ادامعا شاققاندا 15 مىڭ اقش دوللارىنا دەيiن جەتكىزە وتىرىپ, تابىستارىنىڭ دەڭگەيi جوعارى ەلدەردiڭ توبىنا كiرۋ مىندەتىن قويعان بولاتىن. ول ءۇشىن ورتا مەرزىمدى كەزەڭدە جىل سايىن ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى 7 پايىزدىق دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. وسىعان وراي ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلiگى مەم­لەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ 2011-2015 جىلدارداعى ەكونو­مي­كانىڭ 7 پايىز ءوسۋiن قامتا­ما­سىز ەتۋ جونىندەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن, سونىمەن بiرگە وسى ءوسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ىشكى جالپى ءونىم قۇرىلىمىنداعى سالالار دامۋىنىڭ ينديكاتيۆتىك كورسەتكiشتەرiن ازىرلەدى. پرەمەر-مينيستر كارىم ءما­سىموۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن كەشەگى وتىرىستا وسى ماسەلەنىڭ جوباسى قارالىپ, ماقۇلداندى. وسى ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆ جوسپاردى ازىرلەۋ بارى­سىندا ناقتى سەكتور سالالارىن­داعى كورسەتكىشتەردە 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان سالالىق باع­دارلامالاردا ايقىندالعان سالا­لار­دى دامىتۋ ينديكاتورلارى ەسكەرىلگەندىگىن, ولاردى ىسكە اسىرۋ باعدارلامالاردا كوزدەلگەن ين­ۆەس­تيتسيالىق جوبالاردىڭ ەسەبىنەن بولجانعاندىعىن ايتىپ ءوتتى. سونداي-اق, العا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ين­دۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ءساي­كەس قوسىمشا ينۆەستيتسيالىق جو­با­لاردى ىسكە اسىرۋ مەن جاڭا وندىرىستەردى ەنگىزۋ ماسەلەلەرى دە قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل قازاقستاندىق ينديكا­تور­لىق بولجامدار 2011 جىلى الەم­دiك ەكونوميكانىڭ ءوسۋiن 4,4 پايىزعا, 2012 جىلى 4,5 پايىزعا, 2013-2015 جىلدارى جىلىنا ورتاشا 4,0 پايىز, 2011 جىلى Brent مۇنايىنىڭ الەمدiك باعاسىنىڭ دەڭگەيى 80 دوللار, 2012 – 2015 جىلدارى 70 دوللارعا بولجايتىن الەمدىك كونيۋنكتۋرانىڭ نەگىزىندە ازىرلەنىپتى. وسىنى نەگىزگە العان ەلىمىزدىڭ بىرقاتار iرi سالالارىنداعى دامۋ­دىڭ بولجامدى كورسەتكىشتەر دەڭ­گەيى تومەندەگىدەي بولىپ شىققان. ماسەلەن, 2011-2015 جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونiمنiڭ كولەمi ورتاشا 4-5 پاي­ىز­عا وسەدى دەپ بولجانسا, ونەر­كا­سiپ ءوندiرiسiنىڭ ءوسۋ كورسەتكiشى نەگiزiنەن اعىمداعى جىلعى 6 پايىزدان 2015 جىلعا 9,1 پايىزعا دەيiن ۇلعايادى دەپ جوسپارلانعان. بايانداماشىنىڭ پىكىرىنشە, ءوڭ­دەۋ ونەركاسiبىندەگi ءوندiرiستiڭ ءوسۋ قارقىنى (ورتاشا 10 پايىز­دان كوپ) تاۋ-كەن ءوندiرىسى سەك­تو­رىن­داعى وسۋدەن جوعارى بولۋى ءتيىس. ال قۇرىلىس سالاسىنداعى ءوسۋ 2011 جىلى 2,5 پايىز, 2012 جىلى 3,1 پايىز دەڭگەيىندە اي­قىن­دالعان. ساۋدا كولەمiنىڭ ءوسۋى اعىمداعى جىلى 12 پايىزدى, ال 2012-2015 جىلدار ارالىعىندا 8-10 پايىزدى قۇرايدى دەپ بول­جانعان. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ونەر­كاسىپ ءوندىرىسى كولەمىنىڭ نى­سانالى پارامەترلەر شەگىندە ۇل­عايۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن  كو­لiك قىزمەتiنىڭ جىل سايىنعى دامۋ دەڭگەيى 7-8 پايىز ارالى­عىن­دا بولۋى كەرەك. اقپارات جانە باي­لانىس قىزمەتتەرi جىل سايىنعى ءوسىمى  7-9 پايىز بولادى دەپ جوس­پارلانعان. ناقتى سەكتور جانە كورسەتi­لەتiن قىزمەتتەر سالالارىنىڭ وسىلايشا دامۋ سەرپiندەرiن ەسكەرە وتىرىپ, ءىجو-ءنىڭ ناقتى ءوسۋi­نىڭ دەڭگەيى 2011 جىلى 7,0 پايىز, 2012 جىلى – 6,9 پايىز, 2013 جىلى – 6,5 پايىز, 2014 جىلى – 7,1 پايىز, 2015 جىلى 7,4 پايىز دەڭگەيىندە باعالاندى, بۇل 2011-2015 جىلدارى جىل سايىن ورتاشا 7,0 پايىزعا وسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق, شيكىزاتتىق ەمەس سالالاردى بەلسەندi دامىتۋ ەسەبىنەن جىلدىق دامۋ دەڭگەيىن 7 پايىزدىق مولشەردەن ارتتىرا وتىرىپ قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءمۇم­كىندىكتەرى دە ەسكەرىلگەن. قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ ايتۋىن­شا, جۇمىسپەن قامتىلعان حالىق سانى 2015 جىلى 8,5 ميلليون ادامعا دەيiن ءوسۋى كەرەك. 2011-2015 جىلدارداعى سىرت­قى ساۋدا اينالىمىنىڭ جىل ساي­ىن ورتاشا ءوسىمى 7 پايىزدان اسا­تىن بولادى. بۇعان نەگىزىنەن  ەكس­پورتتىڭ كولەمىن 5 پايىزعا, ال يم­پورت كولەمىن 10 پايىزعا ۇل­عايتۋ ارقىلى قول جەتكىزىلمەك. وسىنداي ەكونوميكالىق ءوسىم دەڭگەيىنەن كورىنۋ ءۇشىن ول  ەڭ الدىمەن جەتكiلiكتi ەكونوميكا­لىق رەسۋرستارمەن (ينۆەستيتسيالار, ەڭبەك رەسۋرستارى, ەنەرگيا رەسۋرستارى, ينفراقۇرىلىم) قام­تاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. الدىن-الا ەسەپتەۋلەر بوي­ىن­شا نەگىزگى كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمi 2011-2015 جىلدارى 2010 جىلعى كور­سەتكىشپەن سالىستىرعاندا 58,5 پايىزعا دەيىن ءوسىپ, 2015 جىلى 7,6 تريلليون تەڭگەگە دەيiن جەتەتىن بولادى. بۇل ءۇشىن ەكونو­مي­كا­لىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولو­گيا­­لار مينيسترلىگى, «سا­مۇ­رىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى ەكونوميكاعا شەتەلدiك كا­پي­تالدى (ينۆەستيتسيالار, قارىزدار جانە تاعى باسقالار تۇرiندە) تارتۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىن پىسىقتاۋى كەرەك. سونىمەن قاتار, ەكونوميكا­نىڭ ءوسۋى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇ­تى­نۋدىڭ ۇلعايۋىمەن قاتار ءجۇ­رەتىندىگى دە قاراستىرىلعان. بۇل ءۇشىن يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى, مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى ەلەكتر ەنەر­گياسىن ءوندىرۋدى, سونداي-اق ەنەر­گيا تيىمدىلىگىن ۇلعايتۋ مۇمكىن­دىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ەكونوميكا­نىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن قا­جەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءجو­نىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەۋى ءتيىس. تۇتاستاي العاندا ەكونوميكا سالالارىنىڭ نىسانالى كورسەت­كىش­تەر شەگىندە دامۋى سىرتقى جانە ىشكى جاعدايلارعا تاۋەلدى بو­لاتىنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان ۇكىمەت وتىرىسىندا سىرتقى كو­نيۋنكتۋرا ناشارلاعان جاعدايدا جاڭا امالدار قولدانا وتىرىپ جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بالامالى جوسپاردىڭ دا  بولۋى قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى. وسىعان بايلا­نىستى ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ قويعان سۇراعىنا وراي قايرات كەلىمبەتوۆ مۇنداي جوسپاردىڭ دا ازىرلەنۋ ۇستىندە ەكەندىگىن, كەلەسى ۇكىمەت وتىرى­سىنا دەيىن ونىڭ دايىن بولاتىن­دىعىن جەتكىزدى. وسىعان وراي اقشا-كرەديت ساياساتى ءبىرىنشى كەزەكتە باعالاردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. ويتكەنى, الەمدىك تاۋار رىنوك­تارىنداعى احۋال ەلەۋلى اۋىتقۋ­لار­دى كورسەتىپ وتىر. اعىمداعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ باس كەزىندە Brent ماركالى مۇنايعا باعا ءبىر باررەلىنە 125-127 اقش دول­لا­رىنا دەيىن جەتكەن ەدى. قازىر باعا 110,0 دوللار دەڭگەيىنەن تومەن ءتۇسىپ كەتتى. بۇل باعانىڭ كوتە­رىلۋىنىڭ دە, كۇرت تومەن­دەۋى­نىڭ دە ىقتيمال ەكەندىگىن بىلدىرەدى. سوندىقتان, ۇكىمەت وتىرى­سىن­دا قايرات كەلىمبەتوۆ 2011 جىلدىڭ بيۋدجەتىن ناقتىلاۋدى اعىمداعى جىلدىڭ ەكىنشى جار­تىسىنا قالدىرۋدى سۇرادى. ماسەلەنى قورىتىندىلاعان ۇكى­مەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ بۇل جوسپار ەلباسىنىڭ ەل ەكونو­مي­كاسىنىڭ 7 پايىزدىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۇكى­مەتكە بەرگەن تىكەلەي تاپسىر­ماسىن ورىنداۋ ءۇشىن ازىرلەن­گەندىگىن تاعى ءبىر ەسكە سالدى. جوسپار قابىلدانىپ, باسشى­لىققا الىناتىن بولدى. سۇڭعات ءالىپباي.