قازاقستاننىڭ بەيبىت اتومى

اتوم ونەركاسىبىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى حاقىنداعى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادان كەيىنگى وي جاپون جەرىندە بولعان الاپات جەر سىلكىنىسى الەمدى ءدۇر سىلكىندىردى. تورتكۇل دۇنيەنى تىتىرەتكەن ءزىلزالا سالدارىنان بولعان قالالاردىڭ قي­راۋى, ونداعان مىڭ ادامنىڭ قازاسى عانا ەمەس ەدى. ادامزاتتىڭ ۇرەيىن تۋعىزعان جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن بولعان تسۋنامي سالدارىنان حونسيۋ ارا­لىندا ورنالاسقان «فۋكۋسيما-1» اتوم ەلەكتر ستانساسىندا بولعان اپاتتار بولدى. حونسيۋ ارا­لىندا 4 اتوم ەلەكتر ستانساسى: «فۋكۋسيما-1», «فۋكۋسيما-2», «وناگاۆا» جانە «توكاي» ورنا­لاس­قان. بۇل اەس-تەر جاپونياداعى بارلىق ياد­رو­لىق رەاكتورلاردىڭ تورتتەن بىرىنە قىزمەت كور­سەتەدى. ياعني, ەلدەگى بارلىق 55 رەاكتوردىڭ 14-ءى وسى ارالدا ورنالاسقان. ارالداردان قۇ­رال­عان جۇتاڭ جەرىندە ەشقانداي ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزى جوق جاپون ەلى سوڭعى ونداعان جىلدار كولەمىندە يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا بارىنشا باسىمدىق بەرىپ كەلەدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاپونيا قاجەتتى ەلەكتر قۋاتىنىڭ 60 پايىزىن يمپورتتايدى. سوندىقتان بۇل ەل ءۇشىن اەس-تەر اۋاداي قاجەت. القيسسامىزدى جاپون ەلىندەگى ءزىلزالادان باس­تاعاننان كەيىن «فۋكۋسيما-1» اەس-ىندە اپاتتى جاعدايدىڭ قالاي ورىن العانىن دا ايتا كەتەيىك. جاقىندا استانا قالاسىندا «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى اتوم سالاسىن دامىتۋدىڭ بۇگىنگى جاع­دايى جانە بولاشاعى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتىپ, وندا ەلىمىزدىڭ اتوم ءوندىرىسى سالا­سىن دامىتۋ ماسەلەلەرى جان-جاقتى ءسوز بولىپ, يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ بولاشاعى تىلگە تيەك ەتىلدى. وسى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا جاپو­نيا­نىڭ اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى كوميسسياسى­نىڭ بۇرىنعى توراعاسى فۋدجيە يويچي قاتىسىپ, وسى ەلدە بولعان اتوم ەلەكتر ستانسالارىنداعى اپاتتار تۋرالى جينالعاندارعا جان-جاقتى ماع­لۇ­مات بەردى. 11 ناۋرىز كۇنى وسى ەلدە پلانەتا­مىز­دىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمە­گەن وراسان زور ءزىلزالا (جەر سىلكىنىسىنىڭ ماگنيتۋ­داسى 8,9 بال) ورىن الدى. جەر سىلكىنىسى زاردا­بىنان اەس-تەردىڭ عيماراتتارى دا, رەاكتورلارى دا زارداپ شەككەن جوق. سەيسمولوگيالىق بەلسەندىلىك بولعان كەزدە رەاكتورلاردى اۆتوماتتى ءتۇر­دە ءوشىرۋ جۇيەسى دە مىندەتىن قالتقىسىز اتقاردى. ءزىلزالادان كوز اشپايتىن جاپون ەلىنىڭ عيمارات­تارى كۇشتى جەر سىلكىنىستەرىنە دە توتەپ بەرەتىندىگىن كورسەتتى. الايدا, اەس-تەردى اپاتتى جاع­داي­عا ۇرىندىرعان جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن بولعان تسۋنامي ەدى. ون قاباتتى ۇيلەردىڭ بيىكتىگىندەي تولقىندار ارنايى جاسالعان دامبالاردان اسىپ, اەس عيماراتىن جاۋىپ كەتتى. وسىنىڭ سالدارى­نان رەاكتورلاردى سۋىتىپ وتىراتىن جۇيە ىستەن شىعىپ, گەنەراتورلار قىزىپ كەتتى. ءسويتىپ, 12 جانە 14 ناۋرىزدا «فۋكۋسيما-1» اەس-ءىنىڭ ءبىرىنشى جانە ءۇشىنشى ەنەرگوبلوكتا­رىندا جا­رىلىس بولدى. الەم ساراپشىلارى جاپونيا اەس-تەرىندەگى اپاتتاردىڭ سالدارىنا ءارتۇرلى باعا بەرۋدە. بىرەۋ­لەر, فۋكۋسيماداعى جارىلىستان كەيىن قورشا­عان ورتاعا تاراعان رادياتسيا كولەمى رەنتگەن ءساۋ­لەسىنەن بولاتىن مولشەردەن ارتىق ەمەس دەيدى. ەندى بىرەۋلەر جاپونياداعى اتوم رەاكتورلا­رىندا ورىن العان قاۋىپتى جاعدايدىڭ سالدارى ۇزاققا سوزىلاتىن اپات اكەلەدى دەگەندى العا تارتادى. قالاي بولعاندا دا, «فۋكۋسيما-1» اەس-ىندە بولعان جارىلىستاردى چەرنوبىل اپا­تىنىڭ زارداپتارىمەن سالىستىرۋعا بولماي­دى. «فۋكۋسيما-1» اەس-ىندەگى اپاتتار ادامزات­تىڭ يادرولىق رەاكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارت­تىرۋدا وراسان زور العا باسقاندىعىن كورسەتتى. «فۋكۋسيما-1»-دەگى رەاكتورلاردىڭ ءوزى وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىندا ورناتىلعاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. ءيا, جاپونياداعى اتوم ەلەكتر ستانسالارىن­دا ورىن العان اپاتتار دۇنيە ءجۇزىنىڭ الدىڭعى قاتارلى اقىل-ويىن ادامزات ءۇشىن يادرولىق ەنەر­گەتيكا قاجەت پە, بۇل ەنەرگيا قۋاتىنىڭ ادامدار ءۇشىن پايداسى باسىم با, الدە زيانى زور ما دەگەن تىعىرىققا تىرەدى. وسىعان بايلانىستى ءدۇ­نيە ءجۇزىنىڭ «جاسىلدارى» يادرولىق ەنەرگەتيكاعا قار­سى كوتەرىلىپ, ەنەرگيا قۋاتىن الۋدىڭ بالاما ءتا­سىلدەرىن جاقتاۋشىلاردىڭ بەدەلى ءبىر ساتتە كوتە­رىلىپ شىعا كەلدى. اقيقاتىن ايتساق, ادامزات بولا­شاعىن اتوم ەنەرگەتيكاسىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. قازىردىڭ وزىندە دۇنيە جۇزىندەگى وندىرىلەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 17 پايىزى اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. باسقا بالامالى ەلەكتر قۋاتتارىنىڭ ۇلەسى تىم ماردىمسىز. ولاي بولاتىن بولسا, ءارى ارزان, ءارى بەرەتىن قۋاتى اسا زور, ەكولوگيالىق جاعىنان تازا اتوم ەنەرگەتي­كاسىنىڭ بولاشاعىنا بالتا شابۋعا بولمايدى. بۇگىندە الەمنىڭ كەيبىر دامىعان ەلدەرىندە ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ ۇلەسىندە اتوم ەنەرگە­تيكاسىنىڭ ۇلەس سالماعى 50 پايىزدان ارتىپ وتىر. ماسەلەن, بۇل كورسەتكىش فرانتسيادا 77 پايىزدى قۇرايدى. الەمنىڭ 40-تان استام مەملەكەتىندە اەس-تەر جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ ىشىندە اقش, فرانتسيا, جاپونيا سياقتى مەملەكەتتەر اتوم ەنەرگياسىن وندىرۋدە كوش باستاپ كەلەدى. سو­نىمەن بىرگە قىتاي, ءۇندىستان, تۇركيا, بولگاريا سياقتى مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ اتوم ەنەر­گەتي­كاسىن دامىتىپ, اەس-تەر سالۋ جونىندە كەشەندى جوسپارلار بەلگىلەگەن. بۇل ەلدەردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا ءوزىنىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا ۇزاق جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما بەلگىلەپ وتىر. مىنە, الەمدە قالىپتاسقان وسى جاعدايلاردى ەسكەرە كەلىپ, 11 ناۋرىزدا ورىن العان وقيعالار­دىڭ اتوم ەنەرگياسىن دامىتۋ بولاشاعىنا توس­قاۋىل قويا المايتىندىعىن سەنىممەن ايتۋعا بولا­دى. ەشبىر دامىعان مەملەكەت ءوز ەكونوميكا­سى­نا وراسان زور پايدا اكەلەتىن, ەكولوگيالىق تازا جانە ەكونوميكالىق ءتيىمدى اتوم ەنەرگەتي­كاسىنان باس تارتپايدى. بۇل رەتتە تەك وزىق ويلى ادامزات جانە عىلىم اتوم رەاكتورلارىنىڭ قاۋىپتىلىگىن مۇلدە بولدىرماۋ ماقساتىندا ىزدەنىستەر جۇرگىزۋى قاجەت. بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار اۋقىمدى, قول جەتكەن جەتىستىكتەر دە بارشىلىق. وعان وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن رەسەيدىڭ «كۋرسك» اتوم سۇڭگۋىر قايىعىندا بولعان اپاتتى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. «كۋرسكىدە» بولعان جارىلىس سالدارىنان سۇڭگۋىر قايىق زور زارداپ شەككەن. ونداعان ادام قازا تاپتى. اپاتتان كەيىن بىرنەشە اي وتكەن سوڭ سۇڭگۋىر قايىقتىڭ قالدىقتارىن جەر بەتىنە كوتەرگەن كەزدە, قايىق­تاعى اتوم رەاكتورىنىڭ جارىلىستان ەشبىر زا­قىم شەكپەي, جۇمىس ىستەۋ قالپىندا ساقتالعانى انىقتالدى. ال «كۋرسك» سۇڭگۋىر قايىعىندا بولعان جارىلىس جاپونيانىڭ «فۋكۋسيما-1» اەس-ىندە بولعان جارىلىستان ونداعان ەسە كۇشتى بولاتىن. قازىرگى تاڭدا الەمدە 439 يادرولىق رەاكتور جۇمىس ىستەپ تۇر, 136 اتوم رەاكتورىن ىسكە قوسۋ جوباسى بار. اەس ەڭ كوپ شوعىرلانعان مەملەكەتتەر قاتارىندا اقش ءبىرىنشى ورىندى الادى. قازىر بۇل الىپ ەلدە وندىرىلەتىن بۇكىل ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 20 پايىزىن قامتاماسىز ەتەتىن 104 رەاكتور جۇمىس ىستەيدى. الەمدىك رىنوكتا مۇناي جانە گاز باعاسىنىڭ جىلدان-جىلعا قىم­بات­تاۋى, بۇل ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ تابيعي قورىنىڭ ازايۋى ادامزاتتى باسقا دا ءتيىمدى قۋات كوزدەرىن ىزدەۋگە ماجبۇرلەيدى. وسى جولدا جاھاندىق ەكونو­ميكا باسقا بالامالى قۋات كوزدەرىنەن الدەقايدا ءتيىمدى اتوم ەنەرگەتيكاسىنا باسىمدىق بەرەدى. ال اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى – ۋران. جومارت جەرىمىزدىڭ قويناۋىنداعى ۋران كەنىنىڭ كولەمى جاعىنان دۇنيە جۇزىندە ەكىنشى ورىن الاتىن قازاقستان ءۇشىن بۇل باعىتتىڭ ەكو­نومي­كالىق پايداسى وراسان زور. تاياۋ بولاشاقتا قازاق­ستان الەمدىك اتوم رىنوگىندا كوشباسشى ورىندى الاتىندىعى داۋسىز. وعان 2009 جىلى ەلىمىزدىڭ ۋران ءوندىرۋ جونىنەن الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋى دالەل بولسا كەرەك. مىنە, الەمدىك اتوم رىنوگىندا قالىپتاسقان وسى احۋالدى ايرىقشا تۇسىنگەن رەسپۋبليكا ۇكىمەتى يادرولىق وتىن تسيكلىن  – ۋران شىعارۋ كەنىشتەرىنەن باستاپ, اەس سالۋعا دەيىنگى ينتەگراتسيالانعان اۋقىمدى كەشەن قۇرۋعا دەيىن دامىتۋدى ماقسات ەتىپ قويىپ وتىر. ۋران – بالاماسىز قۋات كوزى كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن قازاقستان­نىڭ اتوم ءوندىرىسى سالاسى توقىراۋعا ۇشىرادى. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز تاريح تابالدىرىعىن اتتا­عان العاشقى ساتتەردە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ جارلىعىمەن عاسىر تاجالى اتانعان اتوم بومباسىنىڭ سىناق الاڭى سەمەي پوليگونىن جاۋىپ, تاريحتا تۇڭعىش رەت ەرىكتى تۇردە يادرولىق قارۋدان باس تارتقاندا, وركەنيەتتى الەم بەيبىتشىلىكسۇيگىش قازاقستانعا ۇكىلى ءۇمىتىن ارتتى. سودان كەيىن ەل ەرتەڭىنە بارىنشا باسىمدىق بەرەتىن ەلباسى تاعى دا جاڭا جارلىعىمەن قازاق جەرىندەگى قىزىل يمپەريادان «مۇراعا» قالعان پوليگون بازاسىن بەيبىت ماقساتتاعى عىلىمي جۇمىستارعا پايدالانۋ ءۇشىن كۋرچاتوۆ قالاسىندا ۇلتتىق يادرولىق عىلىمي ورتالىق اشىپ, العاش رەت «بەيبىت اتوم» ۇعىمىن ناقتى جاسامپاز ىستەرمەن دايەكتەگەن بولاتىن. 1997 جىلى ەلىمىزدە «قازاتومونەركاسىپ» ۇلت­تىق اتوم كومپانياسى (ۇاك) قۇرىلدى. بۇل كوم­پانيانىڭ العاشقى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە الەمدىك رىنوكقا قازاقستاندىق ۋراندى ەكسپورت­تاۋ مىندەتى قويىلدى. 1999 جىلى كومپانيا اقش-تا وتكەن انتيدەمپينگتىك ۇدەرىستە جەڭىمپاز اتانىپ, وسى ەلگە ۋران ەكسپورتتاۋ قۇقىعىن يەلەندى. ال 2001 جىلى «قازاتوم­ونەركاسىپ» ۇاك قىتاي رىنوگىنا شىعىپ, كەيىننەن وڭتۇستىك كورەياعا ۋران ەكسپورتتاي باستادى. 2002 جىلى ءبىزدىڭ ۇلتتىق كومپانيا تابيعي ۋران ءوندىرۋ جونىندە الەمدەگى بەسىنشى ورىنعا شىقتى. سونىمەن بىرگە ەلىمىزدە جوعارى تەحنولوگيا­لىق ءوندىرىس بولىپ تابىلاتىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىن قايتا جاراقتاندىرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. 1999 جىلى وسى زاۋىت بازاسىندا قازاقستاندىق كەن ورىندارىنان قازىپ الىنعان حيميالىق كونتسەنتراتتاردان تابيعي ۋراننىڭ شالا توتىعىن جانە كومىرتەگى توتىعىن شىعارۋ ءوندىرىسىن جولعا قويدى. 2000 جىلى ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتى «دجەنەرال ەلەكتريك» ءۇشىن ۋران ديوكسيدى ۇنتا­عىن جەتكىزەتىن ارناۋلى سەرتيفيكاتقا يە بولدى. سونىمەن بىرگە وسى ءوندىرىس وشاعىندا ربمك 1000 رەاكتورى ءۇشىن وتىن تابلەتكالارىن شىعارۋ جەلىسى ورناتىلدى. ودان كەيىنگى جىلداردا وتان­دىق اتوم كومپانياسىنىڭ ماماندارى الەمدىك اتوم عىلىمىندا 20 جىل تەحنولوگيالىق ارتتا قالۋشىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, بەريلل, تانتال جانە نيوبي ونىمدەرىن شىعاراتىن وندىرىستەردى قاتارعا قوستى. قازاقستان اتوم ونەركاسىبى 2003 جىل مەن 2010 جىلدار ارالىعىندا ۋران ءوندىرۋ ونەركاسىبىن بارىنشا دامىتۋ باعدارلاماسىن ءىس جۇزىنە اسىر­دى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە 2003 جىلى 3 مىڭ توننا ۋران شىعارىلسا, 2010 جىلى 17 مىڭ توننا ۋران ءوندىرۋ مەجەسىنە قول جەتكىزىلدى. ءسويتىپ, ەلىمىز ساناۋلى جىلداردىڭ ىشىندە يادرو­لىق وتىن رىنوگىندا كوشباسشىلىق ورىنعا شىعىپ, ۋران شىعارۋ كولەمى بويىنشا دۇنيە جۇزىندە ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى. قازاقستانداعى 2002-2010 جىلدار اراسىنداعى ۋران ءوندىرۋ ءوسىمىن كەلتىرىلگەن كەستەدەن كورۋگە بولادى. ەلىمىزدە يادرولىق وتىن ءوندىرۋ كولەمىنىڭ وسىن­شاما وسۋىنە قازاقستان اۋماعىنداعى ۋران كە­نىشتەرىنىڭ كوپتىگى دە سەبەپ بولىپ وتىر. قازىر ەلىمىز الەمدەگى بارلىق انىقتالعان ۋران قورى­نىڭ 19 پايىزىن يەلەنەدى. تابيعي ۋران شىعارۋ قازىر رەسپۋبليكامىزدىڭ 21 كەنىشىندە جۇرگىزى­لۋدە. ولاردىڭ جالپى جوبالىق قۋاتى جىلىنا 22 مىڭ توننا دەپ ەسەپتەلىنەدى. قازاقستان اۋماعىندا بۇگىندە ۋران كەنى قورى  شوعىرلانعان 129 كەنىش انىقتالعان. مۇنىڭ ءبارى قازاقستان اتوم ونەركاسىبى بەلگىلەگەن 6 ۋران كەنىشى ايماعىنا بولىنگەن. اتاپ ايتقاندا, بالقاش ماڭايىنداعى كەنىشتەر ايماعى, كاسپي, ىلە, سولتۇستىك قازاقستان, سىرداريا, شۋ-سارىسۋ ماڭايىنداعى كەنىشتەر ايماعى بولىپ بولىنەدى. بۇل ايماقتارداعى ۋران قورى جالپى العاندا 1,69 ميلليون توننا دەپ ەسەپتەلىنەدى. ونىڭ ىشىندە 1,2 ميلليون تونناسى ەڭ ارزان جانە ەكولوگيالىق جاعىنان قاۋىپسىز تاسىلدەرمەن وندىرۋگە ىڭعايلى بولىپ كەلەدى. وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, «قاز­اتومونەركاسىپ» ۇاك جالپى وندىرىلەتىن ۋران كولەمىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن عانا شىعارادى. باسقالارى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ ەنشىسىندە. ماگاتە ساراپشىلارىنىڭ پايىمداۋىنشا, 2030 جىلدار­عا تامان جاھاندىق ەنەرگيا قۋاتىن تۇتىنۋ كولەمى 51 پايىزعا دەيىن ارتادى. بۇل قازاقستان اتوم ونەركاسىبى ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا دا وراسان زور مۇمكىندىكتەر تۋعىزاتىندىعى داۋسىز. بۇل رەتتە سىرتقى رىنوكقا ۋران شىعارۋ مۇمكىندىگىن ىزدەۋ ماسەلەسىنە دە ەرەكشە باسىمدىق بەرۋ كەرەك. ماسەلەن, 2010 جىلى «قازاتومونەركاسىپ» اق قولىنداعى سۇرانىس پورتفەلى 17 ميلليارد دول­لاردى قۇراپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە الەمدەگى يادرو­لىق وتىنعا دەگەن سۇرانىس ارتىپ, ۋران باعاسى بارعان سايىن قىمباتتاۋدا. قازىر الەمدىك رىنوك­تىڭ ۋرانعا دەگەن سۇرانىسىنىڭ 60 پايىزى ناق­تى وندىرىلگەن ۋرانمەن جابىلىپ وتىرسا, قالعان 40 پايىزى كەشەگى جاپپاي قارۋلانۋ ناۋقانى كە­زەڭىنەن قالعان قويماداعى قورلارمەن قامتاما­سىز ەتىلۋدە. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل قويماداعى قورلار 2015 جىلى تاۋسىلادى. سونىمەن بىرگە بۇل كەزەڭدە ۋرانعا دەگەن الەمدىك سۇرانىس 24 پايىزعا دەيىن ارتادى. ەندەشە, قازاقستان اتوم ونەركاسىبىنىڭ بولاشاعى زور, تابىسى قوماقتى بولماق. قازاق جەرىن قىرىق جىل قاسىرەت قۇر­ساۋى­مەن قۇرىقتاپ, ۇلى دالا كىندىگى – سارى­ارقانى سىلىكپەگە سالىپ سىلكىنتكەن سەمەي پولي­گونىنىڭ اششى زاردابىن شەككەن قازاق حالقىنىڭ ەندى بەيبىت اتومنىڭ پايداسى مەن يگىلىگىن كورۋگە تولىق قۇقى بار. بۇل رەتتە قازىنالى جەرىمىزدىڭ قۇنارلى قويناۋىنداعى مول ۋران قورى, سەمەي پوليگونى بازاسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ جارلىعىمەن عاسىرلار توعىسىندا قۇرىلعان ۇلت­تىق يادرولىق عىلىمي ورتالىق پەن كۋرچاتوۆتاعى يادرولىق تەحنولوگيالىق پاركتىڭ ەكونوميكالىق جانە يننوۆاتسيالىق تيىمدىلىگى  مول بولماق. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە وتاندىق اتوم ءوندىرىسىن دامىتۋ ماسەلەسىنە بارىنشا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. يادرولىق تەحنولوگيا تيىمدىلىگى قازاقستاندا اتوم ونەركاسىبى سالاسىندا ۋران ءوندىرىسىن دامىتۋمەن قاتار ۇلتتىق يادرولىق عى­لىمي ورتالىق نەگىزىندە يادرولىق عىلىمدى دا­مىتۋ ماسەلەسىنە دە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلگەن. وسى ماقساتپەن كۋرچاتوۆ قالاسىندا «يادرولىق تەحنولوگيالىق پاركى» اق قۇرىلعان. ۇلتتىق ياد­رولىق تەحنولوگيالار پاركىن قۇرۋداعى باستى ماقسات يادرولىق جانە جاناما تەحنولوگيالار سا­لا­سىنداعى عىلىمي نەگىزدەگى جوعارى تەحنو­لوگيا­لىق كومپانيالاردى ورىستەتۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا بارىنشا ءتيىمدى احۋال قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلاتىن­دىعى بەلگىلى. “يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى” ۇلتتىق تەحنوپاركى قازىرگى كەزدە عىلىم جەتىستىكتەرىنە سۇيەنەتىن يننوۆاتسيالىق كاسىپورىندار قۇ­رىپ, بيزنەس جۇرگىزۋدىڭ ناقتى دا وزىق ورتالى­عىنا اينالۋدا. ۇكىمەت تاپسىرعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا “يادرولىق تەحنولو­گيالار پاركى” اق تەحنوپارككە قاجەتتى ينفراقۇ­رىلىم قالىپتاستىرۋدا. ءيا, ەلىمىزدىڭ اتوم ءوندىرىسى سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن ەنەرگيالىق تەحنولوگيا جانە وتە ىزدەنىستى قاجەت ەتەتىن يادرولىق تەحنولوگيانى دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور. وسى ورايدا تاعى ءبىر ايرىقشا ماڭىز­دى ماسەلەنى ايتپاي كەتۋگە بولماس. جا­سىراتىنى جوق, ەلىمىزدىڭ بەيبىت اتوم سالاسى ءوندىرىسىن جانە يادرولىق تەحنولوگيانى ورىستەتۋ ماقساتىندا كادر تاپشىلىعى ايرىقشا سەزىلەدى. شىندىعىندا بۇل سالادا ءالى وتاندىق كادرلار دايارلاۋ ماسەلەسى يگەرىلمەي جاتقان تىڭ سالا دەسە دە بولعانداي. يادرولىق تەحنولوگيا سالاسىن بىلاي قويعاننىڭ وزىندە, ەلىمىزگە ميللياردتاعان تابىس اكەلىپ جاتقان ۋران ءوندىرىسى سالاسىندا دا بىلىكتى كادرلار, ونىڭ ىشىندە, ۇلتتىق كادرلار جوقتىڭ قاسى. ەلىمىزدىڭ ۋران ءوندىرىسى سالاسىنىڭ ءتا­جىريبەلى مامانى, «بەتپاقدالا» بىرلەسكەن كاسىپ­ورىننىڭ باس گەولوگى يۋري الەكساندروۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر بۇل سالادا جۇمىس ىستەيتىن ما­مانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى زەينەت جاسىنا جەتكەندەر نەمەسە ودان دا اسىپ كەتكەن ادامدار بو­لىپ سانالادى. ال يادرولىق تەحنولوگيا سالاسىن­دا ەڭبەك ەتەتىن ازداعان عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسى «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك-ءتىڭ جەتەكشى مەنەدجەرىنىڭ الاتىن جالاقىلارىمەن سالىس­تىرۋعا دا كەلمەيدى. ارينە, ەلىمىزدە بۇل باعىت­تا قابىلدانعان باعدارلامالار دا, اشىلعان وقۋ ورىندارى دا بار. بىراق ولاردىڭ اتقارىپ جات­قان جۇمىسى ازىرگە كوڭىل تولتىرمايدى. اسىرە­سە, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەرتەڭگى بەرىك تابىس تۇعىرلا­رىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن بەيبىت اتوم ءون­دىرىسىن ۇلتتىق كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءما­سەلەسى بۇگىنگى تاڭداعى كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت. قازاقستان اەس-ءى: اقيقات پەن اڭىز قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكالىق ستانساسىن سالۋ جونىندەگى ماسەلەنىڭ ءسوز بولىپ كەلە جات­قانىنا ون جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. جىلدان-جىلعا قا­رىش­تى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان ەل ەكونو­ميكاسى قازىردىڭ وزىندە ەلەكتر ەنەر­گياسى تاپشىلى­عىن ايقىن سەزىنە باستادى. ال ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرى ەنەرگيا قۋاتى بويىن­شا ءالى كۇنگە دەيىن كور­شىلەس قىرعىزستان مەن وزبەكستانعا تاۋەلدى. ەنەر­گەتيكالىق قۋات كوز­دە­رىنىڭ قورى جاعىنان ايماقتاعى ەلدەردىڭ ءبىر دە بىرىنە دەس بەرمەيتىن قازاقستاننىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدا وزگەلەرگە تاۋەلدى بولىپ وتىرعاندىعىنىڭ ءوزى باسقا جا­عىن بىلاي قويعاندا, نامىسقا تيەتىن-اق ءجايت. ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسە­لەسى تالقىلاناتىن مەرزىم بىرنەشە رەت كەيىن شەگەرىلىپ, ستانسا سالىناتىن ءوڭىردى بەلگىلەۋدىڭ ءوزى تالاي-تالاي وزگەرتىلىپ, مامانداردىڭ ءوزىن شاتاستىرا باستادى. ەكونوميكامىزدىڭ دامۋ قارقىنى وسى جوعارى دەڭگەيدە ساقتالاتىن بولسا, ەلىمىز 2015 جىلدارى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جەتىمسىزدىگىنەن ەرەكشە زارداپ شەگەتىن بولادى. دۇنيە جۇزىندە يادرولىق وتىن ءوندىرۋ كولەمى جاعىنان ءبىرىنشى ورىنعا شىققان, ياعني اتوم ەنەرگەتيكاسى ءۇشىن سۋ تەگىن وتىن قورىنىڭ ءۇس­تىندە وتىرعان قازاقستان ءۇشىن ءارى ارزان, ءارى ەكو­نوميكالىق ءتيىمدى, ءارى ەكولوگيالىق تازا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتپاۋ, قولىنداعى بارىڭدى «كولدەنەڭ كوك اتتىعا ۇلەستىرۋمەن» تەڭ. بۇعان ءبىر جاعىنان قازاق جەرىنىڭ قويناۋىن­داعى ۋران كەنىن قازىپ الىپ, شيكىزات كۇيىندە شەتكە ساتىپ, ميللياردتاعان قارجىعا كەنەلىپ وتىرعان «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك-ءتىڭ بەيقام­دى­عى دا اسەرىن تيگىزىپ وتىر. وزگەنى بىلاي قويعاننىڭ وزىندە, ىرگەمىزدەگى قىتاي ەلى 2020 جىلعا تامان وزدەرىندە قازىر جۇمىس ىستەپ تۇر­عان اەس-تەر قۋاتىن 7-8 ەسە ارت­تىراتىندىعى جونىندە مالىمدەدى. بۇل الداعى 10 جىل ىشىندە قىتايدا جاڭادان 6-7 جاڭا اەس بلوكتارى سا­لىنادى دەگەن ءسوز. قىتايدا اەس-تەرگە قاجەتتى وتىن قورى ۋران قازاقستانمەن سالىستىرعاندا 20 ەسە تومەن وندىرىلەدى. ەندەشە, قىتاي اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا «ەرىككەننىڭ ەرمەگى ءۇشىن» بارىپ وتىرماعانى شىعار. قازىر ەلىمىزدەگى كەيبىر توپتار مەن يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ قارسىلاستارى حالقىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلاساق, ەلىمىزدە اەس-تەر سال­ماۋى­مىز كەرەك دەگەن بىرجاقتى پىكىردى ءۇزىلدى-كەسىلدى العا تارتادى. ارينە, بەتىن اۋلاق قىلسىن, اەس-تەردە اپات بولا قالسا, رەاكتورلاردان بولىنەتىن يادرولىق يزوتوپتار شەكارادان تايسالىپ, حالىق تاڭداپ جاتپايدى. سوندىقتان قازاقستان حالقىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تەك قازاق­ستاندا سالىناتىن اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا تىرەلىپ تۇرعان جوق. ارينە, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ جولىنا تۇسكەن ءاربىر مەملەكەت, الدىڭ­عى قاتارلى ادامزاتتىڭ اقىل-ويى يادرولىق تەح­نولوگيانىڭ ادامزات ءۇشىن مۇلدە قاۋىپسىز بولا­تىن جولىن جاتپاي-تۇرماي جەتىلدىرە بەرۋى كەرەك. جاقىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتتەرىنىڭ باستاماسى­مەن الەمدە تۇڭعىش رەت ۋران كەنىن بايىتۋ ءجو­نىندەگى حالىقارالىق ورتالىق قۇرىلدى. رەسەي­دىڭ انگارسك قالاسىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان تابيعي ۋران كەنىن بايىتۋ جونىندەگى بۇل بىرلەسكەن كاسىپورىننىڭ دۇنيە جۇزىندە بالاماسى جوق. استانادا وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتوم ءوندىرىسى سالاسىن دامىتۋ بولاشاعىنا ار­نال­عان حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا كەلگەن رەسەيدىڭ «روساتوم» مەملەكەتتىك كورپوراتسيا­سى­نىڭ باس ديرەكتورى سەرگەي كيريەنكو ەكى ەل اراسىنداعى بەيبىت اتوم سالاسىنداعى ىنتىماق­تاستىقتىڭ بولاشاعى زور ەكەندىگىن اتاپ كورسەت­تى. وسى ساپار بارىسىندا «روساتوم» جانە «قازاتومونەركاسىپ» كومپانيالارى اراسىندا بىرقاتار ءتيىمدى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. وسى ورايدا قازاقستان ۇكىمەتى اەس سالۋ جونىندە شەشىم قابىلدايتىن بولسا, رەسەي تاراپى بۇل جوبانى ناقتى جۇزەگە اسىرۋعا قولداۋ كورسەتە­تىندىگى جونىندە اشىق مالىمدەندى. قازىر رەسەيدە شىعارىلىپ جاتقان يادرولىق رەاكتورلاردىڭ دۇنيە جۇزىندەگى وسى تەكتەس رەاكتورلاردان الدەقايدا قاۋىپسىز ەكەندىگىن الەم عالىمدارى مويىنداپ وتىر. وعان جوعارىدا ايتقان «كۋرسك» سۇڭگۋىر قايىعىنا ورناتىلعان يادرولىق رەاكتور دالەل بولا الادى. جاھاندانۋ ۇردىسىندە ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الىپ, جىلدان-جىلعا سەرپىندى دامۋ باسپالداق­تارى­نا كوتەرىلە باستاعان قازاقستان ەكونومي­كاسىنا تاياۋ بولاشاقتا قازىرگى تۇتىنىپ وتىر­عان  مولشەردەن الدەقايدا جوعارى مولشەردەگى ەلەكتر قۋاتى قاجەت. ونىڭ ءتيىمدى كوزى يادرولىق ەنەرگەتيكا بولماق. قازاقستاندا بەيبىت اتوم سالاسىن دامىتۋ 2020 جىلدارعا دەيىنگى ەلى­مىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ شەشۋشى سالا­لا­رى­نىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس. يادرولىق تەحنو­لوگيانى دامىتۋ ماسەلەسىن بىلاي قوي­عاننىڭ وزىندە, قازىنالى جەرىمىزدىڭ قوينىنا بۇككەن ۋران كەنىن بۇگىنگى قالىپتاسقان قولايلى ءساتتى پاي­دالانىپ, حالىقارالىق رىنوك­قا شىعارۋ – كەزەك كۇتتىر­مەيتىن مىندەت, حالقىمىز­دىڭ يگىلىگى ءۇشىن پايدا­لا­ناتىن قوماقتى قارجى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.