قازاققا تەڭدىك پەن كەڭدىك قاشان كەلەر ەكەن (ا.بايتۇرسىن ۇلى), «ءاي, قاپ دەمەيتۇعىن» (م.سەرالين) ىستەن قۇتىلار كۇن بولا ما, ۇستەمدىك ەرىك بەرمەي, ەركىندىگىنە قول سۇعىپ, كۇش كورسەتە باستاعاندا, مويىندى ىشكە الىپ بىتتىك دەمەي: «كىتاپ جازىپ, گازەت-جۋرنالعا ماقالا شىعارىپ, الاشقا قىزمەت قىلماساق, باسقا جول بوگەۋلى» ء(ا.بوكەيحانوۆ) دەگەن الاش ارىستارىنىڭ بۇلقىنىسى مەن ۇمتىلىسى, كەشىگىپ بارىپ وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا جۇزەگە اسىپ, ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىز ءجۇزىمىزدى جارقىراتىپ, وي-ساناداعى بۇعاۋدى بۇزىپ, قۇيرىق-جالى ءسۇزىلىپ توپتى جارعان تۇلپارداي ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ەكەنىن تانىتتى. سودان بەرى دە جيىرما جىلعا تايادى. بۇل جاسپىن دەمەيتىن, باسپىن دەيتىن جانى جالىن, ويى ءورت, ارمانى بيىك, كوڭىلى مۇحيت ۇلت پەن جۇرتقا تىرەك ءبىر بوزبالانىڭ ءومىرى دەسەك, جاراساتىنداي.
وسى تۇستا ەلباسى تار زاماندا تارىداي شاشىلعان بار قازاقتىڭ باسىن كيەلى توپىراعىندا قوسىپ, ۇلتىمىزدىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىن وتكىزىپ «ءتاۋىردىڭ» كىم, باۋىردىڭ كىم ەكەنىن كورسەتتى. ەلگە ەل قوسىلعان سول ساتتەگى: «ەندى ارمان جوق!» دەگەن ق ۇلىن ۇندەردىڭ قۇلاققا جەتكەنى, قاۋىشقان قۇشاقتاردىڭ كوز الدىندا وتكەنى ءالى ۇمىتىلعان جوق. تەگىڭدى ءبىلۋ, جاراتىلىسىڭدى تانۋ مەن جەرگە تابان تىرەگەندە كىمنىڭ تۇياعىمىن, قانات قاققاندا كىمنىڭ قياعىمىن دەپ وزىنە ءوزى سۇراق قويىپ ءجۇرۋ جەتەسى بار ۇل مەن قىزدىڭ تىرلىگى ەكەنى ءسوزسىز. ال اقشانىڭ بۋىنا, ءومىردىڭ دۋىنا ەرىپ, ىشكى ەسەبى بارلاردىڭ ماقتاۋى مەن ماراپاتىنا, قولتىقتان كوتەرگەن قولپاشتاۋىنا, ءماز بولعانداردىڭ ءىسى – ۇلتقا سور, داۋلەت كەتكەن كۇنى ءوزى ادامنىڭ قورى بولاتىنىنا دالەل-دايەك بارشىلىق. ۇلتتىڭ ۇلت بولۋى وسى ەكى نارسەگە تىكەلەي تاۋەلدى. تايتالاسىپ كەلگەندە الدىڭعىسى جەڭىسكە جەتسە, وندا ۇلتتىڭ باعى جانادى. ەكىنشىسىنە ەرىك بەرىلسە, ۇلتتىڭ ۇلى قۋاتى سۋالادى.
مىنە, ەل بولعالى بەرى ۇلتتى ساقتاۋ, ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ۇلت رۋحىن دارىتۋ, بۇل ىستە تەك وتانىمىزداعى قانداستارىمىزدى سەرپىلتىپ قانا قويماي, قيىر جايلاپ, شەت قونىپ جۇرگەن الىستاعى اعايىندى دا قاتارعا الۋ جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ول دا ەلباسىنىڭ سەرگەكتىگىمەن, ياعني 1996 جىلى «شەتەلدە تۇراتىن وتانداستاردى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» دەگەن ارنايى جارلىعىمەن ىسكە اسۋ ۇستىندە.
شەتەلدەردەگى قانداستارعا جاسالىپ جاتقان سونداي قامقورلىقتىڭ ءبىرى, پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ اياسىندا باستالىپ, سەگىز جىل ىشىندە قاناتىن كەڭگە جايىپ كەلە جاتقان ءبىر شارا «قازاقستان – اتا جۇرتىم, قاسيەتىم – انا ءتىلىم» دەگەن قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە ارنالعان حالىقارالىق وليمپيادا ەدى. بۇل ءبىلىم باسەكەسى بيىل الاتاۋدىڭ باۋرايىندا, تاۋەلسىزدىكتىڭ التىن بەسىگى الماتىدا ءوتتى.
جالپى, وسى وليمپيادا تۋرالى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى «دارىن» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ءتىلداش بيتۋوۆانى اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا, ول: بۇل قادامدى ءبىز ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ نەگىزىندە قولعا العان ەدىك. ناتيجەسى جاقسى. وسى ۋاقىت ىشىندە مىڭعا تارتا ۇل مەن قىز اتا-جۇرتىنا كەلىپ تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ بۇگىنگى تىرلىك-تىنىسىمەن, وركەندەپ ءوسۋىمەن, اسەم قالالارىمەن, ۇشان-تەڭىز اتامەكەنىمەن تانىستى, تابىستى. وليمپيادانىڭ باستى ماقساتى, ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن جىلدار بويى اتا-جۇرتىنان قول ءۇزىپ قالعان ۇرپاقتى تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىمەن جۇزدەستىرۋ ەدى. ءبىز مۇنى كەلىپ كەتۋ ءۇشىن عانا ۇيىمداستىرماي, رۋحاني قۇندىلىقتارمەن, ياعني ءتىل مەن ادەبيەتتى ۇشتاستىرىپ, وزگە تىلدە ءسويلەپ, ءبىلىم الىپ جۇرگەن بالالاردى ەمشەك سۇتىمەن بويعا داريتىن انا ءتىلىنىڭ, اتا تاريحىنىڭ بار ەكەنىن ۇعىندىرۋدى ماقسات ەتتىك. بويلارىندا تۇنىپ جاتقان تالانتتارىن اشىپ, ءبىر زاماندارى اتا-بابالارىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرىنە تارتۋ, ءسويتىپ كەڭ دالاسى بولعانمەن حالقى ازداۋ جۇرتىمىزدىڭ ۇلتتىق دەموگرافياسىنا ۇلەس قوسۋ دا ويدا بولدى. ءيا, كوپ قولداپ, جۇرت كوڭىل بولگەن بۇل نيەتىمىز ءوز ناتيجەسىن بەردى. استانادا باستالعان يگىلىكتى ءىس جەتى وڭىردە جالعاستى. جۇزدەن اسا تالاپكەر وتانىمىزدىڭ جوعارى جانە ورتا وقۋ ورىندارىندا ماماندىق الىپ, اتا قونىسىندا قالىپ, ەل دامۋىنا وزدەرىنىڭ ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇر. الدى شاڭىراق كوتەرىپ, ۇرپاق وسىرۋدە. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن تاراز قالاسىندا وتكەن وليمپيادادا قازاقتىڭ شەراعاسى (مۇرتازا) «قۇداي ساقتاعاندا سوناۋ قيىر شىعىستاعى حالىقتار سياقتى تىلدەن اجىراپ بارىپ, ونىمەن قايتا قاۋىشتىق. ءبىز ەڭسە كوتەردىك, بىراق بۇل تولىق كوتەرىلۋ ەمەس. بويىمىزدى تىك ۇستاۋ ءۇشىن, باسىمىزدى تىك ۇستاۋ ءۇشىن, الدىڭعى ساپتاعى حالىقتاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن بىرىگۋ كەرەك. قازاقتار, ەرتەڭ ءومىر كەشىپ جاتقان ەلدەرىڭە بارعاندا ونداعى قانداس باۋىرلارعا وسىنى ايتا بارىڭدار. قازاق ءتىلى – ۇلى ءتىل. قازاقتىڭ باسىن قۇرايتىن – قازاق ءتىلى. بۇكىل تۇركى ءتىلدەرىنىڭ ىشىندەگى ۇلىسى – قازاق ءتىلى. سونى ۇعىڭدار. مەن مۇنى سىرتتاعى قازاققا عانا ەمەس, ىشتەگى الاشۇبار ءتىلدى قازاققا دا ايتامىن. بۇل ءبىلىم جارىسىن سىزدەر وليمپيادا دەپسىزدەر. ول دا دۇرىس شىعار. مەن قازاق ۇرپاعىنىڭ تانىسۋى, تابىسۋى, بىرىگۋى, ءبىر تۋدىڭ استىنا جينالۋى دەپ ءتۇسىندىم. جانە بۇل بوتاسىن شاقىرىپ الىپ, اتاسىنا: ال, اتاجۇرتىڭا كەلمەي كور دەۋ. عاجاپ يدەيا! بۇل – كوپ بولىپ قولدايتىن, جۇرت بولىپ جۇدىرىقتاي جۇمىلاتىن يگىلىكتى ءىس. وسىنداي ۇلى ءىستى مەملەكەتىمىزدەگى كەز-كەلگەن وزگە مەكەمەلەردىڭ باسشىلارى دا جاساپ جاتسا, قۇبا-قۇپ. بىزگە ەندى كەش قالۋعا بولمايدى. مىنا جۇزدەسۋدى مەن سول كەش قالماۋدىڭ باسى دەپ ۇقتىم. ويان, قازاق, دەپ ەدى ءبىر زامانداعى الاش ارىستارى. مەن دە سولاردىڭ ۇلى ويىن جالعاستىرىپ, ويان, قازاق, ويلان, قازاق دەگىم كەلىپ تۇر. قابىل الساڭدار, ۇلت ءۇشىن ەتكەن ەڭبەكتىڭ ەڭ ۇلىسى وسى بولاتىن شىعار», دەگەن ءسوزى ويعا ورالىپ وتىر. وسى جەردە جۇرت تالقىسىنا ۇسىنىپ جۇرگەن تاعى ءبىر پىكىرىمدى ورتاعا سالا كەتسەم دەيمىن. ءبىز الەمدەگى مەملەكەتتەردىڭ تىلدەرىندە وتەتىن ءار الۋان پاندەر وليمپياداسىنا وقۋشىلارىمىزدى قاتىستىرىپ ءجۇرمىز. بولاشاقتا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن سونداي ءبىلىم سايىسىن وتكىزىپ جاتساق, مەملەكەتىمىزدىڭ مەرەيىن بيىكتەتۋمەن بىرگە, ءتىلىمىزدىڭ دە ابىرويىن اسىرار ەدىك, دەدى.
اتالمىش وليمپيادا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن, شەڭدى مەن شەكپەندىلەردەن ارتىلمايتىن, ءتورت قۇبىلاسى دەرلىك تۇگەل الماتى تۇبىندەگى الاتاۋ شيپاجايىندا ءوتتى. اتا جۇرتىم دەپ كەلگەن وقۋشىلار مەن ولاردىڭ جەتەكشىلەرى مۇنداي قامقورلىققا ءدان ريزا ەكەنىن جەتكىزىپ جاتتى. اتشاپتىرىم زالدا باستالعان وليمپيادادا ءانۇرانىمىز شارىقتاپ, اق تىلەكتەر العا تارتىلدى. اقىندار الىستان كەلگەن اعايىندارعا جىردان شاشۋ شاشتى. انا ءتىلدىڭ جىرتىسىن جىرتىپ, مەرەيىن قايتسەك وسىرەمىز دەپ جۇرگەن اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆ بۇلدىرشىندەي ۇل مەن قىزعا تولقىپ تۇرىپ تىلەگىن جەتكىزدى. سەندەر كۇنى ەرتەڭ وسى قازاق ەلىنىڭ التىن دىڭگەگى, ايتۋلى ازاماتى بولاسىڭدار. قازاق جۇرتىنىڭ تورتكۇل دۇنيەدە ءبىر-اق وتانى بار, ول – قازاق ەلى. وتانىنا ورالعان ادام باقىتتى دەسە, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن مۇعالىمى قانيپا بىتىباەۆا: ءبىزدى قاسيەتتى الاتاۋدىڭ باۋرايىندا تابىستىرىپ وتىرعان كيەلى انا ءتىلىمىز, كۇمبىرلەگەن قارا دومبىرانىڭ ءۇنى. بۇل ەكەۋىنەن دە وتارشىلدار تۇنشىقتىرعان زارداپ ءالى سەيىلە قويعان جوق. سودان با, قۇمىعىپ ەستىلەتىن تۇستارى بار. ءبىر زاماندارى مەن قازاق تىلىندە اشىلىپ سويلەيتىن كۇن بولا ما دەۋشى ەدىم. تاۋبە, وعان دا جەتتىك. مەنىڭ ءبىر عانا ايتارىم بار, تىلگە ادال قىزمەت ەتەيىك! تىلگە جاساعان ەڭبەك ساتىلماۋى ءتيىس. كەي ازاماتتار بۇلدانىپ جۇرەدى, تۇلدانىپ جۇرەدى. ول ءجون ەمەس. ءتىل مەن ءدىلدى ورىستەتۋگە قانى بار قازاق تارتىنىپ قالماۋى قاجەت. كەيدە ءبىز ازاماتتاردىڭ شالبارى مەن كويلەگىنە قاراپ, شالقايعان تۇرىسىن ۇلىلىققا ساناپ, جۇرەگىنە بويلامايتىنىمىز بار. ءجۇرەك تازا بولسىن. انانىڭ تىلىنە الدىمەن انا جاۋاپتى, ال ءوز ەلىمىزدى قويىپ تورتكۇل دۇنيەدەگى ۇل-قىزدى جيناپ, ولاردىڭ دا قازاقتىڭ ۇرپاعى ەكەنىن ۇعىنىپ, وسىنداي انا تىلىنە ارناپ حالىقارالىق دارەجەدە وليمپيادا وتكىزىپ وتىرعان ازاماتتارعا مەن باسىمدى يەمىن دەدى اتاقتى ۇستاز.
شىنىندا, ەلباسى دەمەگەن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار كوشى-قون ساياساتىنىڭ سوڭعى كەزدەرى كەيبىر جاقسىلىعى قارا باسىنان اسپايتىنداردىڭ كەسىر-كەساپاتىنان ءجىبى ءتۇزۋ ءىستىڭ باسىنا بۇلت ءۇيىرىلىپ تۇر. وعان بولىنگەن اقشانىڭ قۇمعا قۇيعان سۋداي بولىپ جاتقان كەزدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن باۋىرلاردىڭ بالالارىن اتاجۇرتىنا شاقىرىپ, جاقسى جۇمىسقا جاناشىر بولۋ – ەڭسەلى ەلدىك ىسكە قوسىلعان ينەنىڭ جاسۋىنداي بولسا دا جاقسى ۇلەس دەپ بىلەمىز. قارعادايىنان اتاجۇرتىن كورىپ, اۋاسىن جۇتىپ, ءدامىن تاتقان ۇرپاق ءومىر بويى وتانىم مەنىڭ قازاق ەلى دەپ جۇرەتىنىنە يمانىمىز كامىل.
بەلگىلى عالىم, پروفەسسور ديقان قامزابەك ۇلى باستاعان قازىلار القاسى ءبىلىم سايىسىنا كەلگەن 65 وقۋشىدان سىناق قابىلدادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى قالاعان تاقىرىپتارىندا شىعارما جازۋ بولسا, ەكىنشىسى ءتىل سالاسى بويىنشا تەست تاپسىرۋ, ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, ونەر كورسەتۋ. وسى سىناقتار كەزىندە قىتاي, مونعوليا, وزبەكستاننان كەلگەن تالاپكەرلەردىڭ ۇلتتىق رۋحى, ءتىلدى مەڭگەرۋى ەرەكشە كورىنىس تاپتى. ميلليارد حالىقتىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرسە دە ءدىلى مەن ءتىلىن, اتا سالتىن ۇمىتپاعان وقۋشىلاردىڭ ءار سوزىنەن ەلگە دەگەن ساعىنىش لەبى ەسىپ تۇردى. ءتىپتى, اتا-جۇرتىما قالاي جەتەمىن دەپ كوزىنە جاس العاندار دا از بولمادى. مىسالى, حاۋتاي التىنشاپاق «تاۋلاردان اسىپ, جولداردى باسىپ ساعىنىپ سەنى كەلىپ ەم, قۇشاعىمدى اشىپ, ماۋقىمدى باسىپ, بىلىمگە ءجۇرمىن تالپىنىپ. ەگەمەندىككە قولىمىز جەتتى, باقىت قوي جۇرتىم بۇل اسا, قايران قازاعىم, قۋانىشىڭا توسقاۋىل ءبىر ءسات بولماسىن, كوگىلدىر تۋىم, كوكبايراعىڭنان اينالىپ كەتسەم بولماس پا», دەسە, وزبەكستاننان كەلگەن ەرگەن ماناپوۆ: «كۇن كەشۋ وزگە ەلدە قيىن ەكەن, ادام تۇگىل اڭدا بۇنى بىلەدى ەكەن. مەن دە الىستا ءجۇر ەدىم وتانىمنان, اڭساعاندا جاس تامدى جانارىمنان. وتانىما, شىركىن-اي, ورالسام دەپ, ءبىر بالاڭ ەرگەن ەدىم ارمانداعان. مەن – قازاقپىن, سۇيەمىن قازاق ءتىلىن, مەن – قازاقپىن وزگە ەلدە تۋىلسام دا», دەپ تولعانادى. ارينە, بۇل ولەڭدەردىڭ كوركەمدىگى كوڭىلگە قونباعانمەن, ىشكى ءيىرىمى, جان سىرى, وتانىنا دەگەن ساعىنىشى, تىلىنە دەگەن قۇرمەتى كوش جەردەن كورىنىپ تۇر. ءتىپتى رەسەيدەن كەلگەن وقۋشىلار وزدەرىنىڭ اتى-جوندەرىنىڭ بۇرمالانىپ جازىلاتىنىنا وكىنىش ءبىلدىردى. مىسالى, ماكاروۆا شولپان: «اكەمنىڭ اتى – ماكار ەمەس, ماكارىم ەدى», دەسە, ومبىلىق مەيرامگۇل ليۋتوۆا, «اكەمنىڭ اتى – ء ۇلىت ەدى», دەيدى. «كەيدە ءبىزدىڭ وسى اتى-جونىمىزگە قاراپ ورىس ۇلتى ەكەن دەيتىندەر دە تابىلىپ قالادى. ەگەر وتانىمىزعا ورالساق, وسىنداي قيعاشتىقتان قۇتىلامىز عوي», دەيدى ۇلپەرشەكتەي قىزدار.
جالپى, سىرتتا جۇرگەننەن سوڭ با سىناق كەزىندە وقۋشىلاردىڭ بويىنداعى قازاققا دەگەن ىقىلاس ەرەكشە بايقالدى. ءبىر كەزدەرى رەسەيدەن كەلگەن وقۋشىلاردىڭ بويىنان قازاقستانعا دەگەن ۇمتىلىس كوپ بايقالا قويمايتىن. وسى جولى اتاجۇرتىنا دەگەن ىستىق سەزىم مەنمۇندالاپ تۇردى. ماسكەۋ قالاسىندا وقيتىن 11 سىنىپ وقۋشىسى اسەل بايساقالوۆا ءوزىنىڭ قالاي دا قازاقستانداعى جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الۋعا تالپىنىپ وتىرعانىن, بۇل قادامىنان تايمايتىنىن ايتىپ: وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, قازاق جەرىندە ۇلتان بولعانىم الدەقايدا ارتىق, دەيدى. سول سەكىلدى سامارادان كەلگەن ديانا نۇراقانوۆا, ءوزى تۇرىپ جاتقان جەردە جەتىمدەردى اسىراپ الۋ ءۇردىسىنىڭ بار ەكەنىن, اتا-اناسىنىڭ وزگە ۇلتتىڭ ءتورت بالاسىن باعىپ العانىن, ولار قازىر ەرجەتىپ, ءوز الدىنا كەتكەنىن, كەيدە حابارلاسپايتىنىنا رەنجيتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ, ەندىگى جەردە وزىنە تىرەۋ بولىپ وتىرعان ءتورت باۋىرىن ماقتانىشپەن اتاپ: ءوزىڭ ولتىرمەيدى دەگەن وسى شىعار, مەن دە بيىل قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورنىنا كەلۋگە بەل بايلاپ وتىرمىن. جاقىندا اتا-انام ورال قالاسىنداعى باتىس قازاقستان اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلىپ, ماعان قانداي ماماندىقتىڭ لايىقتى بولاتىنىمەن تانىسىپ باردى. مەن قازاق ەلىنە وقۋعا تۇسسەم, اتا-انام كوشىپ كەلەتىنىنە سەنىمدىمىن, دەيدى ول. ۇلتتىق ۇرىق دەگەننەن شىعادى, التايدا تۇراتىن قانداستارىمىز «دالا جانە جۇلدىز» دەگەن جۋرنال شىعارىپ جاتقان كورىنەدى. وندا سول جەردى مەكەندەيتىن تالانتتاردىڭ ولەڭدەرى مەن اڭگىمەلەرى جاريالانادى ەكەن. بۇل رۋحاني دۇنيەمىزدى جوعالتىپ المايىق, تاسقا باسىپ كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرايىق, دەگەن نيەتتەن تۋعان وي ەدى, دەيدى ەسبولات ساماشەۆ.
قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە ارنالعان حالىقارالىق وليمپيادانىڭ قورىتىندىسىندا 11 تالاپكەر جۇلدەگەر دەپ تانىلدى. گران-ءپريدى ءا.اۋەس ۇلى (قىتاي), ءبىرىنشى دارەجەلى ديپلومدى ا.ونەرحان (مونعوليا), ءۇش ەكىنشى دارەجەلى ديپلومدى ا.بەيىمبەت (مونعوليا), م.باقىتبەك ۇلى (قىتاي), ا.قازي (مونعوليا) السا, ءۇشىنشى دارەجەلى ديپلومدى د.نۇرباقىت (قىتاي), ە.ماناپوۆ (وزبەكستان), ءا.بايساقالوۆا (ماسكەۋ), ا.بولەكباەۆ (قىرعىزستان), ا.اباتوۆا (قوساعاش, رەسەي), ن.ىرساليەۆا (قىرعىزستان) يە بولدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, وسى وقۋشىلار كەلگەن مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە قىتايدا, وزبەكستاندا, مونعوليادا قازاق مەكتەپتەرى بولسا, توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قوسىلعان قىرعىزستاندا, تاتۋ كورشى رەسەيدە ونداي شاراپاتتى ءىس جوققا ءتان. ول ەلدەن كەلگەن ۇمىتكەرلەر وزدەرىنىڭ تالپىنىسىمەن قازاق ءتىلىن, ۇلتتىق رۋحىن جوعالتپاي جۇرگەن شىن پاتريوتتار, ۇلتشىل ۇرپاقتار. ارينە, قازاق مەكتەبى جۇمىس ىستەپ جاتىر دەگەن ەلدەردەن كەلگەن ازاماتتار ويلانۋعا تۇرارلىق ماسەلەلەردى قوزعاپ, قازاق ەلىنە جالتاقتايتىندارىن بۇگىپ قالا المادى. ءاسىرەسە, قىتايدان كەلگەن قانداستار قازىر ءبىراز اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان ۆيزا الۋ ماسەلەسىنىڭ قيىنداپ كەتكەنىن جەتكىزسە, وزبەكستاندىق قانداستار لاتىن ءارپىنە كوشۋدىڭ ناتيجەسىندە جاستاردىڭ قازاقستانمەن جازۋ جاعىنان الشاقتاپ بارا جاتقانىن تىلگە تيەك ەتەدى. ءتىپتى ولار «ءبىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە, ءبىر ەل ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا, ونىڭ ارتىنان ءوزى دە جوعالۋعا بەيىم تۇرادى... ءدۇنيەدە وزگە جۇرتتار قاتارىندا قور بولمايىن, تۇقىمىم قۇرىپ كەتپەسىن دەگەن حالىق ءوزىنىڭ شەجىرەسىن يماني دارىسىندە ۇعىپ بىلۋگە ءتيىس بولادى» دەگەن ءاليحان بوكەيحانوۆ ءسوزىن تىلگە تيەك ەتىپ ارقا سۇيەر ەلى قازاقستان دەپ بىلەتىندەرىن ەستيتىن قۇلاق بولسا الدەنەشە رەت نازارعا سالدى.
پرەزيدەنتتىڭ جارلىعى اياسىندا سەگىز جىلدان بەرى ءوتىپ كەلە جاتقان بۇل وليمپيادانىڭ جەڭىمپازدارىنا وزگە حالىقارالىق ءبىلىم سايىستارىنا قاتىسقانداردىڭ قاتارىندا مەملەكەتتىك گرانت تاعايىنداۋ سوڭعى جىلدارى ءبىراز قيىندىقتار تۋعىزىپ ءجۇر. كەيبىر مەكەمە باسشىلارى مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعان تىلدەن سىنىققا سىلتاۋلاردى جوعارى قويىپ, ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا ورىن بەرىپ جۇرگەنى وكىنتەدى. وتكەن جىلى سونداي شىرعالاڭ باستالعاندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قازىرگى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ ازاماتتىق كورسەتىپ قانداس قازاقتاردىڭ بالالارىنا قامقورلىق جاساپ, وقۋ ورنىنىڭ ارنايى گرانتىن بەرگەن ەدى. ونداي شيىرلى شىرعالاڭ بيىل بولمايتىن شىعار, ءوزى كۋا بولعان ىسكە باقىتجان تۇرسىن ۇلى شاراپات جاساپ, ەلىم دەپ كەلگەن بالاڭ ۇل, ءبۇلدىرشىن قىزدى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسىرەر دەگەن ۇمىتتەمىز.
ءيا, شەتتە جۇرگەن الدىڭعى تولقىن اعايىندار كەلىپ, كەتىپ ءجۇر. ولارعا ارنالعان قۇرىلتاي دا وتكىزىلۋدە. وسى وليمپيادانىڭ ۇستىندە قيلى كەزەڭدەردە بالاپانداي باس ساۋعالاپ كەتكەن, قازىر الىس-جاقىن شەتەلدەردە تۇرىپ جاتقان قانداستار ۇرپاعىنىڭ باسىن قوساتىن, ۇل مەن قىزدى قازاق توپىراعىندا تابىستىرىپ, تانىستىراتىن جاس بۋىن قۇرىلتايىن وتكىزۋ ماسەلەسى قوزعالدى. بۇل ۇرپاقتار ەسىندە ماڭگى قالۋمەن قاتار, ۇلگى الار ءۇردىس بولار ەدى. مۇنى وليمپياداعا قاتىسقان ۇلكەن-كىشى قۇپ كورىپ, وقۋشىلاردى باستاپ كەلگەن جەتەكشىلەر ءوز ەلدەرى بۇعان وڭ كوزقاراس تانىتاتىنىن, اتاجۇرتتاعى قازاق ەلى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۇيىتقى بولسا, نۇر ءۇستىنە نۇر دەستى. ولار مۇنىمەن بىرگە, بۇل ءبىلىم سايىسىنا قازىر ۇيىتقى بولىپ ءجۇرگەن ادامداردان كەيىن جالعاسىن تابا ما, شەتتە جۇرگەن جاس ۇرپاق جىل سايىن وسىلاي اتاجۇرتىنا كەلۋگە مۇمكىندىك تۋا ما دەگەن پىكىرلەرىن دە بۇكپەسىز جەتكىزىپ, وسى ماسەلەنى بۇلجىماس ۇلت ىسىنە اينالدىرۋ جاعىن قاراستىرىپ, ءار ءوڭىر وزدەرى ءوتكىزۋگە تىلەك ءبىلدىرىپ جاتسا, ءجون بولار ەدى, دەدى. بۇل كۇدىك تە نەگىزسىز ەمەس. كەيدە ەلگە قاجەت, ۇلتقا قاجەت, ۇرپاققا كەرەك ىسكە نەمقۇرايلىلىقپەن ات ۇستىندە وتىرىپ جاۋاپ بەرۋگە بەيىم تۇراتىنداردىڭ, جوعارىدان نۇسقاۋ كەلمەسە, وزىنەن اۋلاقتاتاتىنداردىڭ بار ەكەنىن جاسىرا الماساق كەرەك. ءبىز بۇل ارادا وندايلاردىڭ كەزدەسىپ قالاتىنىن بىلگەن سوڭ ايتىپ وتىرمىز.
الىستان التى جاسار بالا كەلسە الپىستان اسقان اعا-ۇرپاق الدىنان شىعىپ قۇرمەت كورسەتەتىن باياعى اتا-سالت بويىنشا دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان جەتكەن جەتپىسكە تاياۋ وقۋشى مەن ولاردىڭ جەتەكشىلەرىن الماتى قالاسىنداعى اباي اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن ورتا مەكتەپ-ينتەرناتى, مۇقاعالي ماقاتاەۆ اتىنداعى №140 مەكتەپ-گيمنازيا ۇجىمى قۇشاق جايا قارسى الدى. ءبىرى باۋىرلارىمىزدى الاتاۋدىڭ باۋرايىنا اقشاڭقان ءۇي تىگىپ, ناۋرىز مەيرامىن ۇيىمداستىرىپ تورگە شىعارسا, ەكىنشىسى «اتاجۇرتقا قوش كەلدىڭ, اعايىن, تۋىس باۋىرىم. وزدەرىڭمەن جۇزدەسكەن, قۋانىشتى قاۋىمىم!» دەپ, ۇلتتىق رۋحتى وياتاتىن مەكتەپ ىشىمەن تانىستىرىپ, مۇقاعالي جىرلارىمەن قاۋىشتىردى. وسىنداي شات-شادىمان تىرلىكتى ۇيىمداستىرعان ءبىلىم ۇيالارىنىڭ باسشىلارى مۇقتار يبرايىموۆ پەن سانيا تىلەۋباەۆاعا الىستان كەلگەن اعايىندار شىنايى ءىلتيپاتتارىن كورسەتتى. سول سەكىلدى شەتتەن ۇرپاق كەلدى دەگەندە ۇيدە ءشانيىپ جاتا الماي, قۇستاي ۇشىپ جەتكەن اقىن-جازۋشىلاردى دا وسى ارادا ايتا كەتكەنىمىز ءجون شىعار. ولاردىڭ قاتارىندا, يسرايل ساپارباي, رافاەل نيازبەك, ءجاركەن بودەش, سەرىك قاپشىقباي, ادىلعازى قايىربەكوۆ, امانحان ءالىم ءجۇردى.
سۇلەيمەن مامەت.
قازاققا تەڭدىك پەن كەڭدىك قاشان كەلەر ەكەن (ا.بايتۇرسىن ۇلى), «ءاي, قاپ دەمەيتۇعىن» (م.سەرالين) ىستەن قۇتىلار كۇن بولا ما, ۇستەمدىك ەرىك بەرمەي, ەركىندىگىنە قول سۇعىپ, كۇش كورسەتە باستاعاندا, مويىندى ىشكە الىپ بىتتىك دەمەي: «كىتاپ جازىپ, گازەت-جۋرنالعا ماقالا شىعارىپ, الاشقا قىزمەت قىلماساق, باسقا جول بوگەۋلى» ء(ا.بوكەيحانوۆ) دەگەن الاش ارىستارىنىڭ بۇلقىنىسى مەن ۇمتىلىسى, كەشىگىپ بارىپ وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا جۇزەگە اسىپ, ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىز ءجۇزىمىزدى جارقىراتىپ, وي-ساناداعى بۇعاۋدى بۇزىپ, قۇيرىق-جالى ءسۇزىلىپ توپتى جارعان تۇلپارداي ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ەكەنىن تانىتتى. سودان بەرى دە جيىرما جىلعا تايادى. بۇل جاسپىن دەمەيتىن, باسپىن دەيتىن جانى جالىن, ويى ءورت, ارمانى بيىك, كوڭىلى مۇحيت ۇلت پەن جۇرتقا تىرەك ءبىر بوزبالانىڭ ءومىرى دەسەك, جاراساتىنداي.
وسى تۇستا ەلباسى تار زاماندا تارىداي شاشىلعان بار قازاقتىڭ باسىن كيەلى توپىراعىندا قوسىپ, ۇلتىمىزدىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىن وتكىزىپ «ءتاۋىردىڭ» كىم, باۋىردىڭ كىم ەكەنىن كورسەتتى. ەلگە ەل قوسىلعان سول ساتتەگى: «ەندى ارمان جوق!» دەگەن ق ۇلىن ۇندەردىڭ قۇلاققا جەتكەنى, قاۋىشقان قۇشاقتاردىڭ كوز الدىندا وتكەنى ءالى ۇمىتىلعان جوق. تەگىڭدى ءبىلۋ, جاراتىلىسىڭدى تانۋ مەن جەرگە تابان تىرەگەندە كىمنىڭ تۇياعىمىن, قانات قاققاندا كىمنىڭ قياعىمىن دەپ وزىنە ءوزى سۇراق قويىپ ءجۇرۋ جەتەسى بار ۇل مەن قىزدىڭ تىرلىگى ەكەنى ءسوزسىز. ال اقشانىڭ بۋىنا, ءومىردىڭ دۋىنا ەرىپ, ىشكى ەسەبى بارلاردىڭ ماقتاۋى مەن ماراپاتىنا, قولتىقتان كوتەرگەن قولپاشتاۋىنا, ءماز بولعانداردىڭ ءىسى – ۇلتقا سور, داۋلەت كەتكەن كۇنى ءوزى ادامنىڭ قورى بولاتىنىنا دالەل-دايەك بارشىلىق. ۇلتتىڭ ۇلت بولۋى وسى ەكى نارسەگە تىكەلەي تاۋەلدى. تايتالاسىپ كەلگەندە الدىڭعىسى جەڭىسكە جەتسە, وندا ۇلتتىڭ باعى جانادى. ەكىنشىسىنە ەرىك بەرىلسە, ۇلتتىڭ ۇلى قۋاتى سۋالادى.
مىنە, ەل بولعالى بەرى ۇلتتى ساقتاۋ, ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ۇلت رۋحىن دارىتۋ, بۇل ىستە تەك وتانىمىزداعى قانداستارىمىزدى سەرپىلتىپ قانا قويماي, قيىر جايلاپ, شەت قونىپ جۇرگەن الىستاعى اعايىندى دا قاتارعا الۋ جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ول دا ەلباسىنىڭ سەرگەكتىگىمەن, ياعني 1996 جىلى «شەتەلدە تۇراتىن وتانداستاردى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» دەگەن ارنايى جارلىعىمەن ىسكە اسۋ ۇستىندە.
شەتەلدەردەگى قانداستارعا جاسالىپ جاتقان سونداي قامقورلىقتىڭ ءبىرى, پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ اياسىندا باستالىپ, سەگىز جىل ىشىندە قاناتىن كەڭگە جايىپ كەلە جاتقان ءبىر شارا «قازاقستان – اتا جۇرتىم, قاسيەتىم – انا ءتىلىم» دەگەن قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە ارنالعان حالىقارالىق وليمپيادا ەدى. بۇل ءبىلىم باسەكەسى بيىل الاتاۋدىڭ باۋرايىندا, تاۋەلسىزدىكتىڭ التىن بەسىگى الماتىدا ءوتتى.
جالپى, وسى وليمپيادا تۋرالى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى «دارىن» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ءتىلداش بيتۋوۆانى اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا, ول: بۇل قادامدى ءبىز ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ نەگىزىندە قولعا العان ەدىك. ناتيجەسى جاقسى. وسى ۋاقىت ىشىندە مىڭعا تارتا ۇل مەن قىز اتا-جۇرتىنا كەلىپ تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ بۇگىنگى تىرلىك-تىنىسىمەن, وركەندەپ ءوسۋىمەن, اسەم قالالارىمەن, ۇشان-تەڭىز اتامەكەنىمەن تانىستى, تابىستى. وليمپيادانىڭ باستى ماقساتى, ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن جىلدار بويى اتا-جۇرتىنان قول ءۇزىپ قالعان ۇرپاقتى تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىمەن جۇزدەستىرۋ ەدى. ءبىز مۇنى كەلىپ كەتۋ ءۇشىن عانا ۇيىمداستىرماي, رۋحاني قۇندىلىقتارمەن, ياعني ءتىل مەن ادەبيەتتى ۇشتاستىرىپ, وزگە تىلدە ءسويلەپ, ءبىلىم الىپ جۇرگەن بالالاردى ەمشەك سۇتىمەن بويعا داريتىن انا ءتىلىنىڭ, اتا تاريحىنىڭ بار ەكەنىن ۇعىندىرۋدى ماقسات ەتتىك. بويلارىندا تۇنىپ جاتقان تالانتتارىن اشىپ, ءبىر زاماندارى اتا-بابالارىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرىنە تارتۋ, ءسويتىپ كەڭ دالاسى بولعانمەن حالقى ازداۋ جۇرتىمىزدىڭ ۇلتتىق دەموگرافياسىنا ۇلەس قوسۋ دا ويدا بولدى. ءيا, كوپ قولداپ, جۇرت كوڭىل بولگەن بۇل نيەتىمىز ءوز ناتيجەسىن بەردى. استانادا باستالعان يگىلىكتى ءىس جەتى وڭىردە جالعاستى. جۇزدەن اسا تالاپكەر وتانىمىزدىڭ جوعارى جانە ورتا وقۋ ورىندارىندا ماماندىق الىپ, اتا قونىسىندا قالىپ, ەل دامۋىنا وزدەرىنىڭ ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇر. الدى شاڭىراق كوتەرىپ, ۇرپاق وسىرۋدە. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن تاراز قالاسىندا وتكەن وليمپيادادا قازاقتىڭ شەراعاسى (مۇرتازا) «قۇداي ساقتاعاندا سوناۋ قيىر شىعىستاعى حالىقتار سياقتى تىلدەن اجىراپ بارىپ, ونىمەن قايتا قاۋىشتىق. ءبىز ەڭسە كوتەردىك, بىراق بۇل تولىق كوتەرىلۋ ەمەس. بويىمىزدى تىك ۇستاۋ ءۇشىن, باسىمىزدى تىك ۇستاۋ ءۇشىن, الدىڭعى ساپتاعى حالىقتاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن بىرىگۋ كەرەك. قازاقتار, ەرتەڭ ءومىر كەشىپ جاتقان ەلدەرىڭە بارعاندا ونداعى قانداس باۋىرلارعا وسىنى ايتا بارىڭدار. قازاق ءتىلى – ۇلى ءتىل. قازاقتىڭ باسىن قۇرايتىن – قازاق ءتىلى. بۇكىل تۇركى ءتىلدەرىنىڭ ىشىندەگى ۇلىسى – قازاق ءتىلى. سونى ۇعىڭدار. مەن مۇنى سىرتتاعى قازاققا عانا ەمەس, ىشتەگى الاشۇبار ءتىلدى قازاققا دا ايتامىن. بۇل ءبىلىم جارىسىن سىزدەر وليمپيادا دەپسىزدەر. ول دا دۇرىس شىعار. مەن قازاق ۇرپاعىنىڭ تانىسۋى, تابىسۋى, بىرىگۋى, ءبىر تۋدىڭ استىنا جينالۋى دەپ ءتۇسىندىم. جانە بۇل بوتاسىن شاقىرىپ الىپ, اتاسىنا: ال, اتاجۇرتىڭا كەلمەي كور دەۋ. عاجاپ يدەيا! بۇل – كوپ بولىپ قولدايتىن, جۇرت بولىپ جۇدىرىقتاي جۇمىلاتىن يگىلىكتى ءىس. وسىنداي ۇلى ءىستى مەملەكەتىمىزدەگى كەز-كەلگەن وزگە مەكەمەلەردىڭ باسشىلارى دا جاساپ جاتسا, قۇبا-قۇپ. بىزگە ەندى كەش قالۋعا بولمايدى. مىنا جۇزدەسۋدى مەن سول كەش قالماۋدىڭ باسى دەپ ۇقتىم. ويان, قازاق, دەپ ەدى ءبىر زامانداعى الاش ارىستارى. مەن دە سولاردىڭ ۇلى ويىن جالعاستىرىپ, ويان, قازاق, ويلان, قازاق دەگىم كەلىپ تۇر. قابىل الساڭدار, ۇلت ءۇشىن ەتكەن ەڭبەكتىڭ ەڭ ۇلىسى وسى بولاتىن شىعار», دەگەن ءسوزى ويعا ورالىپ وتىر. وسى جەردە جۇرت تالقىسىنا ۇسىنىپ جۇرگەن تاعى ءبىر پىكىرىمدى ورتاعا سالا كەتسەم دەيمىن. ءبىز الەمدەگى مەملەكەتتەردىڭ تىلدەرىندە وتەتىن ءار الۋان پاندەر وليمپياداسىنا وقۋشىلارىمىزدى قاتىستىرىپ ءجۇرمىز. بولاشاقتا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن سونداي ءبىلىم سايىسىن وتكىزىپ جاتساق, مەملەكەتىمىزدىڭ مەرەيىن بيىكتەتۋمەن بىرگە, ءتىلىمىزدىڭ دە ابىرويىن اسىرار ەدىك, دەدى.
اتالمىش وليمپيادا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن, شەڭدى مەن شەكپەندىلەردەن ارتىلمايتىن, ءتورت قۇبىلاسى دەرلىك تۇگەل الماتى تۇبىندەگى الاتاۋ شيپاجايىندا ءوتتى. اتا جۇرتىم دەپ كەلگەن وقۋشىلار مەن ولاردىڭ جەتەكشىلەرى مۇنداي قامقورلىققا ءدان ريزا ەكەنىن جەتكىزىپ جاتتى. اتشاپتىرىم زالدا باستالعان وليمپيادادا ءانۇرانىمىز شارىقتاپ, اق تىلەكتەر العا تارتىلدى. اقىندار الىستان كەلگەن اعايىندارعا جىردان شاشۋ شاشتى. انا ءتىلدىڭ جىرتىسىن جىرتىپ, مەرەيىن قايتسەك وسىرەمىز دەپ جۇرگەن اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆ بۇلدىرشىندەي ۇل مەن قىزعا تولقىپ تۇرىپ تىلەگىن جەتكىزدى. سەندەر كۇنى ەرتەڭ وسى قازاق ەلىنىڭ التىن دىڭگەگى, ايتۋلى ازاماتى بولاسىڭدار. قازاق جۇرتىنىڭ تورتكۇل دۇنيەدە ءبىر-اق وتانى بار, ول – قازاق ەلى. وتانىنا ورالعان ادام باقىتتى دەسە, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن مۇعالىمى قانيپا بىتىباەۆا: ءبىزدى قاسيەتتى الاتاۋدىڭ باۋرايىندا تابىستىرىپ وتىرعان كيەلى انا ءتىلىمىز, كۇمبىرلەگەن قارا دومبىرانىڭ ءۇنى. بۇل ەكەۋىنەن دە وتارشىلدار تۇنشىقتىرعان زارداپ ءالى سەيىلە قويعان جوق. سودان با, قۇمىعىپ ەستىلەتىن تۇستارى بار. ءبىر زاماندارى مەن قازاق تىلىندە اشىلىپ سويلەيتىن كۇن بولا ما دەۋشى ەدىم. تاۋبە, وعان دا جەتتىك. مەنىڭ ءبىر عانا ايتارىم بار, تىلگە ادال قىزمەت ەتەيىك! تىلگە جاساعان ەڭبەك ساتىلماۋى ءتيىس. كەي ازاماتتار بۇلدانىپ جۇرەدى, تۇلدانىپ جۇرەدى. ول ءجون ەمەس. ءتىل مەن ءدىلدى ورىستەتۋگە قانى بار قازاق تارتىنىپ قالماۋى قاجەت. كەيدە ءبىز ازاماتتاردىڭ شالبارى مەن كويلەگىنە قاراپ, شالقايعان تۇرىسىن ۇلىلىققا ساناپ, جۇرەگىنە بويلامايتىنىمىز بار. ءجۇرەك تازا بولسىن. انانىڭ تىلىنە الدىمەن انا جاۋاپتى, ال ءوز ەلىمىزدى قويىپ تورتكۇل دۇنيەدەگى ۇل-قىزدى جيناپ, ولاردىڭ دا قازاقتىڭ ۇرپاعى ەكەنىن ۇعىنىپ, وسىنداي انا تىلىنە ارناپ حالىقارالىق دارەجەدە وليمپيادا وتكىزىپ وتىرعان ازاماتتارعا مەن باسىمدى يەمىن دەدى اتاقتى ۇستاز.
شىنىندا, ەلباسى دەمەگەن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار كوشى-قون ساياساتىنىڭ سوڭعى كەزدەرى كەيبىر جاقسىلىعى قارا باسىنان اسپايتىنداردىڭ كەسىر-كەساپاتىنان ءجىبى ءتۇزۋ ءىستىڭ باسىنا بۇلت ءۇيىرىلىپ تۇر. وعان بولىنگەن اقشانىڭ قۇمعا قۇيعان سۋداي بولىپ جاتقان كەزدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن باۋىرلاردىڭ بالالارىن اتاجۇرتىنا شاقىرىپ, جاقسى جۇمىسقا جاناشىر بولۋ – ەڭسەلى ەلدىك ىسكە قوسىلعان ينەنىڭ جاسۋىنداي بولسا دا جاقسى ۇلەس دەپ بىلەمىز. قارعادايىنان اتاجۇرتىن كورىپ, اۋاسىن جۇتىپ, ءدامىن تاتقان ۇرپاق ءومىر بويى وتانىم مەنىڭ قازاق ەلى دەپ جۇرەتىنىنە يمانىمىز كامىل.
بەلگىلى عالىم, پروفەسسور ديقان قامزابەك ۇلى باستاعان قازىلار القاسى ءبىلىم سايىسىنا كەلگەن 65 وقۋشىدان سىناق قابىلدادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى قالاعان تاقىرىپتارىندا شىعارما جازۋ بولسا, ەكىنشىسى ءتىل سالاسى بويىنشا تەست تاپسىرۋ, ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, ونەر كورسەتۋ. وسى سىناقتار كەزىندە قىتاي, مونعوليا, وزبەكستاننان كەلگەن تالاپكەرلەردىڭ ۇلتتىق رۋحى, ءتىلدى مەڭگەرۋى ەرەكشە كورىنىس تاپتى. ميلليارد حالىقتىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرسە دە ءدىلى مەن ءتىلىن, اتا سالتىن ۇمىتپاعان وقۋشىلاردىڭ ءار سوزىنەن ەلگە دەگەن ساعىنىش لەبى ەسىپ تۇردى. ءتىپتى, اتا-جۇرتىما قالاي جەتەمىن دەپ كوزىنە جاس العاندار دا از بولمادى. مىسالى, حاۋتاي التىنشاپاق «تاۋلاردان اسىپ, جولداردى باسىپ ساعىنىپ سەنى كەلىپ ەم, قۇشاعىمدى اشىپ, ماۋقىمدى باسىپ, بىلىمگە ءجۇرمىن تالپىنىپ. ەگەمەندىككە قولىمىز جەتتى, باقىت قوي جۇرتىم بۇل اسا, قايران قازاعىم, قۋانىشىڭا توسقاۋىل ءبىر ءسات بولماسىن, كوگىلدىر تۋىم, كوكبايراعىڭنان اينالىپ كەتسەم بولماس پا», دەسە, وزبەكستاننان كەلگەن ەرگەن ماناپوۆ: «كۇن كەشۋ وزگە ەلدە قيىن ەكەن, ادام تۇگىل اڭدا بۇنى بىلەدى ەكەن. مەن دە الىستا ءجۇر ەدىم وتانىمنان, اڭساعاندا جاس تامدى جانارىمنان. وتانىما, شىركىن-اي, ورالسام دەپ, ءبىر بالاڭ ەرگەن ەدىم ارمانداعان. مەن – قازاقپىن, سۇيەمىن قازاق ءتىلىن, مەن – قازاقپىن وزگە ەلدە تۋىلسام دا», دەپ تولعانادى. ارينە, بۇل ولەڭدەردىڭ كوركەمدىگى كوڭىلگە قونباعانمەن, ىشكى ءيىرىمى, جان سىرى, وتانىنا دەگەن ساعىنىشى, تىلىنە دەگەن قۇرمەتى كوش جەردەن كورىنىپ تۇر. ءتىپتى رەسەيدەن كەلگەن وقۋشىلار وزدەرىنىڭ اتى-جوندەرىنىڭ بۇرمالانىپ جازىلاتىنىنا وكىنىش ءبىلدىردى. مىسالى, ماكاروۆا شولپان: «اكەمنىڭ اتى – ماكار ەمەس, ماكارىم ەدى», دەسە, ومبىلىق مەيرامگۇل ليۋتوۆا, «اكەمنىڭ اتى – ء ۇلىت ەدى», دەيدى. «كەيدە ءبىزدىڭ وسى اتى-جونىمىزگە قاراپ ورىس ۇلتى ەكەن دەيتىندەر دە تابىلىپ قالادى. ەگەر وتانىمىزعا ورالساق, وسىنداي قيعاشتىقتان قۇتىلامىز عوي», دەيدى ۇلپەرشەكتەي قىزدار.
جالپى, سىرتتا جۇرگەننەن سوڭ با سىناق كەزىندە وقۋشىلاردىڭ بويىنداعى قازاققا دەگەن ىقىلاس ەرەكشە بايقالدى. ءبىر كەزدەرى رەسەيدەن كەلگەن وقۋشىلاردىڭ بويىنان قازاقستانعا دەگەن ۇمتىلىس كوپ بايقالا قويمايتىن. وسى جولى اتاجۇرتىنا دەگەن ىستىق سەزىم مەنمۇندالاپ تۇردى. ماسكەۋ قالاسىندا وقيتىن 11 سىنىپ وقۋشىسى اسەل بايساقالوۆا ءوزىنىڭ قالاي دا قازاقستانداعى جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الۋعا تالپىنىپ وتىرعانىن, بۇل قادامىنان تايمايتىنىن ايتىپ: وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, قازاق جەرىندە ۇلتان بولعانىم الدەقايدا ارتىق, دەيدى. سول سەكىلدى سامارادان كەلگەن ديانا نۇراقانوۆا, ءوزى تۇرىپ جاتقان جەردە جەتىمدەردى اسىراپ الۋ ءۇردىسىنىڭ بار ەكەنىن, اتا-اناسىنىڭ وزگە ۇلتتىڭ ءتورت بالاسىن باعىپ العانىن, ولار قازىر ەرجەتىپ, ءوز الدىنا كەتكەنىن, كەيدە حابارلاسپايتىنىنا رەنجيتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ, ەندىگى جەردە وزىنە تىرەۋ بولىپ وتىرعان ءتورت باۋىرىن ماقتانىشپەن اتاپ: ءوزىڭ ولتىرمەيدى دەگەن وسى شىعار, مەن دە بيىل قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورنىنا كەلۋگە بەل بايلاپ وتىرمىن. جاقىندا اتا-انام ورال قالاسىنداعى باتىس قازاقستان اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلىپ, ماعان قانداي ماماندىقتىڭ لايىقتى بولاتىنىمەن تانىسىپ باردى. مەن قازاق ەلىنە وقۋعا تۇسسەم, اتا-انام كوشىپ كەلەتىنىنە سەنىمدىمىن, دەيدى ول. ۇلتتىق ۇرىق دەگەننەن شىعادى, التايدا تۇراتىن قانداستارىمىز «دالا جانە جۇلدىز» دەگەن جۋرنال شىعارىپ جاتقان كورىنەدى. وندا سول جەردى مەكەندەيتىن تالانتتاردىڭ ولەڭدەرى مەن اڭگىمەلەرى جاريالانادى ەكەن. بۇل رۋحاني دۇنيەمىزدى جوعالتىپ المايىق, تاسقا باسىپ كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرايىق, دەگەن نيەتتەن تۋعان وي ەدى, دەيدى ەسبولات ساماشەۆ.
قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە ارنالعان حالىقارالىق وليمپيادانىڭ قورىتىندىسىندا 11 تالاپكەر جۇلدەگەر دەپ تانىلدى. گران-ءپريدى ءا.اۋەس ۇلى (قىتاي), ءبىرىنشى دارەجەلى ديپلومدى ا.ونەرحان (مونعوليا), ءۇش ەكىنشى دارەجەلى ديپلومدى ا.بەيىمبەت (مونعوليا), م.باقىتبەك ۇلى (قىتاي), ا.قازي (مونعوليا) السا, ءۇشىنشى دارەجەلى ديپلومدى د.نۇرباقىت (قىتاي), ە.ماناپوۆ (وزبەكستان), ءا.بايساقالوۆا (ماسكەۋ), ا.بولەكباەۆ (قىرعىزستان), ا.اباتوۆا (قوساعاش, رەسەي), ن.ىرساليەۆا (قىرعىزستان) يە بولدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, وسى وقۋشىلار كەلگەن مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە قىتايدا, وزبەكستاندا, مونعوليادا قازاق مەكتەپتەرى بولسا, توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قوسىلعان قىرعىزستاندا, تاتۋ كورشى رەسەيدە ونداي شاراپاتتى ءىس جوققا ءتان. ول ەلدەن كەلگەن ۇمىتكەرلەر وزدەرىنىڭ تالپىنىسىمەن قازاق ءتىلىن, ۇلتتىق رۋحىن جوعالتپاي جۇرگەن شىن پاتريوتتار, ۇلتشىل ۇرپاقتار. ارينە, قازاق مەكتەبى جۇمىس ىستەپ جاتىر دەگەن ەلدەردەن كەلگەن ازاماتتار ويلانۋعا تۇرارلىق ماسەلەلەردى قوزعاپ, قازاق ەلىنە جالتاقتايتىندارىن بۇگىپ قالا المادى. ءاسىرەسە, قىتايدان كەلگەن قانداستار قازىر ءبىراز اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان ۆيزا الۋ ماسەلەسىنىڭ قيىنداپ كەتكەنىن جەتكىزسە, وزبەكستاندىق قانداستار لاتىن ءارپىنە كوشۋدىڭ ناتيجەسىندە جاستاردىڭ قازاقستانمەن جازۋ جاعىنان الشاقتاپ بارا جاتقانىن تىلگە تيەك ەتەدى. ءتىپتى ولار «ءبىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە, ءبىر ەل ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا, ونىڭ ارتىنان ءوزى دە جوعالۋعا بەيىم تۇرادى... ءدۇنيەدە وزگە جۇرتتار قاتارىندا قور بولمايىن, تۇقىمىم قۇرىپ كەتپەسىن دەگەن حالىق ءوزىنىڭ شەجىرەسىن يماني دارىسىندە ۇعىپ بىلۋگە ءتيىس بولادى» دەگەن ءاليحان بوكەيحانوۆ ءسوزىن تىلگە تيەك ەتىپ ارقا سۇيەر ەلى قازاقستان دەپ بىلەتىندەرىن ەستيتىن قۇلاق بولسا الدەنەشە رەت نازارعا سالدى.
پرەزيدەنتتىڭ جارلىعى اياسىندا سەگىز جىلدان بەرى ءوتىپ كەلە جاتقان بۇل وليمپيادانىڭ جەڭىمپازدارىنا وزگە حالىقارالىق ءبىلىم سايىستارىنا قاتىسقانداردىڭ قاتارىندا مەملەكەتتىك گرانت تاعايىنداۋ سوڭعى جىلدارى ءبىراز قيىندىقتار تۋعىزىپ ءجۇر. كەيبىر مەكەمە باسشىلارى مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعان تىلدەن سىنىققا سىلتاۋلاردى جوعارى قويىپ, ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا ورىن بەرىپ جۇرگەنى وكىنتەدى. وتكەن جىلى سونداي شىرعالاڭ باستالعاندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قازىرگى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ ازاماتتىق كورسەتىپ قانداس قازاقتاردىڭ بالالارىنا قامقورلىق جاساپ, وقۋ ورنىنىڭ ارنايى گرانتىن بەرگەن ەدى. ونداي شيىرلى شىرعالاڭ بيىل بولمايتىن شىعار, ءوزى كۋا بولعان ىسكە باقىتجان تۇرسىن ۇلى شاراپات جاساپ, ەلىم دەپ كەلگەن بالاڭ ۇل, ءبۇلدىرشىن قىزدى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسىرەر دەگەن ۇمىتتەمىز.
ءيا, شەتتە جۇرگەن الدىڭعى تولقىن اعايىندار كەلىپ, كەتىپ ءجۇر. ولارعا ارنالعان قۇرىلتاي دا وتكىزىلۋدە. وسى وليمپيادانىڭ ۇستىندە قيلى كەزەڭدەردە بالاپانداي باس ساۋعالاپ كەتكەن, قازىر الىس-جاقىن شەتەلدەردە تۇرىپ جاتقان قانداستار ۇرپاعىنىڭ باسىن قوساتىن, ۇل مەن قىزدى قازاق توپىراعىندا تابىستىرىپ, تانىستىراتىن جاس بۋىن قۇرىلتايىن وتكىزۋ ماسەلەسى قوزعالدى. بۇل ۇرپاقتار ەسىندە ماڭگى قالۋمەن قاتار, ۇلگى الار ءۇردىس بولار ەدى. مۇنى وليمپياداعا قاتىسقان ۇلكەن-كىشى قۇپ كورىپ, وقۋشىلاردى باستاپ كەلگەن جەتەكشىلەر ءوز ەلدەرى بۇعان وڭ كوزقاراس تانىتاتىنىن, اتاجۇرتتاعى قازاق ەلى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۇيىتقى بولسا, نۇر ءۇستىنە نۇر دەستى. ولار مۇنىمەن بىرگە, بۇل ءبىلىم سايىسىنا قازىر ۇيىتقى بولىپ ءجۇرگەن ادامداردان كەيىن جالعاسىن تابا ما, شەتتە جۇرگەن جاس ۇرپاق جىل سايىن وسىلاي اتاجۇرتىنا كەلۋگە مۇمكىندىك تۋا ما دەگەن پىكىرلەرىن دە بۇكپەسىز جەتكىزىپ, وسى ماسەلەنى بۇلجىماس ۇلت ىسىنە اينالدىرۋ جاعىن قاراستىرىپ, ءار ءوڭىر وزدەرى ءوتكىزۋگە تىلەك ءبىلدىرىپ جاتسا, ءجون بولار ەدى, دەدى. بۇل كۇدىك تە نەگىزسىز ەمەس. كەيدە ەلگە قاجەت, ۇلتقا قاجەت, ۇرپاققا كەرەك ىسكە نەمقۇرايلىلىقپەن ات ۇستىندە وتىرىپ جاۋاپ بەرۋگە بەيىم تۇراتىنداردىڭ, جوعارىدان نۇسقاۋ كەلمەسە, وزىنەن اۋلاقتاتاتىنداردىڭ بار ەكەنىن جاسىرا الماساق كەرەك. ءبىز بۇل ارادا وندايلاردىڭ كەزدەسىپ قالاتىنىن بىلگەن سوڭ ايتىپ وتىرمىز.
الىستان التى جاسار بالا كەلسە الپىستان اسقان اعا-ۇرپاق الدىنان شىعىپ قۇرمەت كورسەتەتىن باياعى اتا-سالت بويىنشا دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان جەتكەن جەتپىسكە تاياۋ وقۋشى مەن ولاردىڭ جەتەكشىلەرىن الماتى قالاسىنداعى اباي اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن ورتا مەكتەپ-ينتەرناتى, مۇقاعالي ماقاتاەۆ اتىنداعى №140 مەكتەپ-گيمنازيا ۇجىمى قۇشاق جايا قارسى الدى. ءبىرى باۋىرلارىمىزدى الاتاۋدىڭ باۋرايىنا اقشاڭقان ءۇي تىگىپ, ناۋرىز مەيرامىن ۇيىمداستىرىپ تورگە شىعارسا, ەكىنشىسى «اتاجۇرتقا قوش كەلدىڭ, اعايىن, تۋىس باۋىرىم. وزدەرىڭمەن جۇزدەسكەن, قۋانىشتى قاۋىمىم!» دەپ, ۇلتتىق رۋحتى وياتاتىن مەكتەپ ىشىمەن تانىستىرىپ, مۇقاعالي جىرلارىمەن قاۋىشتىردى. وسىنداي شات-شادىمان تىرلىكتى ۇيىمداستىرعان ءبىلىم ۇيالارىنىڭ باسشىلارى مۇقتار يبرايىموۆ پەن سانيا تىلەۋباەۆاعا الىستان كەلگەن اعايىندار شىنايى ءىلتيپاتتارىن كورسەتتى. سول سەكىلدى شەتتەن ۇرپاق كەلدى دەگەندە ۇيدە ءشانيىپ جاتا الماي, قۇستاي ۇشىپ جەتكەن اقىن-جازۋشىلاردى دا وسى ارادا ايتا كەتكەنىمىز ءجون شىعار. ولاردىڭ قاتارىندا, يسرايل ساپارباي, رافاەل نيازبەك, ءجاركەن بودەش, سەرىك قاپشىقباي, ادىلعازى قايىربەكوۆ, امانحان ءالىم ءجۇردى.
سۇلەيمەن مامەت.
سوڭعى جاڭالىقتار
كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق پىسىقتالدى
قوعام • بۇگىن, 00:07
يندونەزيا ەلشىسى ورالدىق عالىمدارمەن كەزدەستى
عىلىم • كەشە
بالاباقشالاردا تسيفرلىق باقىلاۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتىر
ايماقتار • كەشە
ەلىمىزدىڭ بەس وڭىرىندە سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى
قازاقستان • كەشە
40 گرادۋسقا دەيىن اياز: ەلىمىزگە اركتيكالىق سۋىق كەلەدى
اۋا رايى • كەشە
استانا اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعى ۋاقىتشا جابىلادى
ەلوردا • كەشە
الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا كارتاسى: قازاقستان قاي ورىندا؟
ەكونوميكا • كەشە
