ەگىستىك قورعالسا, ءونىم ارتادى

بۇكىلالەمدىك ءداندى داقىلدار ءوندىرىسى ىشىندە بيداي ەگىسى ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇراتىنى بارىمىزگە ءمالىم. ءبىزدىڭ رەسپۋبلي­كامىز اگرارلى-يندۋستريالى, ورتالىق ازيا­داعى بيدايدى  كوپ ەگەتىن ايماق بولىپ ەسەپتەلەدى. 2011 جىلى «نۇر وتان» حدپ ءحىىى سەزىندە ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ  ايتۋى بويىنشا, قازاقستان دۇنيە جۇزىندە ۇندى  ەكسپورتقا شىعارۋدا ءبىرىنشى ورىندى, بيداي وندىرۋدەن جەتىنشى ورىندى الدى, تەك قانا ەلىمىزدىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىن   قامتاماسىز ەتىپ قويماي,  ەكسپورتقا دا 7-8 ملن. توننا  ساپالى بيداي ءدانىن شىعارۋدا. اۋىل شارۋاشىلىعىندا كەلتىرىلگەن ستا­تيس­تيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك,  رەسپۋبليكا بويىنشا 2006 جىلى 13,5 ميلليون گەكتار بيداي ەگىلىپتى, سوڭعى بەسجىلدىقتا بۇل كورسەتكىش 16,8 ميلليون گەكتارعا دەيىن كوتەرىلگەن,  بيىلعى 2011 جىلى 17 ميلليون گەكتاردان  استام  بيداي ەگۋ جوسپارلانۋدا. ەلىمىزدىڭ 11 وبلىسىنىڭ ەگىس  ەگىلەتىن تابيعات ايماقتارى بيداي وسىرۋگە ىڭعايلى كە­لەدى, بىراق اۋا رايىنىڭ ىستىق, سۋىعىنا باي­لانىستى ساپالى ءتۇسىم الۋعا  ءارتۇرلى زياندى ورگانيزمدەر كەدەرگى ەتەدى, اتاپ ايت­قاندا, اۋرۋلاردان كەلەتىن شىعىن مولشەرى  جىلىنا 15-20 پايىزدى تۇزەيدى.  ەپيفيتو­تيا دارەجەسىنە دەيىن جەتكەن جىلدارى  30-40 پايىزدان جوعارى بولادى. بيداي ونىمدىلىگىن  قاتتى تومەندەتىن اۋرۋلار كوڭىر, سارى, سا­باق­تى  تاتتار, (Puccinia recondita, Puccinia striiformis, Puccinia graminis), جاپىراقتى  داقتار (Septoria nodorum ي  Septoria tritici, Drechlera tritici-repentis),  توزاڭدى  قاراكۇيە (Ustilago tritici), گەلمينتوسپوريوزدى جانە فۋزاريوزدى تامىرشىرىكتەر (Bipolaris sorokinianا, Fusarium spp.) بولىپ سانالادى. 2010 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيس­تر­لىگىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن  ينس­تيتۋتتىڭ عىلىمي ماماندارى قازاقستاننىڭ توعىز وبلىسىندا بيداي اۋرۋلارىنا ءۇش-ءتورت رەت فيتوپاتولوگيالىق تۇرعىدان مونيتورينگ جۇرگىزدى. جۇمىس ناتيجەسىندە وڭتۇستىك قا­زاق­ستان, جامبىل جانە الماتى وبلىستا­رىن­دا كوڭىر, سارى  تاتتار جانە سەپتوريوزدى داق اۋرۋلارىنىڭ تارالۋى بىركەلكى بولدى – 40-50 پايىزدان 80-100 پايىزعا دەيىن,  دامۋى 10-15 جانە 25-50 پايىزدى ءتۇزدى. اسىرەسە وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ سايرام اۋدانىندا جانە جامبىل  وبلىسىنىڭ مەركە اۋدانىندا قاتتى دامىدى. شىعىس قازاق­ستاندا كوڭىر,  ساباقتى  تاتتار جانە سەپتو­ريوز­دى داق اۋرۋلارىنىڭ بيداي ەگىستىگىن زا­قىم­داۋى الدەقايدا جوعارى بولدى, تارالۋى  100 پايىزعا,  دامۋى 50-75  پايىزعا جەتتى. قاراعاندى جانە سولتۇستىك قازاقستان  وب­لىستارىندا اۋا رايى مۇلدەم قۇرعاق بولدى, بىراق سونداي قاتتى قۋاڭشىلىققا  قاراماس­تان قوستاناي وبلىسىنىڭ قارابالىق جانە قوستاناي اۋداندارىندا نولدىك  تەحنولوگيامەن ەگىلگەن بيداي ەگىستىگىندە  كوڭىر تات  جانە سەپتوريوزدى داق اۋرۋلارى ورتاشا,  ساباقتى  تاتتىڭ وشاقتى تۇردە تارالۋىن بايقادىق. توزاڭدى قاراكۇيە ءبىز مونيتورينگ جۇرگىزگەن وبلىستاردىڭ جەكە شارۋا­شى­لىقتارىنىڭ جانە عىلىمي ءتاجىري­بەلىك مەكەمەلەرىنىڭ ءداندى داقىلدا­رىندا, اسىرەسە, جازدىق بيداي ەگىستىك­تەرىنىڭ بارىندە كەزدەستى, ال گەلمين­توسپوريوزدى جانە فۋزاريوزدى تامىر شىرىكتەرى اۋا رايىنىڭ قولايلى جانە قولايسىزدىعىنا قاراماستان بيداي ەگىل­گەننەن باستاپ توپىراقتىڭ استىن­دا دامي باستايدى, ەگىس تولىعىمەن شىعىپ بولعانشا 1-3 پايىزىن  قاتتى زاقىمداپ جەردەن شىعارماي  قويادى, ارمەن قاراي  بيداي  ءپىسىپ-جەتىلگەنشە تەرىس اسەرىن تيگىزىپ,  جيناپ  الاتىن ءونىمدى جىل سايىن 5-7 پايىزعا دەيىن تومەندەتەدى. بۇل اۋرۋ­لاردىڭ ىندەتتەرى توپىراقتا جانە وسىمدىك  قالدىقتارىندا قالىپ ءومىر ءسۇرىپ, كەلەسى جىلى قايتادان بيداي ەگىستىگىن زاقىمدايدى. قاراكۇيە جانە تامىرشىرىك اۋرۋلارىنان ۇلكەن زالال بولماۋ ءۇشىن جىلدا ەگەتىن ءداندى مىندەتتى تۇردە ەگەر الدىندا  ءبىر جەتى بۇرىن حيميالىق پرەپاراتتارمەن دارىلەپ الىپ, ەگۋ  قاجەت. سونىمەن قاتار قوڭىر, سارى  تاتتار جانە سەپتوريوزدى داق اۋرۋلارى جوعارىدا اتالعان وبلىستاردا كەڭىنەن تارالعانىن ايت­تىق. ياعني وڭتۇستىك وبلىستاردا ءساۋىر-مامىر, سولتۇستىك جانە شىعىس  قازاقستان وبلىس­تارىندا مامىر-ماۋسىم ايلارى  ىل­عال­دى بولسا, بيداي ەگىستىگىن اۋرۋلاردىڭ بىل­تىر­عىدان  قاتتى زاقىمدايتىنىنا كۇمان جوق. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە جوعارىدا اتالعان اۋرۋلاردى جوياتىن ءدارى-دارمەكتەر جەتەرلىكتەي. ولاردىڭ بيولوگيالىق تيىمدىلىگى  سەپتو­ريوزدى داق جانە تامىرشىرىك اۋرۋلارىنا 65-75 پايىزعا دەيىن جەتەدى,  تات جانە قاراكۇيە اۋرۋلارىن 90-100 پايىزعا دەيىن قادا­عالايدى. الماتى وبلىسىندا كۇزدىك بيدايدا جانە قوستاناي وبلىسىندا  جازدىق بيدايدا ساڭى­راۋقۇلاقتار قوزدىرعىش اۋرۋلارىنىڭ زيان­دىلىعىنان بيداي ءونىمىنىڭ قانشا پايىزعا  تومەندەيتىنىن  انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى تاناپ­تىق تاجىريبە جۇرگىزگەنبىز. جاسالعان ءتاجى­ريبەنىڭ ناتيجەسىندە الماتى وبلىسىندا سارى  تات جانە سەپتوريوزدى داق اۋرۋلا­رىنىڭ بيداي ەگىسىنە تيگىزگەن زياندى اسەرى جيناپ الاتىن ءونىمنىڭ 13,9 پايىزىن ءتو­مەندەتتى.  قوستاناي وبلىسىندا سەپ­توريوز­دىڭ جاپىراقتى جانە ماساقتى داقتارىنىڭ     زياندىلىعىنان  بيداي ءونىمى  6,8 پايىزعا  تومەن بولدى. وبلىستار جانە اۋداندىق اكىمدىكتەردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق باسقارما ماماندارى, مەم­لەكەتتىك كوميتەتتىڭ ايماقتىق  ينسپەك­تور­لارى, ادىستەمەلىك  ورتالىقتىڭ فيتو­سانيتارلىق دياگنوستيكا جانە بولجامداۋ ماماندارى, جەكە شارۋاشىلىقتاردىڭ جانە عىلىمي تاجىريبەلىك مەكەمەلەردىڭ باسشى­لارى,  بىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى ءبارى بىرىگىپ جىلدا بيداي ەگىستىگىن زياندى ورگانيزمدەردەن قورعاۋى جانە قاداعالاۋى  قاجەت, سوندا عانا قازاقستاندا بيداي ءونىمىنىڭ كوپ تومەندەۋىنە جول بەرىلمەيدى, ەل ەكونومي­كاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا دامۋىنا دا ۇلكەن  ۇلەس قوسىلادى. ءابدۋمامات كوچوروۆ, ا.ش.ع.ك. قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ءداندى داقىلداردى قورعاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.