ماشينە جاساۋ ءىسى ورگە باسسىن دەسەك...

بۇگىنگى ەل ەكونوميكاسىندا شيكىزاتتىق ەمەس سالانى دا­مى­تۋ مەن ورگە باستىرۋ جەتەكشى مانگە يە. سونىڭ ءبىرى, ءبىرى ەمەس-اۋ, بىرەگەيى – ماشينە جاساۋ ءىسى. سونىمەن بىرگە بۇل سالا 2010-2014 جىلدارعا ار­نال­عان يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق باعدارلامانىڭ دا كوش با­سىندا تۇر. مەملەكەتتىك باعدار­لا­ماداعى وسى جاۋاپتى مىندەتتى باتىسقازاقستاندىق ماشينە­ جا­ساۋ­شىلار قالاي اتقارىپ ءجۇر؟ ەندىگى اڭگىمەنى وسى ساۋالعا جاۋاپ تۇرعىسىنان جالعاستىر­عىمىز كەلەدى. ءيا, ماشينە جاساۋ مۇنداعى جۇمىسشىلار مەن ينجەنەر-تەحنيك قىزمەتكەرلەر ءۇشىن بۇرىن بەتتەسىپ كورمەگەن, توسىن سالا ەمەس. ولاردىڭ بويىندا مۇنداي كاسىبي داعدىلار مەن شەبەر­لىك­تىڭ قالىپتاسقانىنا تالاي جىل ءوتتى. وسى ارالىقتا ورالدىق ونەر­­كاسىپ يەلەرى اۋىل شارۋا­شى­لى­عى مەن مۇناي-گاز, قورعانىس كاسىپورىندارىنا, ەنەرگەتيكاعا قا­تىستى ماشينە جاساۋ ءىسىن بەس ساۋساقتارىنداي مەڭگەرە ءبىلدى. ورال قالاسىندا سول كەزدىڭ وزىندە قۇرىلعان كونسترۋكتورلىق بيۋرولار وسى كۇنگە دەيىن ءوز ىقپالىن جوعالتقان جوق. ساندىق باعدار­لا­مامەن باسقارىلاتىن جابدىق­تار جونىندە دە جاسالار ءتۇيىن وسىنداي. ورالدىق ماشينە جاساۋشى­لار باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى دا­مى­تا وتىرىپ, ءوز ونىمدەرىن تۇراقتى تۇردە ەكسپورتقا شىعارىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە, ولار بۇگىنگى ىشكى رىنوكتاعى قاجەتتىلىكتەردى دە وتەپ ءجۇر. مۇنداعى كاسىپورىن­دار­دىڭ كونۆەيەرىنەن شىققان جاڭا دا ساپالى ونىمدەر تاياۋ جانە الىس شەت ەلدەگى ءوندىرىس­شى­لەر تاراپىنان ءتيىستى سۇرانىس­تار­عا يە. ايتسە دە, تالداۋلار بارىسى بي­ىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توق­سا­نىن­دا وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭى­مەن سالىستىرعاندا ءوندىرىس كولە­مى ءسال دە بولسا تومەندەگەنىن كور­سەتىپ وتىر. ونىڭ باستى سەبەپتەرىن تەندەرلەردىڭ جاي وتكىزىل­گە­نى­نەن, 2011 جىلدىڭ وسى كەزەڭىندە ءورت ءسوندىرۋ ماشينەلەرى مەن تازا سۋ قوندىرعىلارىنىڭ ءوندىرىل­مە­گە­نىنەن ىزدەگەن ءجون. بۇل ءما­سە­لە­گە ءبىز ءسال كەيىن كەڭىرەك توقتا­لا­تىن بولامىز. ەكسپورتقا شىعارىلىپ ءجۇر­گەن ونىمدەردىڭ العاشقىسىن رەسپۋبليكادا بالاماسى جوق گاز-تۋربينالى ەلەكتر ستانساسى جانە گاز ايداۋ اگرەگاتتارى وندىرىستەرى قۇرايدى. باتىس قازاقستان ءما­شي­نە جاساۋ كومپانياسى شىعارىپ جۇرگەن وسىناۋ ونىمدەردىڭ ءوتىم­دىلىگى جوعارى. وڭىردەگى جەتەكشى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى «زەنيت» قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ تاپسى­رى­سىنا ساي كاتەرلەر جانە كەمەلەر جاساۋمەن شۇعىلدانىپ كەلەدى. سونداي-اق, وبلىستا مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جۇمىس ىستەمەسە دە, وزدەرىنىڭ تۇراقتى تۇتىنۋ­شىلارىن تابا بىلگەن كاسىپ­ورىن­دار تۋرالى ايتا كەتۋدىڭ ءوزى ءبىر مەرەي. ايتالىق, «قاز­ارماپروم» كاسىپورنى ءوز ءونىم­دەرىنىڭ توقسان پايىزدان استا­مىن ەكسپورتقا شىعارادى. مۇن­دا «بيزنەستىڭ جول كار­تا­سى-2020» باعدارلاماسى شەڭ­بە­رىندە ارنايى جابدىقتار مەن ۇنتاقتاعىش شارلار ءوندىرۋ جو­باسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وعان 13 ميلليون دوللار كو­لەمىندە قاراجات جۇمسالعان. بيىل ونىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياق­تا­لىپ, الداعى جىلى ول تولىق­تاي ىسكە قوسىلماق. مەتال­لۋر­گيا­لىق سالا تىزبەگىنە كىرەتىن بۇل ىرگەلى جوبا ءوندىرىس ءونىم­دىلىگىن كوتەرۋگە ەلەۋلى ۇلەس قو­سادى دەپ كۇتىلۋدە. وسى ارقىلى «قازارماپروم» رەسپۋبليكا­نىڭ مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى, سونىمەن بىرگە «قازاق­ستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كوم­پانيالارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتپاق. ورال وڭىرىندە مۇنداي مى­سال­دار جەتكىلىكتى. وسى ورايدا «ورال مەحانيكا زاۋىتى» كا­سىپ­ورنىنىڭ كونۆەيەرىنەن شىققان ونىمدەردىڭ 75 پايىزى رەسەيلىك تۇتىنۋشىلارعا جونەلتىلىپ ءجۇر. ال «قازترۋبپروم» جشس شى­عارعان كوممۋنالدىق قۇبىر­لار­دىڭ 80 پايىزى  رەسەيدىڭ «قۇ­بىرلىق مەتاللۋرگيالىق كوم­بي­ناتى» ساۋدا ۇيىنە جول تارتادى. ءيا, ماماندار اقجايىق ءوڭى­رىندەگى ماشينە جاساۋ سالاسى كاسىپورىندارىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن جوعارى باعالاپ وتىر. ايتسە دە, وسىمەن بۇكىل ءىستى بىتتىگە ساناۋعا بولمايدى. وسىن­داي «اتتەگەنايلاردى» ايتا كەتۋ دە جۋرناليستىك پارىزىمىزدىڭ ءبىرى دەپ سانايمىز. ءبىز جوعا­رىدا بيىل وبلىستا تازا سۋ قون­دىرعىسى شىعارىلماعان­دىق­تان ول ءوڭىر ءوندىرىسىنىڭ ءسال دە بولسا تومەندەۋىنە اسەر ەتكەنىن جاز­عان ەدىك. ورال قالاسىندا مۇن­داي وندىرىسپەن «ومەگا» اق شۇ­عىلدانادى. ءسوز جوق, بۇل رەس­پۋبليكانىڭ قاي وڭىرىنە دە اسا قاجەت قوندىرعى. ونىڭ ۇستىنە ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىن­دا تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى وتكىر قوي­ىلعانى بەلگىلى. وسىعان قارا­ماس­تان سوڭعى ۋاقىتتا وعان تاپ­سىرىس كولەمى مۇلدەم ازايىپ كەتكەن. سوندىقتان دا, رەسپۋب­ليكانىڭ يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى كا­سىپ­ورىندى قاجەتتى تاپسىرىس­پەن قامتۋدىڭ ناقتى مۇمكىندىك­تەرىن قاراستىرعانىن قالار ەدىك. ەكىنشىدەن, ءبىز جوعارىدا بي­ىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسا­نىن­دا «ورال اگرورەمماش» اق-تا ءورت ءسوندىرۋ ماشينەلەرىن شى­عارۋ توقتالىپ قالعانىن جاز­عانبىز. بۇل ماسەلە جونىندە وتكەن قاڭتار ايىندا گازەتىمىزدە «ۇكىمەت نازارىنا» دەگەن ايدارمەن ساراپتامالىق-تالداۋ ما­قالا جاريالاندى. وندا ار­نايى تەحنيكانى شىعارۋ ءجونى­نەن مول تاجىريبەلەرى مەن كاسى­بي شەبەرلىكتەرى قالىپتاسقان اگرورەمماشتىقتاردىڭ تەندەردەن ورىنسىز شەتتەتىلگەنى سى­نالعان بولاتىن. وسى ماقالا جازىلىپ جاتقان كەزدە تىلشىلەر قوسىنىنا اتالعان كاسىپورىننىڭ جەتەكشىسى عيمران بيسەنوۆ ادىلەتتىلىك قالپىنا كەلگەنىن, تەندەردە جەڭىپ شىققانىن حابارلاپ, ماسەلەنى ورىندى كوتەر­گەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. ەندەشە, وسى ارقىلى بيىلعى جىلدىڭ ءى توقسانىندا ورالدا ءسال ولقى تۇسكەن ءوندىرىس كولەمى ءوز ورنىنا كەلەدى دەپ سەنەمىز. ەندى تاعى دا كوتەرىلىپ وتىر­عان باستى ماسەلەگە ورالساق.  ءبۇ­گىنگى كۇنى رەسپۋبليكادا ونەر­كاسىپ­تىڭ دامۋىنداعى ەڭ كۇردەلى پروبلەما كاسىپورىندارداعى قۇ­رال-جابدىقتاردىڭ ەسكىرگەنى بو­لىپ وتىر. سوندىقتان, قولدانىس­تاعى ماشينە, مەحانيزمدەر پاركىن قايتا جاڭعىرتۋ وزەكتى دە قاجەتتى ماسەلەگە اينالدى. قولدا بار دەرەكتەر وبلىستاعى ماشينە جاساۋ سالاسىندا نەگىزگى ءوندىرىس­تىك قورلار مەن قۇرال-جابدىق­تاردىڭ توزۋ, ەسكىرۋ دەڭگەيى الپىس پايىز قۇرايتىنىن كورسەتەدى. بۇل رەسپۋبليكالىق ورتاشا كور­سەت­كىشتەن 3,4 پايىزعا جوعارى. بۇل ءجايتتىڭ ءوزى تەحنولوگيالىق جابدىقتارعا ينۆەستيتسيا تارتۋ دەڭگەيىن شۇعىل كوتەرۋ قاجەت­تىگىن اڭعارتادى. وسى ارقىلى ەكسپورتقا باعىت­تالعان جاڭا وندىرىستەردىڭ ءورىسىن ودان ءارى كەڭەيتۋگە جول اشى­لا­تىنى انىق. بۇل رەتتە رەسپۋبليكادا قولعا الىنعان «ءونىم­دى­لىك-2020» باعدارلاماسىنان كۇ­تەر ءۇمىت مول. سوعان سايكەس ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندارعا ەكى با­عىتتا قولداۋ كورسەتىلمەك. ياعني ول, بىرىنشىدەن, بيزنەستەگى جاڭا باس­تامالاردى قولداۋعا باعىت ۇستاسا, ەكىنشىدەن, جۇمىس ىستەپ تۇرعان كا­سىپورىنداردىڭ قۇرال-جابدىق­تا­رىن جاڭعىرتۋدى كوز­دەي­دى. ءۇشىنشى ءبىر قىزمەتى, ءىرى جانە ورتا بيزنەستى ساۋىقتىرۋعا قولداۋ كورسەتەدى. «ونىمدىلىك-2020» باعدارلا­ما­سى­نىڭ تاعى ءبىر ۇتىمدىلىعى – شەت ەلدەردەن جوعارى بىلىكتى ماماندار تارتۋعا مەملەكەت تا­راپىنان ىقپال جاساۋ. بۇل ارادا ۇكىمەت تەك ىقپال جاساۋمەن شەكتەلمەي, ماماندار تارتۋعا جۇمسالاتىن شىعىننىڭ 50 پايىزىن تولەيتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. تالاس جوق, بۇل وتە ۇلكەن كومەك. ەندەشە, رەسپۋب­ليكاداعى ماشينە جاساۋشى كاسىپورىندار بۇل مۇمكىندىكتى قالت جىبەرمەگەندەرى ءجون. ورالدىق ماشينە جاساۋشى­لار­دى قاجەتتى كادرلارمەن جانە ماماندارمەن قامتۋدا جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان وڭ قادامدار بەلگىلەنگەنى دە اتاپ ايتۋعا تۇرار­لىق ماسەلە. كادرلاردىڭ قا­جەت­تىلىگىنە تالداۋلار مەن ماركەتينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءىسى دە وسى ارنادان باستاۋ الا­دى. بۇگىندە ورال وڭىرىندە تەحنيكالىق كادرلار ازىرلەۋ ءىسىنىڭ باستى وشاعى – باتىس قا­زاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ماشينە جاساۋ فاكۋلتەتى مەن وبلىس ورتا­لىعىنداعى №1 كاسىپتىك-تەحني­كالىق مەكتەپ بولىپ وتىر. ونەركاسىپتىڭ وزگە سالالا­رىن­داي ەمەس, ماشينە جاساۋ ءىسى­نىڭ ءورىسى مەن اۋقىمى وتە كەڭ. ونى ءبىر ءوڭىردىڭ نەمەسە ءبىر مەملەكەتتىڭ شەڭبەرىمەن تۇيىقتاپ, تۇساپ تاستاي الماي­سىڭ. سالانىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى مۇنداي ولشەممەن مۇلدەم سىيىسپايدى ءارى وركەندەي دە المايدى. وعان جوعارىدا اي­تىلعانداي گەوگرافيالىق كەڭ تۇتىنۋ رىنوگى كەرەك. بۇعان قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى اراسىندا قۇرىل­عان كەدەن وداعى دا تەك يگى اسەرىن تيگىزبەك. ورالدىق ماشينە جاساۋشىلار بۇگىندە وسى تالاپتار ۇدەسىنەن شىعۋعا بەكەم بەل بۋعان. تەمىر قۇسايىن. باتىس قازاقستان وبلىسى.