ءجاميلا ستەحليكوۆا: مەنىڭ مينيستر بولعانىمنىڭ ارقاسىندا چەحتار قازاقستاندى بۇرىنعىدان دا جاقسى ءبىلدى

ءجاميلا الماسقىزى ستەحليكوۆا 1962 جىلى الماتى قالاسىندا تۋعان. الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىندا وقىعان. ماسكەۋدەگى ي.م.سەچەنوۆ اتىنداعى ءبىرىنشى مەديتسينا ينستيتۋتىن بىتىرگەن. ماماندىعى – دارىگەر-پسيحياتور. 1988 جىلدان بەرى چەحيادا تۇرادى. وسى ەلدىڭ بىرقاتار دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندە قىزمەت ىستەگەن. قوعامدىق-ساياسي قىزمەتپەن اينالىسىپ, جاسىلدار پارتياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولدى. 2007-2009 جىلداردا چەحيانىڭ ادام قۇقى جانە از ۇلتتار جونىندەگى ءمينيسترى بولىپ قىزمەت ىستەدى. قازىر سول ەلدەگى سپيد-كە قارسى كۇرەس جۇرگىزەتىن رەسپۋبليكالىق ۇلتتىق مەملەكەتتىك ورتالىقتىڭ ديرەكتورى. ءجاميلا الماسقىزىمەن ىستامبۇل قالاسىندا وتكەن بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك تۇركى حالىقتارىنىڭ فورۋمىندا كەزدەستىك. ول ءوزى قىزمەت ىستەپ جاتقان مەملەكەتىنىڭ اتىنان فورۋمعا دەلەگات بولىپ كەلدى. وسىناۋ ىرگەلى باسقوسۋدا مازمۇندى بايانداما جاساپ, جيىلعان جۇرتتىڭ نازارىن اۋداردى. فورۋم اياقتالعان سوڭ چەح ەلىندە مينيستر بولعان قازاقتىڭ قىزىمەن كەڭىرەك وتىرىپ اڭگىمەلەسۋگە مۇمكىندىك تۋدى. – ءجاميلا, ءسىز قانداي ورتادا ءوستىڭىز؟ ءوزىڭىز شىققان اۋلەت جونىندە تولىعىراق ايت­ساڭىز... اتا-انالارىڭىز كىمدەر؟ – ءار ادامنىڭ اتا-اناسى سياقتى مەنىڭ اكە-شەشەم دە ءومىر جولىمنىڭ قالىپتاسۋىنا ايرىق­شا ىقپال ەتتى. اكەم الماس بايمۇقان ۇلى وردا­باەۆتىڭ ماماندىعى ارحيتەكتور. ول ءومىر بويى قازاقتىڭ ويۋ-ورنەكتەرىن زەرتتەۋمەن اينالىستى. ۇلتتىق قۇن­دىلىقتارىمىزدىڭ باستاۋلارىنا ونەر­تانۋشىنىڭ كوزىمەن ءۇڭىلدى. مەنىڭ دە ءتۇپ-نەگىزدەرىمدى بىلۋگە دەگەن قۇلشىنىسىمدى وياتتى. بالا كەزىمدە ۇنەمى جانىنا ەرتىپ جۇرەتىن. «ءجا­ميلا, مىنە, قاراشى, ءبىزدىڭ بابالارىمىز قان­داي شەبەر بولعان. قانداي عيماراتتاردى تۇرعىزعان!» دەپ مەنى الدەبىر تىلسىم دۇنيەگە قاراي جەتەلەيتىن. قورقىت تۋرالى اڭىزداردى كوپ وقىتاتىن. بابالار دانالىعىنان عيبرات الۋعا باۋلىدى. سول بالا كۇنىمدەگى ەستىگەن اڭگىمەمنىڭ اسەرى ءالى كۇنگە دەيىن تارقاعان جوق. شەشەم – راۋزا حاميتقىزى سەمباەۆا. ول كەزىندە قازاق­ستاننىڭ وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى بولعان ءابدىحاميت سەمباەۆتىڭ قىزى. جاس كۇنىمىزدەن وسىنداي ەلگە تانىمال شاڭىراق­تىڭ تاربيەسىندە بولدىق. جاۋاپكەرشىلىكپەن جۇ­مىس ىستەۋگە ۇيرەندىك. بەلگىلى ءبىر ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن تىنباي ەڭبەك ەتۋگە تالپىندىق. انام دا ۇنەمى جەتىستىككە جەتۋگە ۇمتىلاتىن ادام. ول باياعىدا-اق زەينەتكە شىعۋى كەرەك ەدى. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن قىزمەت ىستەيدى. جالپى, سەمباەۆتار وتباسىنىڭ كەرەگەسى كەڭ, تىرەگى بەرىك بولدى. اعايىن-تۋىسپەن بايلانىسىمىز جاقسى. ۇنەمى حابار الىسىپ تۇرامىز. جاقىندا اعام داۋلەت حاميت ۇلى سەمباەۆتىڭ مەرەيتويىن وتكىزدىك. ول قازاقستاننىڭ قارجى سالاسىنىڭ دامۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. – اكەڭىز قاي جەردە قىزمەت ىستەپ ەدى؟ – ارحيتەكتور بولدى. ول – ناعىز ارحيتەكتور. وقۋ ورنىندا ونەر, ارحيتەكتۋرا تاريحىنان ساباق بەردى. اۋىلعا بىرگە بارىپ, اعايىن-تۋىستاردى ارالاعان كەزىمىزدە اينالانىڭ ءبارىن سۋرەتكە تۇسىرەتىن. مەنى دە بىردەڭە ءبىلسىن دەگەندەي جانىنان تاستامايتىن. اكەم مەنىڭ اۋىلعا دەگەن ماحابباتىمدى وياتتى. – ول قاي اۋىل ەدى؟ – الماتىنىڭ ماڭايىنداعى قاراكەمەر. تازا قازاق اۋىلى. مەنىڭ اتامەكەنىم. – اكەڭىز بار عوي؟ – بار. الماتىدا تۇرادى. جەتپىس بەس جاستا. جازعا سالىم ەلگە بارعالى وتىرمىن. اكەمە بارام. اعايىنعا ات ءىزىن سالماعالى كوپ بولدى. اكە-شەشەم ىلگەرىدە اجىراستى دا, شەشەم ماسكەۋگە اتتاندى. ول ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە اسپيرانتۋرادا وقىدى. كەيىن سوندا قالدى. قازىر دە ماسكەۋدە تۇرادى. حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. اكەم ەكەۋىنىڭ جاسى شامالاس. – ءجاميلا, ءسىز قازاق دەگەن حالىقتى كۇللى ەۋروپاعا تانىستىرعان ادامسىز. ال ەندى ءوزىڭىزدىڭ قازاقشاڭىز قالاي؟ – مەن ورىس مەكتەبىندە وقىدىم. وندا, ءاري­نە, قازاق ءتىلى دە وقىتىلدى. بىراق ول باستى ءپاننىڭ ءبىرى بولعان جوق. باياعى كەڭەستىك كەزەڭ. تالاپ جوعارى بولمادى. مەنىڭ اكە-شەشەم ورىسشا سويلەيتىن. ال اتا-اجەلەرىمىز قازاقشا اڭگىمەلەسە­تىن. ۇلكەندەر ۇيگە كەلگەندە عانا قازاقشا اڭگىمە ءوربيدى. مەن بارعان بالاباقشا دا ورىس تىلىندە تاربيە بەرەتىن ەدى. سول  بالاباقشا قازىر بار ما, جوق پا, بىلمەيمىن. ول كەزدە تاڭداۋ بولعان جوق. زامان سولاي ەدى. ايتپەسە اتا-انامىز ءبىزدى ادەيى ورىسشا وقىتقان جوق قوي. بالالارمەن قازاقشا سويلەسۋ كەرەكتىگىن اتام مەن اجەم ۇنەمى ەسكە سا­لىپ وتىراتىن. اقىرى وتباسىنىڭ قارىم-قاتىناس ءتىلى ورىس ءتىلى بولىپ قالىپتاستى. نەسىن ايتايىن, الماتىداعى كوپ شاڭىراقتىڭ باسىنان وتكەن ءجايت قوي. مەن №25 ورتا مەكتەپتە ءبىلىم الدىم. بۇل مەكتەپتە مەنىڭ اعام داۋلەت سەمباەۆ تا وقىدى-اۋ دەيمىن. باسقا اعالارىم دا سوندا وقىدى. ءسويتىپ, قازاقشامىز جەتىلمەي قالدى. – مەكتەپتە سىزبەن بىرگە وقىعان قىز-جىگىت­تەر: «ءبىزدىڭ سىنىپتان مينيستر شىقتى», دەپ بوركىن اسپانعا اتىپ قۋاناتىن شىعار... – مۇمكىن... ال ەندى سول سىنىپتاستارىمنىڭ كوبى مەنىڭ ەسىمدە جوق. تالاي جىل ءوتتى عوي. الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىندا بىرگە وقىعاندار­دىڭ ءبىرازىن بىلەمىن. 1979 جىلى مەكتەپ بىتىرە سالا ەمدەۋ فاكۋلتەتىنە ءتۇستىم. مەنىمەن قاتار وقىعانداردىڭ ىشىنەن سالتانات نۇرماعامبەتوۆا دەگەن بەلگىلى عالىم شىقتى. ماماندىعى — پسيحياتر. مەن دە پسيحياترمىن. ارا-تۇرا حالىق­ارالىق پسيحياترلار كونگرەستەرىندە كەزدەسىپ قالامىز. مەن 3 كۋرستان كەيىن ماسكەۋگە اۋىستىم. وقۋىمدى ي.م.سەچەنوۆ اتىنداعى ءبىرىنشى مەديتسينا ينستيتۋتىندا جالعاستىردىم. قازىر بۇل وقۋ ورنى اكادەمياعا اينالدى. – چەح جىگىتى ميلوسلاۆپەن قالاي تانىسىپ ءجۇرسىز؟ – ول ماسكەۋدە وقىدى عوي. ميلوسلاۆ مگۋ-ءدىڭ پسيحولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. وقۋ ورنىن­دا جۇيكەسى اۋىراتىندار پسيحولوگياسىن زەرتتەۋگە ماماندانعان. سوعان وراي ءبىزدىڭ كافەدرادا جۇمىس ىستەيتىن ەدى. مەن دە ينستيتۋتتى قىزىل ديپلوممەن ءبىتىرىپ, پسيحياتريا كافەدراسىندا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ىستەدىم. ستۋدەنتتەرگە ءدارىس بەردىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ, كوڭىلىمىز جاراستى. كانديدات­تىق ديسسەرتاتسيام­نىڭ تاقىرىبىن بەكىتىپ, عىلى­مي ەڭبەگىمدى جازا باستادىم. بىراق اياقتاي ال­عانىم جوق. تۇرمىسقا شىقتىم. كوپ ۇزاماي ءبىز چەحياعا كوشتىك. اۋەلدەن-اق ونىڭ قويعان شارتى دا سولاي بولاتىن. باستاپقىدا ەكەۋمىز كەزدەسىپ جۇرگەندە كەڭەس وداعىندا قالماي­مىن دەپ بىردەن ايتتى. ول ءبىز اتتانامىز دەگەنشە كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ ۇلگەردى. ءسويتىپ, ايگىلى كارلوۆى ۆارى قالاسىنا كەلدىك. بوگدە ەلگە قونىس اۋداراتىنىمدى ەستىگەندە اتا-انام كادىمگىدەي ابدىراپ قالدى. اسىرەسە, اكەم قاتتى ۋايىمدادى. ولار مەنىڭ باسقا مەملەكەتتىڭ وكىلىنە كۇيەۋگە شىققانىما قارسى بولعان جوق. قىزى بىرەۋدى جاقسى كورسە, نەگە كولدەنەڭ تۇرۋى كەرەك؟ تەك سىرتقا كەتكەنىمە قينالدى. – سول ساتتە كەيىن چەح ەلىنىڭ مينيستر­لەرىنىڭ ءبىرى بولۋعا, ياعني, وزگە ەلدە سۇلتان بولۋ­عا بارا جاتقانىڭىزدى بىلسەڭىز عوي... –       قايدان؟.. ءبىز ادەپكىدە كارلوۆى ۆارىدا ونىڭ اتا-اناسىمەن بىرگە تۇردىق. سوسىن ءوز بەتىمىزشە تىرلىك قىلايىق دەپ سولتۇستىك چەحياعا كوشتىك. حومۋتوۆ قالاسىنا كەلىپ قونىستاندىق. مەن ماماندىعىم بويىنشا دارىگەر بولىپ جۇمىس ىستەدىم. بۇل كەزدە كەڭەس وداعى ءالى تاراعان جوق-تىن. ءوز ەلىمنىڭ ازاماتى بولىپ قالا بەردىم. جالپى, چەحتار مەنى جاقسى قابىلدادى. اسىرەسە, كۇيەۋىمنىڭ اتا-اناسىنىڭ ماعان دەگەن ىقىلاسى بولەك بولدى. ويتكەنى ميلوسلاۆ ولاردىڭ جالعىز بالاسى ەدى. ونىڭ ۇستىنە كۇيەۋىم مەنەن ونشاقتى جاستاي ۇلكەن-ءدى. كەمپىر-شال نەمەرەلەرىن زارىعا كۇتكەن ەكەن. بالاسىنىڭ باسقا ەلدە قالىپ قوي­ماي, قايتىپ ورالعانىنا قاتتى قۋاندى. اتا-ەنەم مەن دەسە جانى قالماي, بايەك بولاتىن. ول ەكەۋى ەرتەلى كەش مەنى امان-ەسەن بوساندىرۋ ماسەلە­سىمەن اينالىستى. ءسويتىپ, ومىرگە كاميلا كەلدى. مەن دارىگەرلىك جۇمىسقا كىرىسكەنىمدە باستىق­تارىم دا ءتاۋىر ادامدار بولىپ كەزدەستى. قامقور­لىق كورسەتتى. ءبىلىم-بىلىگىمدى كوتەرۋگە كومەكتەستى. ولارمەن ءالى كۇنگە دەيىن قارىم-قاتىناسىمىز جاقسى. ءبىز حومۋتوۆتا ءبىراز ۋاقىت تۇراقتاپ قال­دىق. 1989 جىلعى مامىراجاي توڭكەرىستەن كەيىن پراگاگا كوشىپ كەلدىك. مەن مۇندا سپيد اۋرۋىنىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىمەن شۇعىلداندىم. بۇعان اسا قاجەتتىلىك بار ەدى. ساياسي رەجىم وزگەرىپ, شەكارا اشىلىپ, قارىم-قاتىناستىڭ اياسى كەڭەيە باستاعان تۇستا قاۋىپ-قاتەر دە ۇلعايا ءتۇستى. الگىن­دەي اۋرۋلار جان-جاققا تارادى. ناشاقورلىق ورىستەدى. ياعني, كۇيىپ تۇرعان ماسەلە. چەحتار بۇل تۇستا مۇنداي قادامدارعا ونشا دايىن ەمەس ەدى. قاۋپىمىز راسقا شىقتى. بىراق چەحيادا بۇل دەرت كوپ جايىلعان جوق. بىراق ءبارىبىر كەسەلدىڭ الدىن الۋ كەرەك بولدى. مەن ەندى بۇل شارۋامەن عالىم رەتىندە اينالىستىم. عىلىمي جۇمىسىمنىڭ تا­قى­رىبى وسى بولدى. قازىر دە اينالىسامىن. سپيد-كە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ جونىندەگى رەسپۋب­ليكالىق ۇلتتىق مەملەكەتتىك ورتا­لىقتىڭ ديرەك­تورىمىن. ياعني, ماماندىعىم بويىن­شا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن. مينيستر بولعان كەزىمدە دە وسى ماسەلەمەن ۇزبەي اينالىسۋىما تۋرا كەلدى. – چەحيادا بۇل سالاداعى جۇمىس قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ – بۇل ىسكە كوپ ادام جۇمىلدىرىلعان. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءمان بەرىلەدى. ارنايى كوماندا قىزمەت ىستەيدى. دەربەس لابوراتوريامىز بار. سپيد-تەن قورعاۋ جۇيەسى بارلىق قالادا ورنىق­قان. وسى ماسەلەمەن اينالىساتىن گيگيەنالىق ورتالىقتارمەن تىعىز بايلانىستامىز. بۇل ءوزى تۇتاس ۇيىمدىق جۇيە. چەحيادا بۇل اۋرۋ ازىرگە سالىستىرمالى تۇردە از بولعانىمەن جىل سايىن كوبەيىپ كەلە جاتقانى راس. دارىلەر جەتكىلىكتى, مۇمكىندىكتەر بارشىلىق. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلدە ول سونشالىقتى جان شوشىرلىق دەرت ەمەس سەكىلدى اسەر قالدىرادى. بىراق ەمدەلمەيتىن اۋرۋ سو­نىسىمەن دە قاۋىپتى. ءدارى-دارمەكتىڭ ءتۇرى كوبەيگەن سوڭ اۋرۋلار سابىرلى كەيىپكە ەنەدى. جۋرناليستەر بۇعان نازار اۋدارماي تۇر قازىر. كەيىن جەتە  ءمان بەرەتىن بولادى. ءبىزدىڭ مەكەمە چەحيانىڭ دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى. بىراق مەنىڭ دەربەس شەشىم قا­بىلداۋ قۇقىم ساقتالعان. لابورا­توريامىزدا بۇكىل ايماقتاردان كەلگەن اناليزدەردىڭ قورىتىن­دىسى شىعارىلادى. قىزمەتتە ءوز پوزيتسيامىز قالىپتاسقان. مەن وسى ءوز پوزيتسياممەن كەز كەلگەن قىزمەتكە بارا الامىن. ەگەر ءبىر ايماقتا سپيد كوبەيىپ كەتسە, مەن سول ايماققا كەلىپ, گەيتماندىق قىزمەت جۇرگىزۋىمە بولادى. ناۋقاستارمەن تىكەلەي سويلەسۋ ءۇشىن, قانداي كومەك كەرەك ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن وسىنداي قادام جاساۋ قاجەتتىگى تۋادى. ەلدەگى بارلىق ساياساتكەرلەر مەنى جاقسى بىلەدى. ماعان تۇسىنىستىكپەن قارايدى. دەنساۋلىق ماسەلەسى باستى نارسە ەكەنىن ولار ۇنەمى قاپەردە ۇستايدى. جالپى, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدا ايماقتارمەن بايلانىس كوپ پايدا بەرەدى. سول جەرلەردەگى وسى شارۋاعا جاۋاپتى ادامداردان حابار ۇزبەيمىز. جۇرتقا قاۋىپ-قاتەر جونىندە ۇنەمى ەسكەرتىپ وتىرامىز. – ءبىزدىڭ ەلدە مينيستر قىزمەتىنە كەلەتىن ادام بۇعان دەيىن بىرنەشە ساتىدان وتەدى. مى­سالى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى جەردەگى شارۋاشىلىق ديرەك­تو­رى, اۋداندىق, سودان سوڭ وبلىستىق اۋىل­شارۋاشىلىعى باس­قارما­سىنىڭ باستىعى,  دەپارتامەنت ديرەكتورى, ءمينيستردىڭ ورىن­با­سارى, ت.ب. قىزمەتتەردى ات­قاراسىڭ. ال ءسىز قايت­تىڭىز؟ جالپى, چەحيادا مينيسترلەر قالاي تاعايىندالادى؟ –  ءبىزدىڭ پارتيا سايلاۋدا جەڭىپ شىعىپ, پارلامەنتكە كەلدى. مەن جاسىلدار پارتياسى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى ەدىم. پارتيانىڭ توراعاسى مارتين بۋرسيك چەحيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىن­باسارى بولىپ تاعايىندالدى. پارتيا بويىن­شا ونىڭ ەكى ورىنباسارى بار ەدى. ەكەۋمىز دە ايەل ەدىك. قىزمەت بولىسكەن كەزدە بىرەۋىمىز ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى, ەكىنشىمىز, ياعني, مەن ادام قۇقى جانە از ۇلتتار ماسەلەسى جونىندەگى مينيستر بولدىم. مەن ءبىلىم ءمينيسترى بولعىم كەلگەن جوق. ويتكەنى, ارىپتەسىم دانا كۋحتوۆا ءبىلىمى جاعىنان پەداگوگ ەدى. ونىڭ ۇستىنە مەن وزىمە تانىس وسى سالانى لايىق كوردىم. ادام ءوزى از حالىقتىڭ وكىلى بولعان سوڭ باسقا از ۇلتتاردىڭ دا جاعدايىن جاقسى تۇسىنەدى. مەن ونىڭ ۇستىنە چەح ءتىلىن اكتسەنتپەن سويلەيتىن اداممىن عوي. از حالىقتىڭ وكىلى رەتىندە ءبىرشاما تاجىريبەم بار. مەن بيلىكتىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەن تۇستا جۇرت مەنەن: «قايدانسىڭ؟» دەپ ءجيى سۇرايتىن. «قازاق­ستاننانمىن»,  دەيمىن. قىسقاسى, مەنىڭ مينيستر بول­عانىمنىڭ ارقاسىندا چەحتار قازاقستان­دى بۇرىنعىدان دا جاقسىراق ءبىلدى. ءبىزدى پرەزيدەنت تاعايىندادى. ۇكىمەتتەگى ءۇش پارتيا الدىمەن نەمەن اينالىساتىنىمىزدى كەلىسىپ الدىق. ۇكىمەت باسشىسى پرەزيدەنتكە مينيسترلەردى قىزمەتكە بەكىتۋ جونىندە ۇسىنىس بىلدىرەدى. ول قول­داسا, تاعايىندايدى. ەلدى سالتاناتتى تۇردە ساراي­عا جيناپ, رەسمي تۇردە تانىستىرادى. پرەزيدەنت ۆاتسلاۆ كلاۋس مەنى سالتاناتتى سارايدا قابىلداپ, قىزمەت­كە بەكىتتى. چەحيا – پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا ەمەس. پرەزيدەنتكە قاراعاندا, پرەمەر-ءمينيستردىڭ وكىلەتتىگى كوبىرەك. تۇركيا­داعى سەكىلدى عوي. پرەزيدەنت قىزمەتى وتە قۇرمەتتى, بىراق كوپ ماسەلەنى ۇكىمەت باسشىسى شەشەدى. مەملەكەتتە وننان استام مينيستر بولادى. – ءسىزدىڭ اتقارعان قىزمەتىڭىزدە مىندەتتى تۇردە ۇلتى چەح ەمەس ازامات وتىرۋى كەرەك پە؟ – جوق, مىندەتتى ەمەس. سلوۆاكتار دا بولعان. ەندى ولاردىڭ ءتۇپ-تامىرى جاقىن عوي. مەن, ءسىرا, اتام زاماننان بەرى چەحيادا تۋماعان ءارى باسقا حالىقتار اراسىنان شىعىپ, مينيستر بولىپ تۇر­عان ءبىرىنشى ادام شىعارمىن. ءتىپتى چەحيانىڭ تاري­حىندا مينيستر قىزمەتىنە تاعايىندالعان سىرت ەلدىڭ تۇڭعىش وكىلى بولارمىن. نەمىستەردىڭ ىشىندە چەح پارلامەنتىنە وتكەندەر بار. ولار كوپ حالىق قوي. اسىرەسە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ  ال­دىندا ولاردىڭ سانى تىم كوپ ەدى. ءسويتىپ, چەحيا باسقا ۇلتتاردىڭ دا بۇل ەلدە ەمىن-ەركىن وسە الا­تىنىن كورسەتتى. مۇنىڭ تاربيەلىك ءمانى دە بولدى. مەن وسى ەلدىڭ ازاماتىمىن. سوندىقتان قازاقتىڭ قاراپايىم قىزى رەتىندە ءوسىپ-ونگەن جەرىمە قىزمەت ەتتىم. جاقسى جۇمىس ىستەسە ادام بيىككە جەتە الاتىنىن دالەلدەدىم عوي دەپ ويلايمىن. – چەحيادا از ۇلتتار دەپ كىمدەردى ايتادى؟ – مۇندا ءار حالىقتىڭ وكىلدەرى وتە كوپ تۇرادى. رەسمي تۇردە از ۇلتتاردىڭ 11-ءى بار. ولار, ارينە, ەلدىڭ تاريحىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ۇلتتار. – قازاقتار, ارينە, ولاردىڭ قاتارىنا مۇلدە كىرمەيتىن شىعار... – قايدان كىرسىن؟ مۇندا وتە از عوي قازاقتار. ولارعا چەحتار تاريحي ەتنوس دەپ قارامايدى. ونداي ەتنوس دارەجەسىن يەلەنۋ ءۇشىن چەحتىڭ تاري­حىمەن بايلانىستى بولۋىڭ كەرەك. نەمىستەر, تسى­گان­دار, سلوۆاكتار, پولياكتار, گرەكتەر, ورىستار از ۇلتتارعا جاتادى. بۇل ەلدە ءبىراز ۆەتنامدىقتار دا بار. ولار دا از ۇلت بولىپ ەسەپتەلمەيدى.  سەبەبى, سانى ءالى جەتكىلىكسىز. ونىڭ ۇستىنە  ولاردىڭ چەحيادا تۇراقتاعان مەرزىمى سونشالىقتى ۇزاق ەمەس. ال بىلايشا از ۇلتتار بارشىلىق. بىراق ونىڭ ءبىرازى شەتەلدىكتەر. ورتالىق ازيادان كەل­گەندەردىڭ ازاماتتىعى جوق. بۇلار دا شەتەلدىكتەر توبىنا جاتادى. چەحيا شەتەلدىكتەرگە بارىنشا جاعداي تۋعىزۋعا, ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە ءمۇم­كىندىك بەرۋگە تىرىسادى. جالپى, چەحيانىڭ حالقىنىڭ سانى 10 ميلليونداي بولادى. ۇلتتار سانى جاعىنان ءبىرىنشى ورىندى چەحتار الاتىنى بەلگىلى. ودان سوڭ سلوۆاكتار. – سىزدەردىڭ ۇكىمەتتەرىڭىز ساياسي ارەنادان قالاي كەتتى؟ سەبەبىن ايتىڭىزشى... – ءبىزدىڭ ۇكىمەت پارلامەنتتە سەنىمگە يە بولا المادى. بۇل كوپ كواليتسيالى پارلامەنتتە ارا-تۇرا بولىپ تۇراتىن جاعداي. ەگەر ۇكىمەتتە بىرنەشە پارتيانىڭ وكىلدەرى وتىرسا, ول اسا تۇراقتى بولمايدى. ۇكىمەتكە قولى جەتپەگەن پارتيالار وعان ءوتۋ ءۇشىن پارلامەنت ىشىندە جانتالاسادى. بۇل باياعىدان سولاي. ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەس بولا­دى. كەيبىرى ۇكىمەتكە قارسى جۇمىس ىستەيدى. وسى­نى ءتيىمدى پايدالانعان وپپوزيتسيا پارتيا ىشىنە ىرىتكى سالۋعا تىرىسادى. ەكى جىلدان اسا مەرزىمدە نەبىر تەكەتىرەستى باستان كەشتىك. ۇكىمەتىشىلىك ۇلكەن پروبلەمالار دا الدىمىزدان شىقتى. وپپوزيتسيا قاشان دا ۇكىمەتتىڭ قالاعانىن ىستەگىسى كەلمەيدى. ولار ءبىزدىڭ جالپى بلوكتىڭ ادامدارىنىڭ ءبىرازىن ءوز جاعىنا تارتتى. بەلگىلى ءبىر باستاما­لار­دى ۇكىمەت قولدايدى. ال وپپوزيتسيا قولداماي­دى. ولار ۇكىمەتتىڭ رەفورمالارىن سىناپ-مىنەيدى. ءبىر كۇنى ءوز پارتيا­سىنىڭ اتىنان سايلانىپ, ورتاق مۇددەنى ساتقان, سولاردىڭ جاعىنا شىققان ءبىزدىڭ بلوكتاعى كەيبىر دەپۋتاتتاردىڭ كەسىرىنەن وپپوزيتسيا ارتىق ءبىر داۋىس الىپ كەتتى. ءسويتىپ, ۇكىمەت ورنىنان ءتۇستى. ءبىزدىڭ ۇكىمەتتىڭ كەتەتىنىن ەشكىم دە بولجاي الماپ ەدى. بۇل جاعداي جۇرتقا چەحيانىڭ ساياسي ساحناسىندا جەر سىلكىنگەندەي اسەر ەتتى. – سول كەزدە چەح رەسپۋبليكاسى ەۋرو­وداقتىڭ توراعاسى ەمەس پە ەدى؟ – ءيا, سولاي ەدى. وتە ىڭعايسىز بولدى. توراعا­لىق كەزىندە ءاربىر مينيستر سول سالا بويىنشا تۇتاس ەۋرووداقتىڭ دا ءمينيسترى بولادى. ۇكىمەت سول ۇيىمدى باسقاراتىن ۇكىمەت بولادى. مەن, قاراپايىم قازاقتىڭ قىزى, بىرنەشە اي بويى ەۋرووداققا كىرەتىن بارلىق ەلدەر مينيسترلەرىنىڭ باسشىسى بولدىم. بۇل قىزمەتتە وتىرىپ, بۇكىل ەۋروپانىڭ تاعدىرىن شەشەسىڭ. بريۋسسەلدەگى ۇيىمنىڭ اپپاراتى – سەنىڭ اپپاراتىڭ. سوندىق­تان وسىنداي اسا جاۋاپتى كەزەڭدە ۇكىمەتىمىزدىڭ قۇلاعانى دۇرىس بولمادى. پرەمەر-ءمينيسترىمىز بەدەلىنىڭ جارتىسىن جوعالتتى. اينالا­مىزدا­عى­لار­دىڭ ءبارى تاڭقالدى. «نەگە بۇل ماسەلەنى ءتورا­عالىق مەرزىمى اياقتالعان سوڭ شەشپەگەنسىڭدەر, سونشا اسىققاندارىڭ نە؟»,  دەدى. پرەمەر-مينيستر ءبىزدىڭ جاسىلدار پارتياسىنان ەمەس, قازىر چەح ۇكىمەتىن بيلەپ تۇرعان پارتيادان ەدى. ول ۇكىمەتتەن كەتكەن سوڭ پارتيانىڭ توراعالىعىنان دا كەتتى. جاسىلدار پارتياسىنىڭ توراعاسى دا اۋىستى. ءبىزدىڭ پارتيا پارلامەنتكە وتە المادى. سوندىقتان ونىڭ ىشىندەگى بەلگىلى تۇلعالار دا ەشقانداي قىزمەتكە ىلىنبەدى. سايلاۋدا جەڭىلىپ قالدىق. بىراق سوعان قاراماي پارتيالىق جۇمى­سىمىز جالعاسا بەرەدى. الايدا پارلامەنتكە وتپە­گەن سوڭ, سەنىڭ قوعامدىق جۇمىسىڭنىڭ مالىمەت­تەرىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. جۇرتقا سونشا­لىقتى قىزىقتى ەمەس. سوندىقتان مەن قازىر نەگىزىنەن ءوز كاسىبىممەن اينالىسىپ جاتىرمىن. – سىزگە چەحيانىڭ باسشىلارىنىڭ ىشىنەن  قاي ساياساتكەردىڭ باسقارۋ ءتاسىلى كوبىرەك ۇنايدى؟ – بۇل تۇرعىدان چەحوسلوۆاكيانىڭ سوڭعى, چەحيانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ۆاتسلاۆ گاۆەل ۇلگى بولدى دەپ ويلايمىن. مەن ونىمەن جاقسى تانىس بولدىم. ول – مەن ءۇشىن يدەالدانعان تۇلعا.  ءوزى تانىمال جازۋشى-دراماتۋرگ. گاۆەل چەحيانىڭ پرەزيدەنتى بولىپ تۇرعان كەزدە ۇنەمى قاراپايىم ادامداردىڭ قامىن ويلادى. مەنىڭ ۇستانىمىم دا قوعامنىڭ ءالسىز توبىن قولداۋ ەدى. وزدەرىن وزدەرى قورعاي المايتىندارعا ۇنەمى قامقورشى بولدىق. كوبىسىنىڭ قۇقى جوق, بار بولعان كۇننىڭ وزىندە مۇلدەم جەتكىلىكسىز. ادىلەتسىزدىكتى كوپ كورەدى ولار. سوندىقتان مەن سولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن كوبىرەك جوقتايمىن. گاۆەل ماعان وسى تۇرعىدان جاقىن. – ءسىز گاۆەلدىڭ تۇسىندا قانداي قىزمەت اتقاردىڭىز؟ – ول كىسى پرەزيدەنت بولىپ تۇرعان كەزدە مەن ءالى ۇلكەن قىزمەتكە كەلگەن جوق ەدىم. بىراق ازاماتتىقتى گاۆەلدىڭ تۇسىندا الدىم. بىزگە كوپ كومەكتەستى. مەن ونىڭ بۇرىنعى ايەلى ولگا گاۆلوۆامەن جاقسى تانىس بولدىم. ءجيى كەزدەسىپ تۇراتىنبىز. ءبىر كۇنى ايەلى ارقىلى ءوتىنىش ايت­تىق. وسىدان سوڭ مەملەكەت باس­شىسى ارنايى كەلىپ, ءبىزدىڭ سپيد اۋرۋىنا بايلا­نىستى جۇمىس­تارىمىزبەن تانىستى. مەن ونى­مەن وسى شارۋانى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە كەڭىرەك پىكىرلەستىم. پرە­زيدەنت بارلىق ماسەلەگە ادامي تۇرعى­دان قا­رايدى. ساياساتتاعى قادامدارىنا ءتانتى­مىن. باسقا سايا­سات­كەرلەر مەنى سونشالىقتى تاڭعالدىردى دەي المايمىن. – جالپى, ساياسات ايەل ادامنىڭ قولى ما ەكەن؟ ايەلدىڭ نەگىزگى بولمىسى ەكىنشى كەزەكتە قالىپ قويماي ما؟ بيلىكتىڭ بيىگىندە بولعان ءسىزدىڭ بۇعان كوزقاراسىڭىز قالاي؟ – ايەلدىڭ ساياساتپەن تۇراقتى اينالىسۋى قاي جەردە دە دۇرىس نارسە رەتىندە سانالمايدى. چەحيا­دا دا, گەرمانيادا دا, اۆستريادا دا سولاي. مەن ساياسي جۇمىستا جۇرگەن بارلىق ايەلدەرمەن ۇنەمى سويلەسىپ وتىرامىن. مىسالى, گەرمانيادا ءبىر تانىسىم بار. ءوزى دەپۋتات, بەس بالانىڭ اناسى. سول ايتادى: «مەنى دەپۋتات ەتىپ سايلاعان كەزدە جۇرتتىڭ ءبارى شوشىپ كەتتى. «سەن پارلامەنتتە قالاي جۇرەسىڭ؟ سەن ءوزى قانداي ايەلسىڭ؟ بەس بالاڭ بار. سوعان قاراماستان كۇنى بويى جينالىستا وتىراسىڭ. ۇيىڭە كىم قارايدى؟», دەپ سانسىز سۇراق­تىڭ استىنا الدى». مىنە, ساياساتتا جۇرگەن ايەلدىڭ وتباسى بولسا, ەل ونى وسىلاي كىنالايدى. ال تاعى ءبىر قۇربىم بار. جاسى دا سول شامالاس. بىراق ونىڭ كۇيەۋى دە, بالاسى دا جوق. وعان جۇرت بىلايشا ءمىن تاعادى: «ەندى ونىڭ ودان باسقا نە قىزىعى بار؟ باسقا ەش مىندەتى جوق قوي. تاڭەر­تەڭنەن كەشكە دەيىن ساياساتپەن اينالىسسا, قايداعى بالا-شاعا؟» دەمەك, ون بالاڭ بولسا دا, بالاڭ بولماسا دا كۇستانالايدى سەنى. ءبىزدىڭ نەكەمىز دە ءومىردىڭ قيىندىقتارىنا شىداس بەرمەدى. مەن ساياساتپەن اينالىسا باستاعا­نىمدا, كۇيەۋىم نەمقۇرايدى كوزقاراس تانىتتى. ول بىزگە وپپوزيتسيا بولىپ سانالاتىن پارتيانىڭ جىرتىسىن جىرتتى. ونىڭ ۇستىنە ساياسي تۇرعىدان تابىسقا جەتە المادى. مەن مينيستر بولىپ جۇ­مىس ىستەي باستاعانىمدا كۇيەۋىم ىشتەي داعدا­رىسقا ءتۇستى. ءبىز  ءتورت جىلعا تاعايىندالىپ ەدىك. بىراق ەكى جىلدان ءسال اسقاندا كەتىپ قالدىق قوي. مەن ىلعي تەلەديداردان تۇسپەيمىن. قاسىمدا كەيدە ەركەك ساياساتكەرلەر دە جۇرەدى. بالالارعا قاراۋ جاعى كەمشىن بولدى-اۋ دەيمىن. ول ماعان وسى تۇرعىدان كىنا قويعان سياقتى. مەنىڭ قىزمەتتى تاستاعانىمدى قالادى. ونىسىن اشىق ايتتى دا. بىراق مەن جولىمنان تايمادىم. مەنى كوندىرۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. ءسويتىپ, ايىرىلىس­تىق. داۋ-دامايسىز-اق جولىمىز ەكىگە ءبولىندى. كەيىن ول حومۋتوۆقا كەتتى... سونىمەن, سولاي بولدى. – ءبىزدىڭ جيەندەر نەمەن اينالىسادى؟ – 1988 جىلى تۋعان قىزىم كاميلا امستەر­دامداعى كوركەمسۋرەت اكادەمياسىندا وقيدى. قازىر سول ەلدە جۇرگەنىنە ءۇشىنشى جىل. كوركەم فوتومەن اينالىسادى. وسى ماماندىقتى ءوزى قالادى. بۇل اكادەميا بارلىق سالا بويىنشا مامان دايىندايدى. وندا ءمۇسىن ونەرى دە وقىتى­لادى. قىسقاسى, كاميلا مەنىڭ اكەمنىڭ جولىن قۋدى دەۋگە بولادى. ارحيتەكتور, سۋرەتشى دەگەن ماماندىقتار توركىندەس قوي. ءوز باسىم سوعان قۋانامىن. ۇلىم الاننىڭ جاسى ون التىدا. گيم­نازياعا بارىپ ءجۇر. ونىڭ كەلەشەكتە كىم بولا­تىنى بەلگىسىز. ءالى جاس قوي... – قازاقستاندا قۇربىلارىڭىز بار ما؟ – ساياساتكەر قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ىشىندە ارا­لاساتىن ادامدارىم جوق. الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىندا بىرگە وقىعان قۇربىلاردىڭ كەيبىرىمەن عانا ارا-تۇرا حابارلاسامىن. بياتلوننان ۆانكۋۆەر وليمپيادانىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, VII ازيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى ەلەنا حرۋستالەۆامەن تانىسىپ, جاقىن ارالاسىپ كەتتىم. حات-حابار الىسىپ تۇرامىز. ونى دا قۇربىم دەپ ەسەپتەيمىن. – شەت ەلدە تۇراتىن قازاق قىزدارى بارشىلىق. ولاردىڭ كەيبىرەۋى بەدەلدى قىزمەت ىستەيدى. سانكت-پەتەربۋرگ پوليار اكادەميا­سىنىڭ رەكتورى بولعان ازۋرگەت شاۋكەنباەۆا, چۋۆاشيا­نىڭ ەكونوميكا ءمينيسترى بولعان گۇلميرا اشىمباەۆا, رەسەيدىڭ بيزنەس-لەديى اتانعان گۇلجان مولداجانوۆالارمەن باي­لانى­سىڭىز بار ما؟ – بىلەمىن ولاردى. ايتۋلى جيىنداردا ۇشىراسىپ قالامىز. بىرازىمەن وتكەن جىلى استانادا كەزدەستىم. ءبارىمىز دە ەشنارسەگە قولىمىز تيمەيتىن ادامدارمىز. جوعارىداعىداي كەزدەسۋلەردە عانا از-كەم ءتىل قاتىسامىز. بىردە ولارمەن  ەلبا­سىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جيىندا جولىق­تىق. ءبىراز اڭگىمەلەستىك. كوشەنى بىرگە ارالاۋعا دا ازداپ مۇمكىندىك تۋدى. مەن ولاردى قۇرمەتتەيمىن. ەگەر تاعى كەزدەسسەم, تەك قانا قۋانار ەدىم. بىراق ءبىر-ءبىرىمىزدى ىزدەپ بارىپ, قاتىسىپ تۇراتىنداي دارەجەگە جەتكەنىمىز جوق. مەن تىعىز ارالاس-قۇرالاستىقتى  قالار ەدىم.  ولاردىڭ ۋاقىتى ءمۇل­دە جوق ەكەن. مەنىڭ دە بوس ۋاقىتىم شامالى ەدى. الىستا تۇرامىن ونىڭ ۇستىنە... بارىس-كەلىستىڭ رەتى كەلە بەرمەيدى. – «ازاتتىق» راديوسىنىڭ كەڭسەسى پراگادا ورنالاسقان. وندا قازاقتار جۇمىس ىستەيدى. ولارمەن بايلانىسىڭىز بار ما؟ – اندا-ساندا كەزدەسىپ تۇرامىز. مەن دە سول ماڭايدا جۇمىس ىستەيمىن عوي. كەيدە تۇستىك اسقا بىرگە بارامىز. جۋرناليست ساعات باتىرحانمەن قارىم-قاتىناسىم جاقسى. – قانشا ءتىل بىلەسىز؟ – ورىس, چەح, اعىلشىن تىلدەرىندە جاقسى سويلەيمىن. ءوز تىلىمدەگى اڭگىمەلەردى جاقسى تۇسىنە­مىن. بىراق سويلەۋىم قيىنداۋ. بىردە «ازاتتىق» راديوسىنىڭ ءتىلشىسى قازاقشا سۇراق قويدى. تەز-تەز ايتىپ بەرۋ كەرەك ەكەن. سۇراقتىڭ ءبارىن دە ۇقتىم. مەن بۇرناعى جىلى قازاقستاندا بولعاندا ەلباسىنىڭ الدىندا قازاقشا سويلەدىم. ءسوزىم تۇگەل قازاقشا جازىلعان-دى. قازاقستاننىڭ ىلگەرىلەگەنى, استانانىڭ ءوسىپ-وركەندەگەنى تۋرالى ايت­تىم. نەگىزىنەن مەن قازاق تىلىمەن تەوريالىق تۇرعىدان اينالىسىپ ءجۇرمىن. ءوز بەتىمشە يگەرىپ جاتىرمىن. سويلەۋگە, وقۋعا, تۇسىنۋگە تىرىسىپ باعامىن. بىراق تاجىريبە بولماعان سوڭ قيىن ەكەن. كەزىندە اكە-شەشەمىزبەن ۇنەمى ورىسشا سويلەستىك. قانعا ءسىڭىپ كەتكەن سوڭ قيىن, ارينە. سوندىقتان مەنىڭ قازىر ءوز ءتىلىمدى تۇسىنەتىنىمنىڭ, ازداپ گازەت وقي الاتىنىمنىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك. سوزدىكتى ۇزبەي پايدالانامىن. نەمىس ءتىلىن ازداپ بىلەمىن. قانشا دەگەنمەن كورشىلەرىمىز عوي. – قازاق جۇرتى كەيدە تۇسىڭىزگە كىرمەي مە؟ – كىرگەندە قانداي! الماتىم تۇسىمە ءجيى كىرەدى. اركىمگە دە بالالىق شاعى وتكەن قالا ىستىق قوي. ەسەيگەن سايىن ەل سۋرەتتەرى تۇسىمە ءجيى ەنەدى. اسىرەسە, بالا كۇنىمدى كوپ كورەمىن. اتا-اجەم, اكە-شەشەم كىرەدى. ساعىنعاننان شىعار... ەلدى ءجيى ويلايمىن. تاعى دا الماتىعا جۇرگەلى وتىرمىن. ءبىر جۋرناليست قىز مەن تۋرالى كىتاپ جازعىسى كەلەدى. سونىمەن كەزدەسۋىم كەرەك. ول كىتاپ جازباسا دا مەنىڭ ءوز ەستەلىگىم جەتكىلىكتى. – چەحتار قانداي حالىق ءوزى؟ ءارى چەحيانىڭ ازاماتى ءارى قازاقتىڭ قىزى رەتىندە سيپاتتاما بەرىپ كورىڭىزشى... –            چەحتار ۇلتتىق مىنەز-قۇلقى جاعىنان قازاققا قاتتى ۇقسايدى. سول ەلدە ۇزاق تۇرعان سوڭ مۇنى انىق بايقايدى ەكەنسىڭ. ءتوزىمدى, بەيبىتسۇيگىش, سابىرلى حالىق. مىسالى, قازاقتى قوناقجاي, شىدامدى, ماسەلەنى شيەلەنىستىرمەي, قايعى-قاسىرەتكە اپارماي, قايىرىمدىلىقپەن, ءبىتىسۋ جولىمەن شەشەتىن حالىق دەيمىز عوي. چەحتار دا وسىنداي تىنىشتىقتى قالايتىن, وتە ۇستامدى حالىق. كورشىلەرىنە قاراعاندا الدەقايدا سالقىنقاندى. بۇلاردى پولياكتارمەن مۇلدە سالىستىرا المايسىڭ. مىنەز-قۇلقى سلوۆاكتارعا دا, نەمىستەرگە دە ۇقسامايدى. چەحتار جۇرەگىنىڭ جىلىلىعى جاعىنان دا قازاققا كەلەدى. قازاقتار سەكىلدى ماسەلەنى بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە ۇمتىلادى. مىنەزدەرى جۇمساق. لىپ ەتە قالمايدى. ءاپ-ساتتە قانى باسىنا شاۋىپ, تەپسىنىپ شىعا كەلمەيدى. قىزۋقاندى ەمەس, بايسالدى. ارينە, ادام بولعان سوڭ الاسى دا, قۇلاسى دا كەزدەسەدى. بىراق كوپشىلىگىنىڭ بولمىس-ءبىتىمى سونداي. سوندىقتان ماعان چەحيادا تۇرعان ۇنايدى. ولاردى باسقالارمەن سالىستىرامىن. تۇراقتىلىقتىڭ قادىرىن بىلەتىن قازاق جۇرتىندا تۋعان قىز تىنىشتىعى بۇزىلماعان ەلدە ءوزىن جاتسىنا قويماس. اڭگىمەلەسكەن باۋىرجان ومار ۇلى. ىستامبۇل – استانا.