بىرلىك – بەرەكە باستاۋى

«جامان ۇلت بولمايدى, ناشار ادامدار بولادى. ءار ۇلتتىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. الدەبىر ادامدارعا قاراپ تۇتاستاي ۇلت تۋرالى كەرى پىكىر قالىپتاستىرۋ دۇرىس ەمەس. مەكتەپتە باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا ساباق بەرىپ كەلە جات­قا­نى­ما 32 جىل بولدى. ءاردايىم بالا­لارعا مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى تۋرالى, بارلىق ۇلت پەن ۇلىستىڭ قۇقى ءبىر ەكەنىن, ەشكىمدى بولە-جارا قارامايتىنىن ايتىپ كەلەمىن. ايتا دا بەرەمىن». ءتىلشى ەكەنىمىزدى بىلگەن ورىس كەلىنشەك كەڭقولتىق قازاق جۇرتىنىڭ جاق­سى­لىعى تۋرالى ۇلكەن اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىت­تى دا جىبەردى. قىزىلوردا قالا­سىن­دا­عى دارىن­دى بالالارعا ارنالعان «مۇراگەر» مەكتە­بى­نىڭ مۇعالىمى تاتيانا كوسىگينا ەدى بۇل. اكەسى بوريس كوسىگين رەسەيدىڭ ساراتوۆ وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. وتكەن عاسىر­دىڭ 50-جىلدارىن­دا قازاقستانعا قونىس اۋدارىپتى. سىر­دىڭ جاعاسىنا كەلىپ جاي­لانىپتى. سودان بەرى اقمەشىت اتىرا­بىندا تامىرىن جايىپ, ءۇيلى-باراندى بولىپ, بالا ءوسى­رىپ, قوڭىرقاي تىرلىك كەشكەن ەكەن. تاتيانا دا, ونىڭ اپكە-سىڭلىلەرى دە قى­زىل­وردادا كىندىك كەسكەن. ءبىلىم العان. تۇرمىس قۇرعان. قىسقاسى, ولاردىڭ ءومى­رى قازاق جەرىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن. مىنا قىتايدا «قوعام اۋىسىپ جات­قاندا ءومىر ءسۇر» دەگەن قارعىس بار ەكەن. بالا بولساق تا, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەسىمىزدە. دۇكەن سورەلەرى بوس قالىپ, زاۋىت-فابريكالار جابىلىپ, جۇ­مىس­سىزدىق جاپپاي جايلاپ, كوممۋنيستىك رەجىمنەن كاپيتاليزمگە كوپ ادام بەيىم­دەلە الماي, «وكىمەت ولتىرمەيدى» پسيحولوگياسىنان ء«وز كۇنىڭدى ءوزىڭ كور» قاعيداتىنا كوشە الماي سەڭ سوققان با­لىق­تاي بولىپ ادامدار سانسىراپ قالىپ ەدى. سونداي الاساپىران ۋاقىتتا «يت توي­عان, ەر تۋعان جەرىنە» ءسوزى راسقا اينالىپ, وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى تاريحي مەكەندەرىنە كوشە باستادى. كوشتى توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سەبەبى, كەتەمىن دەگەن ادامدى كۇشپەن ۇستاپ تۇرا المايسىڭ. ول ءۇشىن ورنىقتى جاعداي, جايلى جۇمىس, تويىمدى تاماق, كەشىكپەي الا­تىن ايلىق كەرەك. ال ازات­تىق­تىڭ العاشقى جىل­دا­رىنداعى فور­ماتسيا بارىسىندا ونداي جۇماق-جاعدايدى جاساۋ مۇم­كىن ەمەس-ءتىن. سونىمەن, وزگە ۇلت­تىڭ وكىلدەرى ءۇي-جايىن تاستاپ سىرت­قا اعىلدى. كوسىگيندەر دە سول كوپ كوشكە ىلەسكەن. رەسەي اسىپ, تۆەر وبلىسىنا بارىپ قو­نىستانعان. اتامەكەندەرىنە ورا­لىپ, وڭدى جۇمىس تاۋىپ, باس­پانا­لا­رىن جاي­لاپ, جاعدايلارىن سايلاپتى. ەليزاۆەتا, تاتيانا, ناتاليا كو­سىگينالار ءسويتىپ ءبىر كۇننىڭ ىشىندە كوشىپ كەتەدى. دەگەنمەن, اڭسارلارى اقمەشىتكە اۋادى دا تۇرادى. بالالار دەمالىسقا شىق­قاندا بۇلار سومكەلەرىن كوتە­رىپ قىزىلورداعا قاراي تارتادى. «ۇشاق قىزىلوردانىڭ اۋەجايىنا قونعان ساتتە ەرەكشە سەزىمدە بولاتىن ەدىم. جۇرەگىم ورەك­پىپ, سوعىسى جيىلەپ, ءبىر باراقات كۇي كەشەتىنمىن», دەيدى تاتيانا بوريسوۆنا. سول اڭساۋ ولاردى رەسەيدە تۇرعىزبايدى. اعاي­ىندى كوسىگينا­لار­دىڭ ساباق بەرۋ تاسىلىنە ونداعىلار تاڭعالىپ­تى. ءبىلىم-بىلىكتەرىن باعالاپ, جايلى ورىن دا بەرگەن ەكەن. ءتىپتى, تاتيانا كوسىگيناعا مەكتەپ دي­رەكتور­لىعى قىزمەتىن دە ۇسىنىپتى. بىراق تاتيانا ءبىر جىلدان كەيىن تۋعان جەرىنە قايتا ورا­لا­دى. اراعا جىل سالىپ ەكى باۋىرى دا قىزىلورداعا قايتادى. – ءوزىڭىز دە بىلەسىز, بىزدە «اتا-انا كۇنى» دەگەن ءداستۇر بار. ءبىز سول كۇنى اتا-انا­لا­رى­مىز­دىڭ زيراتىنا بارامىز. زيرات باسىن تازالاپ, قۇرمەت كورسەتەمىز. بۇل – ءبىز ءۇشىن ەرەكشە كۇن. ال يت ارقاسى قياندا اتا-اناڭا قالاي قۇرمەت كورسەتەسىڭ؟! ولاردىڭ قابىرى قىزىلوردادا جاتىر. ءبىز تۆەردە ءجۇرمىز. ونىڭ ۇستىنە ءوزىڭ تۋعان, بالالىق شاعىڭ وتكەن, ەسەيگەن, ەتەك جاپقان, ازامات رەتىندە قالىپتاسقان جەرگە دەگەن قيماس­تىق كۇن ساناپ ارتا بەرەدى ەكەن.  ەل جاققا  قاراپ ەلەڭدەي بەرەتىن بولدىق. سودان كو­شۋگە بەل بۋدىم,– دەيدى تاتيانا كوسىگينا. وسى ارادا اڭگىمەگە ەليزاۆەتا كوسى­گي­نا ارالاستى. ء«بىز ماسكەۋگە ۇنەمى بارىپ تۇرامىز. قاشان بارساڭ دا, نوسەرلەتىپ جاڭ­بىر جاۋىپ تۇرعانىن كورەسىز. ءاسىلى, اۋا رايى ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقىنا دا ۇلكەن اسەر ەتەتىن بولسا كەرەك. ويتكەنى, ماس­كەۋلىكتەردىڭ قاباعى ءبىر اشىلمايدى. تۇنە­رىپ تۇرعان بۇلت سياقتى. جادىراپ كۇل­گەن­دەرىن سيرەك كورەسىڭ. ال ءبىزدىڭ ەلدىڭ ادام­داردى اقجارقىن, كەڭقولتىق, قوناقجاي, ۇنەمى ك ۇلىپ جۇرەدى. سەبەبى, بىزدە كۇن تاس تو­بەدە تۇرادى. ماسكەۋدەگى اعايىندارىمىز «50 گرادۋس ىستىقتى قالاي كوتەرەسىڭدەر؟» دەپ سۇرايدى بىزدەن. ال سول ىستىق ءبىزدىڭ جۇ­رەگىمىزگە جىلىلىق سىيلايدى», – دەيدى ول. ولار قازاقستاندى باسقا جۇماق مەكەنگە ايىرباستامايدى. ءتىپتى, اتامەكەن ۇعىمىن دا وزدەرىنشە تۇسىنەدى. «ەتنوستىق وتان دەگەن ۇعىمدى تۇسىنە بەرمەيمىز. ءبىز وسى جەردە تۋدىق. اتا-انالارىمىزدىڭ دا قابىرى وسىندا جاتىر. ال ەندى رەسەيگە كوشكەننەن نە پايدا؟ راس, ول – ءبىزدىڭ اتامەكەنىمىز. ماسەلەن, نەمىستەر گەرمانياعا كوشتى. ال گەرمانيادا ولاردى كىم كۇتىپ وتىر؟ ما­سەلەگە بىلاي قارايىقشى: قازاقستانداعى بارلىق ۇلت تاعدىردىڭ جازۋىمەن وسى جەرگە كوشىپ كەلدى. تۇراقتاپ قالدى. سول ۇلتتار بۇگىندە جيناقتالىپ كەلىپ قازاق­ستان دەگەن مەملەكەتتى قۇرۋعا ۇلەس قوسىپ  وتىر. ەلىمىزدە ۇلتتار دوستىعى بار. الاۋىز­دىق جوق. كۇندەلىكتى تەلەديداردان كورىپ, گازەتتەردەن وقىپ وتىرمىز: الەمنىڭ ءار جەرىندە قاقتىعىستار بولىپ جاتىر. ال قازاقستانداعى بارلىق ۇلت وكىلى ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي ءومىر سۇرۋدە. مۇنىڭ ءبارى مەملەكەت جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتىڭ جەمىسى. سونداي-اق, سول سايا­سات­تىڭ دۇرىس ەكەنىنىڭ كورىنىسى. حا­لىق­قا ەڭ ءبىرىنشى تىنىشتىق كەرەك. قا­زاق­ستان – تىنىشتىقتىڭ تالبەسىگى. ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ ساليقالى سايا­سا­تىنىڭ ارقاسىندا 130 ۇلتتىڭ بالاسى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. حالىققا ودان باسقا نە كەرەك؟», – دەيدى كوسىگينالار. قازاق مەملەكەتىنىڭ تەمىرقازىعى – بىرلىك. «بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار» دەگەن اتالار دانالىعىن باستى ۇرانى ەتكەن بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ با­عى­تى ايقىن, باعدارى انىق. باقىتتىڭ ءوزى بىرلىككە باراتىنىن ەجەلگى اڭىزدار­دان بىلەمىز. سوندىقتان بىرلىگى جاراس­قان, تاتۋلىعى ارتقان ەلگە ىرىس قونا­دى. ءبىر كەزدەرى تاعدىردىڭ جازۋىمەن قازاقستاننان كوشكەن سان ۇلتتىڭ وكىلى كەيىننەن قايتا ورالدى. ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرلەرىمىز دە بار. ءبىز اعايىندى كوسىگينالاردان قازاق­ستاننان كوشۋ سەبەبىن سۇرادىق. – شىندىعىندا, بىزگە ەشكىم كەت دەگەن جوق. 90-جىلداردىڭ باسىندا زامان­نىڭ ءوزى قۇبىلىپ كەتتى عوي. بولاشا­عىمىز ب ۇلىڭعىر بولدى. جۇرت جاپپاي كوشىپ جاتتى. كوڭىل الابۇرتىپ تۇردى. ءبىز سول ءنوپىر كوشكە ىلەسىپ كەتتىك. دەگەنمەن, ارەكەتىمىزدىڭ قاتە ەكەنىن كەيىننەن تۇسىندىك. سوسىن قايتا ورالدىق. ەندى قازاقستاننان كوشپەيمىز. ونداي وي­دان ارىلعانبىز. قۇداي قالاسا, قازاق­ستان ءبىزدىڭ ماڭگىلىك مەكەنىمىز بولادى دەپ ويلايمىن,– دەيدى تاتيانا بوريسوۆنا. بۇگىندە اپالى-ءسىڭلىلى كوسىگينالار «مۇراگەر» مەكتەبىندە بالا تاربيەلەپ جاتىر. ءار ساباق سايىن ولار قازاق­ستانداعى ۇلتتار دوستىعى مەن بىرلىگى جايىندا ايتۋدان جالىققان ەمەس. جا­لىقپايدى دا. سەبەبى, ولار بولاشاقتا دا قازاق جەرىندە بىرلىك پەن مىزعىماس دوستىقتىڭ بولۋىن قالايدى. ال بۇگىنگى جاس بالا ەرتەڭگى مەملەكەتتىڭ تىزگىن­ۇس­تارى. سوندىقتان اعايىندى كوسىگينا­لار جاس ساناعا ىزگىلىك نۇرىن سەبۋدى باستى مىندەتى سانايدى. ەرجان بايتىلەس. قىزىلوردا وبلىسى.