شىندىقتى جاسىرۋ كىمدەرگە ءتيىمدى؟

قازىر بىرەۋ بىرەۋدىڭ اۋزىنا قاق­­­پاق قويمايتىن زامان تۋدى. بۇل ەركىندىك اسىرەسە تارالىمىن كوبەي­تىپ, جەڭىل بەدەل جيناعىسى كەلگەن بۇقارالىق اقپارات قۇ­رالدارى ءۇشىن وتە ءتيىمدى بولىپ تۇر. وسى ەر­كىن­دىك كەيدە قازاق­تاردى ءتۇزۋ جولدان تاي­دىرۋ ءۇشىن دە پايدا­لا­نىلۋدا. قوس­تاناي وب­لىستىق «كۋستانايسكيە نوۆوستي» گازەتىندە 2011 جىلدىڭ 8 اق­پانىندا  جاريالان­عان اناتولي تيحانوۆسكي دەگەن اۆتوردىڭ ما­قا­لا­سى وعان تولىق دالەل. اڭقاۋ بىرەۋلەردىڭ الگى ادام وبلىستاعى كوپتەگەن پروبلەما­لار­دى جازعان بولۋى كەرەك دەپ ويلاپ قالۋى مۇمكىن. جوق ولاي ەمەس. تيحانوۆسكي مىرزا جانە وبلىستا شىعا­تىن گازەت ءوڭىر ماسەلەلەرىن تۇگەندەپ بولىپ, ەندى كەزىندە قا­زاق­تاردى قاساقانا قىرىپ سالعان ادامداردى اقتاپ الۋعا كىرىسىپتى. «جالپى العاندا گولوششەكين – ەرەكشە تۇلعا» دەپ جازادى اۆتور «بولشەۆيك گولوششەكين ي بولشوي اشارشىلىك» دەپ اتالاتىن ما­قالاسىندا. ماقالاعا «ۇمىتۋعا بولمايدى» دەگەن ايدار قويىل­عان!.. سوعان سايكەس قازاقستاندا قان­­دى قىرعىن ۇيىمداستىرعان ادام­نىڭ كەزىندە لەنينمەن قاتار تۇرعان قايراتكەر ەكەنىن ايتا كەلىپ, ونىڭ قىزمەت جولى دا ىقى­لاس­پەن باياندالادى. قازاق­ستان­دى باس­قارعان 1925-1933 جىلدارى ونىڭ ءوزىن «تولىق دارەجەدە» كور­سەت­كەندىگى كەلتىرىلەدى. ءبىز بۇل جەردە تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنىپ, ماسەلەنى تەرەڭ قاز­با­لاماق ويدان اۋلاقپىز. ول جۇ­مىس ءبۇ­گىندە قازاقستاندا كوپتەپ سانا­لاتىن تاريحشىلاردىڭ مىندەتى بو­لۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز قازاق حال­قىن سانالى تۇردە قىرعىنعا ۇشى­راتقان قانىپەزەردى اقتاماق بولعان ادامنىڭ تۇپكى نيەتى نەنى كوزدەيدى دەگەندى وي ەلەگىنەن وتكىزۋ. شىندىعىندا گولوششەكين قۋ, زالىم ادام بولعان. سوندىقتان ۇجىمداستىرۋ, كۋلاكتاردىڭ ءمۇل­­كىن تارتىپ الۋ جونىندەگى بولشەۆيكتىك ساياساتتى جەلەۋ ەتىپ جانە قازاقتار­دىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ وبەكتيۆتى سەبەپتەرمەن قارسى كەلە الماي­تى­نىن بىلگەن ول ءوز پيعىلىن اسقان ارامزالىقپەن جۇزەگە اسىرعان. ول ەڭ باستى ءجايتتى, ياعني قازاقتاردىڭ تەك مالمەن عانا كۇن كورىپ وتىر­عا­نىن, مالدارىن تارتىپ السا ولار­دىڭ قويشا قىرىلا بەرەتىنىن جاق­سى تۇسىنگەن. ءسويتىپ, جەرگىلىكتى حا­لىق­تى (بايلاردى عانا ەمەس) ءبۇتىن­دەي مۇلدە مالسىز قالدىرعان. وسى­دان كەلىپ مالدان وزگە كۇنەلتىس كوزى جوق حالىققا اشتان قىرى­لۋ­دان باسقا جول قالماعان. اقيقا­تىنا كەلسەك, ەگەر گولوششەكين قا­زاق­ستانداعى ۇجىمداستىرۋ ءىسىن حالىقتىڭ جاع­دا­يى­نا قاراي وتى­رىپ, اقىل­مەن ءجۇر­گى­ز­ەر بولسا, وعان ماسكەۋ قوي دەپ ايتپاس ەدى. ول از دەسەڭىز, گولوششەكين شىنىمەن دە, جوعارىداعى اۆتور ايتقانداي, كەرەمەت ادام, ەل قا­مىن ويلاعان قاي­راتكەر بولسا حا­لىق جازىقسىزدان قىرىلىپ جات­قاندا ماسكەۋدىڭ ايتقانىنا دا ونشا نازار اۋدارا قويماس ەدى. گولوششەكيننەن كەيىن كەلگەن ميرزويان سولاي جاسادى دا. ونىڭ ۇستىنە گولوششەكين قازاق­ستاندى باسقارعان  1925-33 جىل­دار­دا ستالين ءالى «قى­لىشىنان قان تامعان» دەيتىن قاتىگەز باسشى بولىپ ۇلگىرگەن جوق, ول كەزدە جەكە باسقا تابىنۋ دا كۇش الا قوي­ماعان. دەمەك, گولوششەكين قازاق­تار­دى ءستاليننىڭ ايتۋىمەن قىردى دەگەن داقپىرت حالىقتى الداپ, ونسىز دا تاريحتى تانىپ-ءبىلۋ­گە ونشا قۇلشىنا بەرمەيتىن ءبىزدىڭ اعا­يىندارىمىزدى شاتاستىرۋ  ءۇشىن ايتىلعان ءسوز. ءبىز وسى اڭگىمەنى قوزعاي وتى­رىپ, بولشەۆيكتەردىڭ, سول پار­تيانىڭ باسىندا تۇرعان ءستاليننىڭ ىستەگەندەرىن اقتاپ العالى وتىرعان جوقپىز. ءبىزدى مازالايتىنى, ميل­ليون­داعان قازاقتىڭ جازىقسىز قى­رىلعانى ءۇشىن ايدالاداعى بىرەۋلەردى ايىپتاۋدى توقتاتىپ, ناعىز كىنالىنى تاباتىن كۇن بولا ما دەگەن وي. ايتپەگەن كۇندە جەل ديىرمەنمەن سوعىسقان دون كيحوت سياقتى بەتىمىزگە لاعىپ, وزىمىزگە ەش جا­مان­دىق جاساماعان ادامداردى ايىپ­تاۋدى ادەتكە اينالدىرىپ الۋى­مىز مۇمكىن. جوعارىداعىداي ماقالا جازۋ­شىلاردىڭ كوزدەگەندەرى دە سول, ياعني تاريحتى ناشار بىلەتىن حا­لىقتى اداستىرۋ. ال ناعىز شىن­دىقتىڭ اشىلۋى زۇلمات جىلدار­دىڭ قۇربانى بولعان باۋىر­لارى­مىزدىڭ ارۋاقتارى ءۇشىن دە ساۋاپ بولار ەدى. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندىق تاريحشىلار ارىدەگىنى بىلاي قوي­عان­دا, قازاقستانننىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەگى تاريحىن دا ناقتى زەرتتەپ جازا العان جوق. قازىرگى ءبىزدىڭ وقىپ-ءبىلىپ جۇرگەندەرىمىز نەگىزىنەن باسقا ەلدەردىڭ, وزگە ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ جازعاندارى بويىنشا دۇنيەگە كەلگەن تاريح. بار بولعانى ولارعا قازاقستاننىڭ ومىرىنە قا­تىس­تى ازدى-كوپتى ارحيۆ ماتەريال­دارى قوسىلادى دا, ول جۇرتش­ى­لىق­قا ەلدىڭ تولىققاندى تاريحى رەتىندە ۇسىنىلادى. سونىڭ سال­دا­رى­نان دا وتكەن عاسىردىڭ 30-جىل­دارىنداعى اشارشىلىققا, ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە سەبەپكەر بولعان ناقتى دايەكتەردى تابۋ قيىن. بەلگىلىسى «ستاليندىك رەجىم», «قىزىل يمپەريا قىرعىنى» دەگەن جات­تان­دى بولعان ءبىر-ەكى-اق ءسوز. بۇتىندەي ءبىر ۇلتتىڭ توز-توزىن شىعارعان جانە بىرنەشە جىلدارعا سوزىلعان قۇبىلىستى ءبىر-ەكى سوزبەن عانا ءتۇسىندىرۋ شىندىققا قانشالىقتى جاناسادى؟  سوندا وسىنداي ادام ايت­قىسىز قياناتتاردى ءوز قولدا­رى­مەن جاساعان ورىنداۋشىلار قاي­دا قالادى؟ ماسەلەن, جوعا­رى­داعى ماقالاعا جاۋاپ قايتارعان قوس­تانايلىق جۋرناليست ءارى اقىن اقىلبەك شاياحمەت باسقا ەمەس, ءدال سول گولوششەكيننىڭ قازاق ينتەللي­گەنتسياسىن قۇرتۋدى قولعا العانىن, سونىڭ سالدارىنان ت.رىسقۇلوۆ, س.قوجانوۆ, س.مەڭدەشوۆ, س.سا­دۋا­قاسوۆ, و.جاندوسوۆ سياقتى قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ ەلدەن كەتۋگە ءماج­بۇر بولعانىن جازادى. «بۋر­جۋازيالىق ۇلتشىلدار» دەگەن ايىپپەن «الاشوردانىڭ» بۇرىن­عى 48 مۇشەسى دە تىكەلەي گولوششە­كين­نىڭ نۇسقاۋىمەن تۇتقىندالعان. ول از دەسەڭىز, ءدال وسى گولوششەكين قازاقستاندى باسقارعان 30-شى جىل­­داردىڭ باسىنان باستاپ 281230 شارۋاشىلىق يەلەرى قىتاي, يران جانە اۋعانستان جەرلەرىنە قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان. ءدال وسى 1932-33 جىلدارى, كەيبىر مالىمەت­تەر بويىنشا, قازاقستاندا  2,5 ميل­ليونداي ادام اشتان قىرىل­عان. سونىمەن بىرگە, وگپۋ-ءدىڭ 9805 ءىستى قاراپ, 3386 ادامدى اتۋ جازاسىنا كەسۋى مەن 13151 ادامدى لاگەرلەرگە ايداتۋى دا گولو­ششە­كين­نىڭ داۋىرىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ تۇر. نەگە؟ نەلىكتەن گولوششەكين ەلدى باسقارىپ تۇرعان جىلداردا قازاق­تىڭ باسىنا سونشالىق زوبالاڭ  تۋعان؟ بۇل سۇراققا ەشكىم جاۋاپ ىزدەگەن ەمەس. ءبىر قىزىعى, ەلدە جاقسى ىستەر ورىن العان كەزدە ءبىز ءبارىمىز سول كەزدەگى رەسپۋبليكا باسشىسىن ماق­تايمىز. ماسەلەن, ميرزويانعا قا­تىس­تى وسىنى ايتۋعا بولادى. ال جامانشىلىق بولسا, وعان رەسپۋبليكا باسشىسى ەمەس, كەڭەس وكى­مەتى كىنالى. وسىنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ەڭ بولماسا ءبىر تاريحشى  ميرزويان جاساعان جاقسىلىقتى گولوششەكين نەگە جاسامادى دەگەن ساۋال­دى نەلىكتەن كولدەنەڭ تارت­پايدى؟ تاريح دەگەن الدەبىرەۋلەردىڭ ديسسەرتاتسيا قورعاۋى ءۇشىن عانا كەرەك ماتەريالداردىڭ جيىنتىعى ەمەس. ول – حالىقتىڭ ءومىرى, الۋان ءتۇرلى تاعدىرى, جاقسىسىنان ونەگە الار تاجىريبەسى, ارتىنا قالدىرار مۇراسى. ولاي بولسا, تاريحقا جە­ڭىل-جەلپى قاراۋ, ونى بىرەۋ­لەردىڭ ايتۋى بويىنشا جازۋ ورنى تولماس ولقىلىق. ال ەندى وسىنداعى گولوششەكين ماسەلەسىنە كەلسەك, بۇگىندە باي­قاتپاي ونى اقتاپ الۋعا تىرى­سۋ­شىلاردىڭ كۇندەردىڭ كۇنىندە, ول دا قازاقستاندى باسقارعان ادام­­داردىڭ ءبىرى, ءوزى دە سول زامان­داعى قيعاش  ساياساتتىڭ قۇربانى بولعان, ايتپەسە ەش كىناسى جوق, سوندىقتان وعان ەسكەرتكىش ورناتۋ كەرەك دەپ شىقپاسىنا كىم كەپىل. ەگەر وسىنداي اڭگىمە تۋىنداي قال­سا, بار پالەگە «قىزىل يمپەريا» مەن «ستاليندىك رەجىم» عانا كىنالى دەگەننەن ارىگە بارا المايتىن ءبىزدىڭ وعان قارسى قويار دايەگىمىز دە جوق. سەيفوللا شايىنعازى.