دوستىق – تۇراقتىلىقتىڭ التىن ارقاۋى

قازاقستاندى مەكەندەگەن ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە قازىر الەم ەلدەرى  قىزىعا دا قىزعانا قارايتىنى شىندىق. ونىڭ دا رەتى بار. ەلىمىزدەگى ىنتىماق پەن تاتۋلىق ەكونوميكالىق دامۋ مەن ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى ەكەنىن قازاقستاندى مەكەندەگەن جۇزدەن استام ۇلتتار مەن ۇلىستار وكىلدەرى ايقىن سەزىنىپ كەلەدى. راس, وتكەنگە كوز جىبەرسەك, ءازىربايجان حالقىنىڭ دا تالاي تەپەرىشتى باستان وتكەرگەنى تاريحتان بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە  1932-1938 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-ءسۇر­گىننىڭ ورنى ەرەكشە. باسقاسىن بىلاي قوي­عان­دا, تەك 1937 جىلدىڭ وزىندە  ءازىرباي­جاندا 29 مىڭ كىناسىز ادام اتىلعان ەكەن. ءبىزدىڭ ۇلت قازاقستاندا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­راعانداردىڭ الدىڭعى قاتارىندا بول­دى. دەرەك كوزدەرىنەن بەلگىلى بولعا­نىن­داي,  قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى قازاق­ستاندا 150 مىڭ ءازىربايجان قازا  بولعان ەكەن. سونىڭ 28 مىڭى تەرگەۋ-تەكسەرۋسىز اتىلىپ كەتە بارعان. قالعاندارى ءار ءتۇرلى مەرزىمگە سوتتالعان. شىنى كەرەك, سول اۋىر جىل­دارى قوناقجاي قازاق  حالقىنىڭ قايى­رىم­دىلىعى ارقاسىندا ون مىڭداعان ءازىر­بايجان ءتىرى قالدى.  قازاق حالقى جارتى نانىن ءبولىپ, تورلەرىنەن ورىن بەردى. بۇل ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس. سوعىستان كەيىنگى حالىق شارۋاشى­لى­عىن قالپىنا كەلتىرۋ,  تىڭ يگەرۋ جىل­دا­رىندا دا ءازىربايجاندار قازاق جەرىنە كوپ­تەپ كەلدى. ولار حالىق شارۋا­شىلىعىنىڭ الۋان سالاسىندا  قازاقستاندى مەكەندەگەن  باسقا دا ۇلتتارمەن, سونىڭ ىشىندە, باۋىر­مال قازاقتارمەن قويان-قولتىق ەڭبەك ەتىپ, بىتە قايناسىپ كەتتى. كوپتەگەن ءازىربايجان وسى جەرۇيىق مەكەندە تۇراقتاپ قالىپ, تامىرىن تەرەڭگە جايدى دەسەم ارتىق بولماس. قازاقتان قىز الىپ, قىز بەرىسىپ, قۇ­دان­دالى-جەكجات بولىپ كەتكەندەرى قان­شاما. ارىدەن قوزعاساق,  ەكى حالىقتىڭ تىلىندە, سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىندا, مادەنيە­تىن­دە, دىنىندە ۇقساستىق بار. ستاتيستي­كا­لىق دەرەكتەر بويىنشا, وبلىستا قازىر 1 مىڭنان استام ءازىربايجان تۇرادى ەكەن. ارينە, بۇعان كەشەگى كەڭەستىك جۇيەنىڭ ىدىراۋى دا سەبەپ بولعانى راس. بىرقاتار ءازىربايجان اتامەكەنىنە ورالدى. ولاردىڭ ىشىندە  بىلىكتى گەولوگتار ا.حاليموۆ, ن.يس­مايىلوۆ, ءىىم ارداگەرلەرى ش.ابدراحمانوۆ, ز.مامەدوۆ, پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرى يۋ.جاۆادوۆ, دارىگەر ە.قا­سىموۆ جانە باسقالارى بار. ولاردىڭ قاي-قايسىنىڭ دا وسى جەردە ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ, ازامات بولعانى, كاسىبي شەبەرلىكتەرىن شىڭداعانى ءۇشىن قازاق حالقىنا دەگەن ريزا­شىلىعى شەكسىز. قازاقتاي باۋىرمال حالىق جوق ەكەنىن وزدەرى دە مويىنداپ كەتتى. قازىر دە وبلىستا تۇرىپ جاتقان ءازىر­باي­جانداردىڭ جاس ۇرپاعى تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋى, ساياسي تۇ­راق­تىلىعى جولىندا ەڭبەك ەتىپ, وقىپ ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. مۇنىڭ ءوزى  ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ سارا ساياساتى مەن كو­رەگەندىگىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى ءسوزسىز.  قازاق­ستاندىقتاردىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگىن قا­لىپتاستىرۋدا ەلباسى قىرۋار شارۋا تىن­دىرىپ كەلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى­نىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى ۇلتارالىق قاتى­ناس­تى نىعايتۋدىڭ تاپتىرماس قۇرىلىمى بولعا­نى­نا, ءوزارا بىرلىك پەن ىنتىماقتى  قالىپ­تاستىرۋدىڭ بىرەگەي تەتىگى ەكەنىنە قازىر كوزىمىز انىق جەتىپ وتىر. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان سايلانعان دەپۋتاتتار  بارلىق ۇلتتاردىڭ مۇددەسىن قور­عايدى. اسسامبلەيانىڭ جاقىندا استانادا وتكەن  «تاۋەلسىز قازاقستان: بەيبىتشى­لىك­تىڭ, كەلىسىمنىڭ جانە جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى» اتتى ءXVىى سەسسياسى وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن ەستە قالدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدە تۇراتىن ەتنوستاردىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىن ساقتاۋعا, دامىتۋعا جان-جاقتى جاعداي تۋعىزىلىپ وتىرعانىن ايتتى. سونداي-اق, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋگە ەرەكشە نازار اۋداردى. ەلىمىزدىڭ وركەندەۋى ءۇشىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ, اسىرەسە, جاستاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋى قاجەتتىگىنە توقتالدى. بۇل بارلىعىمىزعا قاتىستى شارۋا ەكەنىن ەسكەرۋىمىز قەرەك. ءبىزدىڭ  ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ مىندەتتەرى مەن ماقساتتارى  وبلىستاعى تاتۋ­لىق پەن بىرلىكتى ساقتاۋعا, ءازىرباي­جانداردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەسىن قورعاۋعا, ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىنا, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاس­تىرۋعا نەگىزدەلگەن. ورتالىق جۇمىسىنا تالىمگەرلەر ا.گاسانوۆ, ش.ۋمۋدوۆ, گ.مامەدوۆ, د.لالاكيشيەۆ, ۆ.اللاحبەرديەۆ جانە باسقالارى بەلسەنە قاتىسادى. ولاردىڭ ءبارى جاس ۇرپاققا ونەگەلى تاربيە بەرۋگە تۇراقتى اتسا­لىسادى. وبلىستا ەتنوستاردىڭ مادەنيەتى مەن ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن دامىتۋعا بارلىق جاعداي جاسالىپ وتىر. قازىر  وبلىس  ورتالىعىندا اشىلعان دوستىق ۇيىندە ون سەگىز ەتنو­ما­دەني بىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى. ءبىزدىڭ ورتا­لىقتا دا ءوزارا ىڭتىماق پەن بىرلىكتى قا­لىپ­تاس­تىرۋ, سالت-ءداستۇر, مادە­نيەتىمىزدى ۇستانۋ باعىتىندا ءبىراز جۇمىس­تار جاسالۋدا. ورتا­لىق جانىندا بي توپ­تارى جۇمىس ىستەيدى. انشىلەرىمىز وبلىستا وتكىزىلەتىن مادەني-كوپشىلىك شارالاردا ءازىربايجان, قازاق جانە باسقا تىلدەردە ءان شىرقاپ, بي بيلەيدى. كور­كەم­ونەر­پاز­دارىمىز بارلىق قالالىق مەرەكەلەر مەن شارالارعا بەلسەنە قاتىسادى. كوپ­تەگەن بايقاۋلاردا جۇلدەلى ورىنداردى يەلەنىپ جۇرگەندەرى دە بار. 2008 جىلى مۇن­دا جەكسەنبىلىك مەكتەپ اشىل­دى. قازىر قازاق­ستان حالقى اس­سامبلەياسى وبلىستىق حاتشى­لى­عى­نىڭ جانە وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ كومەگىمەن جاستار انا ءتىلىن جانە مەملەكەتتىك ءتىلدى, سونداي-اق ءازىرباي­جاننىڭ تاريحى مەن گەوگرافياسىن وقىپ ۇيرەنەدى. وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ جىل سايىن ەتنومادەني بىرلەستىكتەرگە 75 مىڭ تەڭگە كولەمىندە گرانت بەرۋى داستۇرگە اينالدى. ءوڭىر باسشىسى بىرلەستىكتەر جۇمى­سىن ۇدا­يى نازاردا ۇستاپ, شەشۋىن كۇتكەن ماسە­لەلەرگە سەرگەكتىك تانىتىپ وتىرادى. مەن كەڭەس ارمياسى قاتارىنداعى اسكەري مىندەتىمدى اياقتاعان سوڭ اقتوبەدە قالدىم. الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ءبىتىردىم, وسىندا ەڭبەك ەتتىم. بولاشاق جارىم قازاق قىزى سۆەتا مۇرىنوۆانى دا وسىندا كەزدەستىرىپ,  ۇيلەندىم. زايىبىم سۆەتا ەكەۋمىز قىرىق جىلعا جۋىق وتباسىلىق ومىرىمىزدە ءتورت بالا ءوسىرىپ, تاربيەلەدىك. شۇكىر, قازىر جەتى نەمەرەمىزدىڭ قىزىعىنا بولەنۋدەمىز. مەنى قازاقتاردىڭ ۇلكەندەرى كۇيەۋ بالا دەپ قۇرمەتتەسە, كىشىلەرى جەزدە دەپ ءازىل جاراستىرىپ جاتادى. ءبىز ۇيدە ءازىربايجان, قازاق جانە ورىس تىلىندە ەركىن سويلەسەمىز. ءازىربايجان مەن قازاقتىڭ  سالت-ءداستۇرىن تەڭ ۇستانا بەرەمىز. بىزگە قاي-قايسىنىڭ دا جاتتىعى جوق. اتا-ەنەمدى ەتەنە جاقسى كور­دىم, قولدارىنا سۋ قۇيدىم. ءوز قولىم­مەن اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالىپ, باتالارىن العانىما ريزامىن. قازىرگى باقۋاتتى تۇرمى­سىمىز سولاردىڭ ىزگى نيەتى, يگى تىلەگىنىڭ ناتيجەسى  بولار دەپ تە ويلايمىن. قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋداعى عانا ەمەس, قوعامدىق-ساياسي ىقپالداسۋداعى ءساتتى قادامدارىنا دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى ءسۇيسىنىپ وتىرعانى دا شىندىق. ءارتۇرلى ساياسي ماسەلەلەرگە وزىندىك ۇستانىمىن ءبىلدىرىپ, كەرەك جەرىندە ءتۇيىندى جايتتەردى تارقاتۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن قازاق­ستان­نىڭ ەۋروپا­داعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاس­تىق ۇيى­مىنا توراعالىق ەتۋى, ۇيىمنىڭ جاڭا مىڭ­جى­لدىقتاعى, ءححى عاسىرداعى العاشقى سام­ميتىنىڭ استانادا ءوتۋى ەلىمىزدىڭ الەم الدىن­داعى بەدەلىن تاعى ءبىر كوتەرىپ تاستادى. ءبىز وسىنداي بەيبىت جانە تاتۋ ەلدە تۇرىپ جاتقانىمىزدى ماقتانىش تۇتامىز. قازاق­ستاندا بارلىق ۇلتتار ناقتى  قام­قور­لىقتى ايقىن سەزىنىپ وتىر. بۇل نۇر­سۇل­تان ءابىش­ ۇلىنىڭ كوسەمدىگى مەن كورە­گەن ساياساتىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن. سوندىق­تان دا بولار, ەلباسى بيىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ايقىن باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتتى. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ارقاي­سى­مىزدان ەلىمىز ءۇشىن يگىلىكتى ىستەرگە ۇيىتقى بولۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىز دە بار مۇمكىن­دىگىمىزدى پايدالا­نىپ, ەلباسى العا قويعان مىندەتتەر مەن ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ­عا ۇلەس قوسامىز, ەلدىڭ دامۋىنا قىزمەت ەتەمىز. ءبىزدىڭ تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ تاريحى – بۇل بارلىق ەتنوستار دوستىعىنىڭ جىل­نا­ماسى ىسپەتتى. ءبىز وسى جىلداردا بۇرىن­عىدان دا ىنتىماقتاسىپ, تاتۋلىق ءتىنىن بەكىتە تۇستىك دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولماس. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋەلى ەكونوميكا, سودان كەيىن بارىپ ساياسات دەگەن ەلباسى قاعيداسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا قول جەتكىزدىك. وسىنداي بىرلىك پەن بەرەكە عانا ءبىزدى بيىكتەرگە باستاي بەرمەك. شاحباز جامالوۆ, «ءازىربايجاندار اسسوتسياتسياسى» رقب اقتوبە قالالىق فيليالى كەڭەسىنىڭ توراعاسى. اقتوبە وبلىسى.