كەشە استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا ءىV استانا ەكونوميكالىق فورۋمى «جانا ونجىلدىق: بولاشاقتار مەن تالاپتار» دەگەن تاقىرىپ بويىنشا ءوز جۇمىسىن باستادى. ونىڭ جۇمىسىنا الەمنىڭ 80 ەلىنەن 3 مىڭنان استام قاتىسۋشىلار جينالدى. ولاردىڭ اراسىندا كورنەكتى ساياساتكەرلەر, ءىرى حالىقارالىق كورپوراتسيالاردىڭ, ورتالىق بانكتەردىڭ, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنىڭ وكىلدەرى, نوبەل سىيلىعىنىڭ 6 لاۋرەاتى: روبەرت ماندەلل, دجون نەش, رودجەر كورنبەرگ, دجەيمس ميررليس, روبەرت اۋمانن, فينن كيدلاند جانە بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى بار.
ءبىرىنشى كەزەكتە وتكەن فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىن ءجۇرگىزگەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, بۇۇ ازيا جانە تىنىق مۇحيت ايماعى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى نوەلين حەيزەر حانىم اتاپ وتكەنىندەي, بەلەڭ الىپ وتىرعان جاھاندانۋ ۇدەرىسى بۇكىلالەمدىك تارتىپكە وزىندىك ىقپالىن انىق سەزدىرىپ وتىر. سونىمەن قاتار, بۇل ۇدەرىس الەم حالىقتارىنا بىرىگۋ مۇمكىندىگىن دە ۇسىنادى. ويتكەنى, قازىرگى ءىرى پروبلەمالاردىڭ بارلىعى ءبىر-بىرىنە تىعىز بايلانىستى سيپات الا تۇسۋدە. بۇل پروبلەمالاردى ورتاق كەلىسىم نەگىزىندەگى اشىق ۇنقاتىسۋ جاعدايىندا عانا شەشۋگە بولادى. وسىمەن ءتورتىنشى رەت ءوتىپ وتىرعان استانا ەكونوميكالىق فورۋمى وسى پروبلەمالاردى بەلسەندى تالقىلايتىن ورتاق الاڭ رەتىندە بارعان سايىن بەدەل الا تۇسۋدە.
وسى رەتتە نوەلين حەيزەر حانىم وسىنداي حالىقارالىق باسقوسۋعا ءوز ءتورىن ۇسىنىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ ەكى ونجىلدىقتىڭ ىشىندە اسا ءىرى تابىستارعا جەتكەندىگىنە توقتالا كەلە, ونى «قازاقستان فەنومەنى» دەپ اتادى. مۇنان كەيىن ول ءسوز كەزەگىن ەل دامۋىنداعى وسى ۇدەرىستەردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى جانە كوشباسشىسى بولىپ وتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ۇسىندى.
ءوز ءسوزىن قۇرمەتتى مەيماندارعا, وسى فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا قوناقجاي قازاقستان جەرىنە باسقان قادامدارىڭىز قۇتتى بولسىن ايتۋدان باستاعان ەلباسى ەۋرازيا جۇرەگىندەگى ەلوردامىزدا استانا ەكونوميكالىق فورۋمى وسىمەن ءتورتىنشى رەت ءوتىپ وتىرعاندىعىنا توقتالدى. حالىقارالىق ىرگەلى شاراعا قاتىسۋشىلار قاتارى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. وسىدان-اق فورۋمعا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق بار ەكەنى بارىمىزگە بايقالىپ وتىر. ءبۇگىندە الەمدىك قوعامداستىق جاڭا عاسىردىڭ جاڭا ونجىلدىعىنا قادام باستى. قازىرگى ءۇردىستەر دۇنيە دامۋىنىڭ جاڭا قارساڭىندا تۇرعانىن بىلدىرەدى. سوندىقتان داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە «جاڭا قاعيداتتار قانداي بولادى, قانداي جاڭا ءتارتىپ ورنايدى» دەگەن ساۋال بارشانى تولعاندىرادى. مەن مۇنداي ورتاق قاعيداتتاردى بارلىق ەلدەردىڭ كۇش-جىگەرىمەن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن. سوندا عانا الەمدىك قۇرىلىمنىڭ جاڭا جۇيەسى بارشانىڭ جانە ارقايسىمىزدىڭ مۇددەمىزگە ساي بولادى. قازاقستان الەمدىك قوعامداستىقتىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋدە بەلسەندى ءرول اتقارۋعا ۇمتىلىپ كەلەدى. بۇل ورايدا, ءبىزدىڭ ءتاجىريبەمىزدىڭ مول ەكەنىن وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر. قازاقستاننىڭ وسى ءرولىن ايقىنداۋعا وتكەن جىلعى ەقىۇ-عا تابىستى توراعالىعى جانە ءسامميتتىڭ ءوتۋى دالەل بولا الادى دەپ سانايمىن, دەدى ەلباسى ءوز سوزىندە.
قازاقستان – قازىرگى كۇنى الەمدەگى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. ول ءبىرقاتار داعدارىستاردى ءساتتى ەڭسەرە ءبىلدى. سونىڭ ەڭ ۇلكەنى كەڭەس وداعىنىڭ تاراۋى بولدى. بۇل وتاندىق ەكونوميكانى تولىق تۇقىرتىپ كەتتى. مۇنان كەيىن وڭتۇستىك-شىعىس داعدارىسى, ەڭ سوڭىندا الەم ەلدەرىنە ءالى كۇنگە دەيىن اۋىر سالماعىن سەزدىرىپ وتىرعان الەمدىك داعدارىس. وسىنىڭ بارلىعىن قازاقستان ويداعىداي ەڭسەرۋ ۇستىندە. وسى رەتتە ەلباسى سوڭعى ۋاقىتتارى ەل ەكونوميكاسى 7 پايىزدىق دەڭگەيدەگى جوعارى قارقىندى دامۋ ارناسىنا شىققاندىعىن مالىمدەي كەلە, سوڭعى 20 جىلدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدى قۇرىپ قانا قويماي, 12 جىلدىڭ ىشىندە جاڭا استانانىڭ سالىنىپ ۇلگەرگەندىگىن, مۇنىڭ ءوزى قازاقستان دامۋىنىڭ كورنەكتى كورسەتكىشى ءارى بولاشاعىنىڭ بەرىكتىگىنىڭ بەلگىسى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى.
ءبىز 2016 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمىن 15 مىڭ دوللارعا جەتكىزە وتىرىپ, جوعارعى كىرىس دەڭگەيىندەگى ەلدەر توبىنا قوسىلۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. ەگەر 1994 جىلى جان باسىنا شاققانداعى ءىجو كولەمى 700 دوللاردى قۇراسا, ۇستىمىزدەگى جىلى 10 مىڭ دوللارعا دەيىن جەتىپ, ساناۋلى جىلداردىڭ ىشىندە ەل ەكونوميكاسى 13 ەسە ءوستى. بۇل ماقساتقا جەتۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى ەلدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بولىپ تابىلادى. ول ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدى بولاشاق داعدارىستاردان قاۋىپسىزدەندىرۋى ءتيىس, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
الايدا, جاھاندانعان الەمدەگى ءبىر ەلدە بولعان وقيعالار باسقا ەلدەردىڭ دامۋىنا دا ىقپال ەتپەي تۇرمايدى. ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ جاعدايىمىزعا تاۋەلدىمىز. بۇگىنگى فورۋم – وسىنداي حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۇلكەن ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن ىزدەستىرەتىن تانىمال ءۇنقاتىسۋ الاڭدارىنىڭ ءبىرى. وسىعان وراي, قازاقستان كوشباسشىسى قازىرگى داعدارىستاردىڭ ساباعىنان تۋىندايتىن الداعى جاڭا ونجىلدىقتىڭ پەرسپەكتيۆالى ماسەلەلەرى تۋرالى ءوز كوزقاراسىن جەتكىزدى.
سوڭعى كەزدەرى كەرى اسەرلەردى ەڭسەرۋدىڭ بەلگىلەرى پايدا بولا باستاعانىنا قاراماستان, سوڭعى 70 جىلداعى ەكونوميكالىق كاتاكليزمنىڭ ەڭ ءىرىسى بولىپ تابىلاتىن داعدارىستىڭ تەرەڭ پروبلەمالارىن شەشۋ ماسەلەسى ءالى ايقىندالعان جوق. قازىرگى داعدارىس الەمگە بەرگەن ساباقتاردى وبەكتيۆتى جانە جان-جاقتى تالداۋ قاجەت. ونىڭ باستى ساباعى – ەكونوميكالىق ساياساتتا تەڭگەرىمسىزدىكتەرگە جول بەرمەۋ. وسى رەتتە اۋىر بولسا دا باقىلاۋسىز بەتىمەن كەتكەن قارجى رىنوكتارىن توتەنشە قىسىمدا ۇستاۋدىڭ ماڭىزى مەن پايداسى زور. رەتتەلمەگەن قارجى سەكتورىنا ۇيلەستىرىلگەن اشىق كاپيتال – بۇل باياۋ جارىلاتىن بومبامەن تەڭ. ول بۇكىل الەم بويىنشا ءبىر رەت جارىلدى, ءالى دە تالاي جارىلۋى مۇمكىن.
داعدارىستىڭ ەكىنشى ساباعى اسىرەسە, دامۋشى ەلدەر ءۇشىن يندۋستريالىق جانە يننوۆاتسيالىق ساياساتتىڭ ماڭىزىنىڭ ارتۋى بولدى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى جاھاندىق باسەكەلەستىككە يننوۆاتسيالار, جاڭا تەحنولوگيالار مەن وزىندىك كورپوراتيۆتىك چەمپيوندارىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى قوسىلۋعا ارەكەت ەتۋدە. دەگەنمەن, قازىرگى تاڭداعى قارجى سەكتورى مەن ناقتى ەكونوميكانىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتار بارعان سايىن كوزگە ءتۇسىپ, ىرگەلى سيپاتقا يە بولدى. جۋىقتا «فوربس» جۋرنالى «گلوبال-2000» كەزەكتى رەيتينگىن جاريالادى. مۇندا الەمنىڭ 2000 ءىرى ترانسۇلتتىق كومپانياسىنىڭ جيىنتىق ءتۇسىمى 30 تريلليون دوللار, تازا پايداسى – 1,5 تريلليون دوللارعا جۋىق, اكتيۆتەرى 125 تريلليون دوللار بولعاندىعى كورسەتىلگەن. ولاردى شارتتى تۇردە «يندۋستريالىق» جانە «قارجىلىق» دەپ ەكى توپقا جاتقىزۋعا بولادى. كاپيتالدىڭ ناقتى سەكتورىنداعى 1700-گە جۋىق قاتىسۋشىلار سانىنىڭ قارجى كاپيتالىنا قاراعاندا ەكى ەسە ارتىق بولعاندىعىنا قاراماستان, ولاردىڭ الەمدىك دامۋداعى ءرولى سالىستىرۋعا كەلمەيتىن دەڭگەيدەگىدەي تومەن بولىپ قالىپ وتىرعاندىعى الاڭ تۋدىرماي قويمايدى. وسىلاردىڭ اراسىندا ءتيىمدى تەڭگەرىمدىلىك قامتاماسىز ەتىلگەن جاعدايدا عانا جاھاندىق داعدارىستى اياقتاۋعا بولار ەدى.
داعدارىستىڭ ءۇشىنشى ساباعى جەتكىلىكتى دارەجەدەگى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ قاجەت ەكەندىگىنە ءتۇسىنىكتىڭ ارتقاندىعىمەن ەرەكشەلەنىپ وتىر. سوڭعى كەزدەرى ونىڭ ءرولى نەگىزسىز تومەندەتىلگەن بولاتىن. اراب ەلدەرىندە, سونىڭ ىشىندە دامىعان بىرقاتار ەلدەردەگى بەلگىلى وقيعالار حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن تۇراقتى نازاردا ۇستاۋدىڭ وتكىرلىگىن كورسەتىپ بەردى. وكىنىشكە قاراي, نارىقتىق كۇشتەر جۇمىسپەن جانە ازىق-ت ۇلىكپەن, الەۋمەتتىك قورعاۋمەن جانە تۇراقتىلىقپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ سايما-ساي مىندەتتەرىن بارلىق جەردە بىردەي شەشە العان جوق. وسىنىڭ سالدارىنان دامىعان جانە دامۋشى ەكونوميكالاردىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق ۇلعايىپ, ساۋدا داۋلارى, ۆاليۋتالىق كيكىلجىڭدەر, مەملەكەتتىك قارىزدار كوبەيىپ, جۇمىسسىزدار مەن از قامتىلعان حالىق سانى ءوستى. الەمدە ءبىرىنشى رەت بۇتىندەي مەملەكەتتەردىڭ بانكروتتىق جاعدايعا تاپ بولۋى پايدا بولدى.
ەلباسى وسىنداي جاعدايلارعا توقتالا كەلە, الەمدىك ەكونوميكانىڭ الدىندا ونىڭ قارجىلىق, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جانە رەسۋرستىق-ازىق-ت ۇلىكتىك سەكىلدى ءۇش نەگىزگى سەكتورىندا جاھاندىق سىناقتار تۇرعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. الەمدىك قارجى سەكتورىنىڭ داعدارىستى جاعدايى الەمدىك قارجى جۇيەسىنىڭ اقاۋلىعىندا جانە ونىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگى الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتادا تۇرعاندىعىن, قازىرگى قولدانىستاعى ۆاليۋتالىق-قارجىلىق جۇيە زاڭدىلىق پەن دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا جاۋاپ بەرە المايتىندىعىن, ماكروەكونوميكالىق قاعيداتتاردى بۇرمالاپ, پايدا بولعان جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىندىگىن جەتكىزدى. بۇل احۋالدى جويۋ ءۇشىن وسى ۋاقىتقا دەيىن قولعا الىنباعان تۇبەگەيلى شارالار قاراستىرىلۋى قاجەت. وسى جاعدايعا بايلانىستى الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرى بالامالى ۆاليۋتانى قاراستىرۋعا ءماجبۇر بولۋدا. اقىر اياعىندا الەمنىڭ بارلىق ەكونوميكالارى ۇلتتىق ەسەپ-تولەم بىرلىگىن قۇرۋ جانە ەنگىزۋ, ال مۇنان كەيىن جاڭا قاعيداتتى جاھاندىق ۆاليۋتانى قۇرۋعا كەلەتىن بولادى.
ال قازىرگى جاعدايدا الەمدە ەكونوميكالىق قاتىناستاردا دامىعان جانە دامۋشى ەلدەر اراسىندا ەكونوميكالىق تەڭسىزدىك قالىپتاسىپ وتىر. ونىڭ ءوزى ءۇلكەن پروبلەمالاردى كولدەنەڭ تارتۋدا. بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىنان بەرى ازىق-ت ۇلىك باعاسى 36 پايىزعا كوتەرىلگەن. وسىنىڭ سالدارىنان كىرىسى تومەن جانە ازىق-ت ۇلىگى تاپشى ەلدەر ازىق-ت ۇلىك يمپورتىن قارجىلاندىرۋ پروبلەماسىنا تاپ بولدى. وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان بەرى كەدەيلىك شەگىنەن تومەن ادامداردىڭ سانى 44 ميلليونعا دەيىن ءوستى. ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى جاعدايىندا بۇل ساننىڭ ودان ءارى ارتا بەرەتىندىگى انىق.
ەلباسى 2007 جىلعى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 62-ءشى سەسسياسىندا ءوزىنىڭ قازىرگى قالىپتاسىپ وتىرعان جالپىادامزاتتىق پروبلەمالارعا سايكەس «جاھاندىق ەنەرگوەكولوگيالىق ستراتەگيانى» ازىرلەۋ يدەياسىن ۇسىنعاندىعىن جەتكىزدى. ونى تالقىلاۋ برازيليادا 2012 جىلى وتەتىن بۇۇ-نىڭ «ريو+20» تۇراقتى دامۋ كونفەرەنتسياسىنا ۇسىنىلىپ وتىر.
قازىرگى كۇنى مەملەكەتتەردىڭ بىرىگىپ كۇش-جىگەر جۇمساۋى جاعدايىندا عانا پروبلەمالاردى شەشۋگە بولادى. وسىعان وراي ەلباسى جالپى الەمدىك ساياسات مىنانداي ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋى ورىندى ەكەندىگىن ايتتى.
بىرىنشىدەن, ماكروەكونوميكالىق باسقارۋدىڭ ۇيلەستىرىلگەن جۇيەسىن جاساقتاۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, شيكىزاتتان قارجى سەكتورىنا دەيىنگى رىنوكتاردى جاھاندىق تۇرعىدان رەتتەۋ. ۇشىنشىدەن, ءتيىمدى ۆاليۋتا-قارجى جۇيەسىن نەگىزگە الۋ. ءبىرىنشى باعىت ءۇشىن ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ قارجى مينيسترلەرى ۇلتتىق ەكونوميكالار جاعدايىن باعالاۋدىڭ امبەباپ ينديكاتورلارىنىڭ ءتىزىمىن ايقىنداۋى قاجەت. قازىرگى كۇنى الەمدىك رىنوكتاردى رەتتەۋ جۇيەسىن قۇرۋ تۋرالى كوپ ايتىلۋدا. بىراق ءۇيلەستىرىلگەن شەشىم ءالى ازىرلەنگەن جوق.
بيرجالىق تاۋارلارداعى, ءاسىرەسە, ەنەرگورەسۋرستار مەن شيكىزات جونىندەگى, سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى رىنوگىنداعى باعالاردى قاجەتىنشە باسقارۋدىڭ حالىقارالىق ۇيلەستىرىلىمىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى زور. قارجى رىنوكتارىن جاھاندىق باسقارۋ بولىگىندە شىعارىلاتىن باعالى قاعازدار رىنوگىنا ەكپىن تۇسىرگەن ورىندى بولار ەدى. سوڭعى داعدارىس الدىندا دەريۆاتيۆتەر رىنوگىنىڭ اينالىمى بۇكىل پلانەتانىڭ جيىنتىق ءىجو-سىنەن 8 ەسە اسىپ تۇسكەنى بەلگىلى. ەڭ اقىرىندا جاڭا الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتانى قۇرۋ ءمولدىر جانە بارشاعا تۇسىنىكتى جاھاندىق ۆاليۋتالىق-قارجىلىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگىن بەرگەن بولار ەدى. مۇنداي جاعدايدا ەلدەردىڭ رەزەرۆتەرى نەعۇرلىم تۇراقتى بولىپ, بولاشاق ەكونوميكالىق پەرسپەكتيۆالاردى نىعايتاتىندىعى انىق.
ەلباسى وسىنداي ۇسىنىستارىن بىلدىرە كەلە, حالىقارالىق ءۇيلەستىرۋلەردى نىعايتۋ ءۇشىن بارلىق ەلدەر بىرىگىپ, جاھاندىق رەتتەۋ تۋرالى پاكت قابىلداۋى ورىندى بولادى دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزدى.
مۇنان كەيىن ءسوز كەزەگىن العان «ۆاليۋتا باعامىنىڭ ءار ءتۇرلى رەجىمدەرى شەڭبەرىندە اقشا جانە فيسكالدىق ساياساتتى, سونىمەن قاتار وڭتايلى ۆاليۋتا ايماقتارىن تالداعانى ءۇشىن» 1999 جىلى نوبەل سىيلىعىنىڭ ەكونوميكا بويىنشا لاۋرەاتى اتانعان روبەرت ماندەلل ءوز ءسوزىن الەمدىك مونەتارلىق ساياساتتىڭ ىقپالىنان تۋعان جاعدايلارعا قاراي باعىتتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى ۋاقىت اقش دوللارىنىڭ جۇلدىزدى ءساتى بولدى. دوللار حالىقارالىق رەزەرۆتىك ۆاليۋتا رەتىندە التىننىڭ سۇلباسى رەتىندە قالىپتاستى. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۆاليۋتا رەتىندە فۋنت-ستەرلينگتىڭ ورنىن باسقان دوللار ءتىپتى كەيبىر ساتتەردە التىننان دا كۇشتى سيپاتقا يە بولىپ وتىردى. وسى رەتتە روبەرت ماندەلل ءبىز دوللاردان كەتىپ, التىنعا اۋىسساق دەگەن پىكىرلەردىڭ بار ەكەندىگىن ايتا كەلە بۇل ۇدەرىس وتە قيىنعا تۇسپەك دەگەن ءوز بولجامىن جەتكىزە كەتتى.
شەشەننىڭ پىكىرىنشە, وسى ۋاقىت ارالىعىندا دوللاردىڭ باسىندا كوپتەگەن قيىن ساتتەر بولدى. بىراق سوعان قاراماستان, ول ءوزىن ساقتاپ كەلەدى. ارينە, دوللارعا قاتىستى ەۋرووداقتىڭ ءوزىندىك ساياساتىنىڭ بولعاندىعىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. ەۋرووداقتاعى جەتەكشى مەملەكەتتەر دوللاردىڭ باسىمدىعىنا ەشقاشان ريزا بولىپ كورگەن ەمەس. وسى وداقتىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى كەيىنگى كەزدەرى الەمدە حالىقارالىق ۆاليۋتالاردىڭ ەكى ءوڭىرى قۇرىلىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى ەۋروپاداعى مەملەكەتتەردىڭ مونەتارلىق وداققا كىرۋدەن باس تارتۋىنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولدى. ولار وزدەرىنىڭ مونەتارلىق جۇيەسىن قۇردى.
وسى جاعداي اقش-تىڭ ءوز مونەتارلىق ساياساتىن 180 گرادۋسقا كەرى بۇرۋىنا اسەر ەتتى. وسىنىڭ ىقپالىندا ەلدەردىڭ كوپشىلىگى يكەمدى ايىرباس باعامىنا كوشىپ وتىر. توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا دوللار جەدەل ءوسىپ, ونىڭ ايىرباس باعامى ەكى ەسەلەندى. بۇل وتە عاجايىپ جاعداي ەدى. مۇنان كەيىن دوللار قايتادان قۇلدىراي باستادى. وسىنداي جاعداي الما-كەزەك سيپات الىپ, دوللار قايتادان كۇشەيگەن كەزدە ەۋرووداقتىڭ قاتاڭ مونەتارلىق ساياسات جۇرگىزۋىنىڭ ناتيجەسىندە ونىڭ التىن قورى ەسەلەپ ارتتى.
روبەرت ماندەلل دوللارعا قاتىستى قازىرگى جاعدايلارعا توقتالا كەلە ەندىگى كەزەكتە قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ كۇشەيۋى حالىقارالىق ىقپالى بار ۆاليۋتالاردىڭ ارا سالماعىنا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتا كەلە ءتۇرلى سىلكىنىستەرگە جول بەرمەس ءۇشىن ەندىگى كەزەكتە قىتاي ءيۋانىن دوللارعا كونۆەرتتەۋ ءجون بولاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن قاتار ول رەسەي ءرۋبلىنىڭ جاعدايىنا دا توقتالا كەتتى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, بۇۇ ەۋروپا ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى يان كۋبيش بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا جولداعان حاتىن وقىپ بەردى. پان گي مۋن وسىدان 3 جىل بۇرىن استانادا العاشقى فورۋم وتكەن كەزدە الەم ەكونوميكاسىنىڭ تەرەڭ رەتسەسسيا جاعدايىندا بولعاندىعىن اتاپ كورسەتكەن. سودان بەرگى ارالىقتا بىرقاتار ازيالىق ەلدەر دامۋدىڭ جوعارى قارقىنىن كورسەتە باستادى. وسىنداي ەلدىڭ الدىڭعى قاتارىندا فورۋم ءوتىپ جاتقان قازاقستان ەلى دە بار. ەندىگى كەزەكتە الەم قانداي دامۋ ارناسىنا قاراي بەت تۇزەمەك؟ كەلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالاردى قالاي قاراي باعىتتاعان ءجون بولار ەدى؟ بۇگىنگى كۇننىڭ ەكونوميكا سالاسىندا قالىپتاسىپ وتىرعان پروبلەمالارىن قالاي شەشكەن ورىندى؟ پان گي مۋن مىنە, وسىنداي سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەستىرۋدە استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ ماڭىزىنىڭ ارتا تۇسكەندىگىنە توقتالا كەلە ونىڭ جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەگەن.
بۇۇ ازىق-ت ۇلىك ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى جاك ديۋف ءوز ءسوزىندە قازىرگى ۋاقىتتا بۇكىل الەمدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنىڭ بارىنشا وتكىر سيپاتقا يە بولا باستاعاندىعىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا قازىرگى كۇنى الەم حالىقتارىنىڭ 14 پايىزى بۇل پروبلەمانى سەزىنىپ وتىرسا, سونىڭ ىشىندە 29 ەلدە جاعداي اۋىرلاپ كەلەدى. جەتى ەلدە پروبلەما مۇلدەم اسقىنا ءتۇستى دەپ ايتۋعا بولادى.
جان ديۋفتىڭ بولجامى بويىنشا 2015 جىلى ءوسۋدىڭ قارقىنى دامۋشى ەلدەردىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ولاردىڭ ازىق-ت ۇلىككە سۇرانىسى ارتا تۇسەدى. مۇنىڭ سىرتىندا دامىعان ەلدەردىڭ سۇرانىسى دا ەشبىر كەمىمەيدى. وسىنداي جاعدايدا ازىق-ت ۇلىك جەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەگىستىكتەر كولەمىن ارتتىرۋدىڭ, ولارعا جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋدىڭ ماڭىزى زور. ول ءۇشىن, ارينە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بولىنەتىن قارجى رەسۋرستارىن ارتتىرۋ كەرەك. وسىدان بىرقاتار جىلدار بۇرىن الەمدىك ەكونوميكاداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى 19 پايىز بولسا, قازىر ول 5 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. دەمەك, 1970 جىلدارعى ۇلەستىك دەڭگەيگە قايتا كوتەرىلگەن ورىندى بولار ەدى.
الەمدىك ازىق-ت ۇلىك ۇيىمى ازىق-ت ۇلىكتىڭ ەركىن قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ءوڭىرلىك سەمينارلار وتكىزۋ ۇستىندە. ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلەرىنىڭ ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا كەزدەسۋىن ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا دا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
بۇكىلالەمدىك تۋريستىك ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى تالەب ريفاي بۇل فورۋمنىڭ وتە ماڭىزدى ۋاقىتتا عانا ەمەس, جانە سونىمەن قاتار, وتە ماڭىزدى جەردە ءوتىپ جاتقاندىعىن ايتتى. «وسىدان 18 اي بۇرىن ءدال وسى قازاقستاندا ءبىز ءوزىمىزدىڭ ءماجىلىسىمىزدى وتكىزىپ ەدىك. سودان بەرگى قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە استانانىڭ قاتتى ءوزگەرىپ, تىپتەن قۇلپىرىپ كەتكەندىگىن كوردىم», دەدى. ول ساياحاتتى – ءححى عاسىر فەنومەنى دەپ اتادى. ونىڭ سەرۆيستىك قىزمەت سالاسى بارعان سايىن دامىپ كەلەدى. جىلىنا 1,33 تريلليون دوللاردىڭ قىزمەتى كورسەتىلەدى. جىل سايىن 900 ميلليون ادام مەملەكەتتەر شەكاراسىنان وتەدى. دەمەك, تۋريزم الەمدىك ەكونوميكانى بولاشاق دامۋ باعىتتارىندا ۇلكەن رولگە يە.
حورۆاتيا ەكس-پرەزيدەنتى ستەپان مەسيچ باتىستا ءىرى كورپوراتسيالار كارتەلى قۇرىلعاننان بەرى ءمونوپوليزمنىڭ ۇستەمدىك قۇرعاندىعىن, بۇل باسەكەلەستىكتى قاۋىپتى جاعدايعا تاپ قىلعاندىعىن, ءوندىرىستىڭ ءوزى بىرتە-بىرتە قارجى الاياقتىعىنىڭ شالعايىنا تۇسكەندىگىن ايتتى. كاسىپوداقتاردىڭ ءرولى بولسا, بىرتە-بىرتە تومەندەپ كەلەدى. نەگە بۇلاي؟ ستەپان مەسيچتىڭ پىكىرىنشە, قازىر كاپيتاليستىك قوعام قالىپتاسۋ ۇستىندە. سەبەبى, ءىرى اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ اكتسيالارى ادامدار اراسىندا تاراتىلعاننان بەرى وسىنداي قوعام يەلەرى ۇساقتانىپ كەتتى. ياعني ولار ۇساق اكتسيونەرلەر. ولاردىڭ كومپانيالارعا جەتەكشىلىك جاسايتىن توپ مەنەدجەرلەرگە ىقپالى از. مىنە, الەۋەتتى مەنشىك يەسىنىڭ جوقتىعىنان كاپيتالدى شىن مانىندە ولاردىڭ يەلەرى ەمەس, مەنەدجەرلەرى باسقارۋعا كىرىستى. كاپيتاليستەرسىز كاپيتاليستىك قوعام دەگەنىمىز وسى. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا مۇددەلەر بالانسىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, ءباسەكەلەستىك رىنوكتى قالىپتاستىرۋ كەرەك.
وسىمەن IV استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا ارنالعان پلەنارلىق وتىرىسى اياقتالدى. مۇنان كەيىن سەسسيالار جالعاستى. وعان مودەراتورلىق ەتكەن CNN جۇرگىزۋشىسى جانە دامۋشى رىنوكتار ءجونىندەگى باعدارلامالار رەداكتورى دجون دەفتەريوس ءبىرىنشى ءسوز كەزەگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى كارىم ءماسىموۆكە بەردى. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن اشىلعان بۇل فورۋمنىڭ قازىرگى كۇنى الەمدىك كۇردەلى ماسەلەلەردى تالقىلايتىن ورتاق الاڭعا اينالعاندىعىن ايتا كەلە, سونداي وتكىر پروبلەمالاردىڭ ءبىرى رەتىندە سوڭعى 3 جىلدا الەمدە ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ەكى رەت كوتەرىلگەندىگىن, ەۋرووداق اۋماعىندا جاعدايدىڭ قالىپتى ارناعا تۇسە الماي كەلە جاتقاندىعىن ايتتى. قازاقستان الەمدىك جاعدايدىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراماستان, سوڭعى كەزدەرى ءوز جاعدايىن ءوزى شەشە الاتىن قۋاتتى ەلگە اينالا باستادى. ەلدەگى كەدەيلىك دەڭگەيى 25 پايىزدان 5 پايىزعا تومەندەدى. بىلىمگە ينۆەستيتسيا سالۋ ارقىلى ادام كاپيتالىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە ەكپىن تۇسىرۋدە. دەگەنمەن, قازىرگى ۋاقىتتا كۇردەلى پروبلەمالار بارلىق ەلدەرگە ورتاق. ولاردى جەكەلەپ شەشۋ قيىنعا تۇسپەك. كارىم ءماسىموۆ مىنە, وسى رەتتەگى ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ ۇنقاتىسۋ الاڭى رەتىندەگى ماڭىزىنا توقتالدى.
بوليۆيا ۆيتسە-پرەزيدەنتى حورحە كيروگا قازىرگى كۇنى الەمنىڭ دامۋشى ەلدەر ەسەبىنەن وزگەرىپ كەلە جاتقاندىعىنا توقتالدى. قىتاي ەكونوميكالىق ءوسىم ورتالىعىنا اينالىپ وتىر. ەگەر وسىنداي جاعدايدا اقش دوللارىنا قىتاي ءيۋانىن جالعايتىن بولسا, وندا دوللاردىڭ قۇنى ءتۇسكەن بولار ەدى دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى. وسى رەتتە دوللاردىڭ بىرتە-بىرتە ەشقانداي ءبىر ماتەريالدىق قۇندىلىقتارمەن قۋاتتالماي كەلە جاتقاندىعىن ايتىپ, ونى ستانوكتاردان ءجونسىز باسا بەرۋ الەم ەكونوميكاسى ءۇشىن قاتەرلى ەكەندىگىنە توقتالدى.
اقش-تان كەلگەن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دجون نەش دوللاردىڭ ماسەلەسىنە ءبىراز توقتالىپ, ونى اقتاپ سويلەۋگە تىرىستى. اقش-تاعى فەدەرالدىق رەزەرۆتەر جۇيەسى قالاي جۇمىس ىستەيدى, دوللار نەگە قۋاتتالماعان جاعدايدا باسىلىپ جاتىر؟ وسى ماسەلەلەرگە توقتالدى.
دجون نەشتىڭ پىكىرىنشە, الەمدىك قارجى جۇيەسىنىڭ ويىنعا اينالۋىنا ءتۇرلى قارجى پيراميدالارى اسەر ەتىپ وتىر.
نوبەل سىيلىعىنىڭ تاعى ءبىر لاۋرەاتى ۇلىبريتانيالىق دجەيمس ميررليس كاپيتاليزمنىڭ دامۋىنداعى حح عاسىردىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. ناق وسى عاسىردا جان باسىنا شاققانداعى الەمدىك ءىجو كولەمى 7 ەسە وسسە, جاپونيادا ول 18 ەسە وسكەن. مىنە, وسىنىڭ ءناتيجەسىندە قالالار قۇرىلىسى قاتتى دامىپ, قىتاي, ءۇندىستان, رەسەي سەكىلدى ۇلكەن ەلدەر ۋرباندالۋعا ءتۇستى. الەمدە كەدەي ادامدار سانى حح عاسىردىڭ سوڭعى 25 جىلىندا جالپىعا شاققانداعى ۇلەس بويىنشا الدەقايدا ازايدى. دەمەك, جاعداي سونداي ءبىر جامان ەمەس. ءوز سوزىندە دجەيمس ميررليس كاپيتاليستىك جۇيەنىڭ ءمۇددەسىن قورعايتىندىعىن ءبىلدىردى.
تۇستەن كەيىن ءىV استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىن قورىتىندىلاعان باسپاسوز ءماسليحاتى ءوتتى. وندا اقش-تىڭ CNN تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى جانە دامۋشى رىنوكتار جونىندەگى باعدارلامالاردىڭ رەداكتورى دجون دەفتەريوس, نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى, كانادالىق روبەرت ماندەلل, «كووپەراتيۆتىك ەمەس ويىندار تەرريتورياسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى تالداعانى ءۇشىن» نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى دجون نەش, سونىمەن قاتار نوبەل سىيلىعى يەگەرلەرى رودجەر كورنبەرگ, دجەيمس ميررليس, فينن كيدلاند اەف-ءتىڭ ماڭىزى تۋرالى, الەمدىك ەكونوميكانىڭ بۇگىنگى احۋالى مەن بولاشاقتاعى بولجامدارعا قاتىستى كوزقاراس, سونداي-اق پلەنارلىق وتىرىستا ايتىلعان ماسەلەلەر بويىنشا جۋرناليستەرمەن سۇراق-جاۋاپ تۇرىندە پىكىر الماستى.
استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ العاشقى كۇنى شارا اياسىندا ءVى يننوۆاتسيالىق كونگرەسس بولىپ ءوتتى. «ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەلەردىڭ ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىستەرى» تاقىرىبىنا ارنالعان يننوۆاتسيالىق كونگرەسس الەم عالىمدارى مەن بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرلەرىن ءبىر ۇستەل باسىنا جينادى. اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا, شۆەيتساريا, يزرايل, تۇركيا, وڭتۇستىك كورەيا, رەسەي جانە تاعى باسقا 12 ەلدەن 300 ادام قاتىستى. يننوۆاتسيالىق كونگرەسس قوناعى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ تاقىرىپتى ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. ءۇيدب اياسىندا بيزنەستى قولداۋدىڭ ءبىر ءتۇرى يننوۆاتسيانى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. ال ول ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ قۇرىلۋىنا باعىتتالعان. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بولاشاقتا ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ايماقتى جانە سالالارىمىزدى يننوۆاتسيالىق دامىتۋ, سونداي-اق يننوۆاتسيالىق-تەحنيكالىق باسقارۋ ءجۇيەسىن قۇرۋ ارقىلى قول جەتكىزەمىز دەپ ويلايمىن. استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا ءوتىپ جاتقان ءVى يننوۆاتسيالىق كونگرەسس قازاق يننوۆاتورلارى ءومىرىندەگى ەڭ بەدەلدى الاڭداردىڭ ءبىرى, دەدى ول.
سونداي-اق كونگرەسس اياسىندا تاۋەلسىزدىك سارايى عيماراتىنىڭ ىشىندە «يننوۆاتسيا اككوردتارى» اتتى يننوۆاتسيالىق جوبالار كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. وندا وتاندىق جاڭاشىلدار جاساپ شىعارعان 20 يننوۆاتسيالىق جوبالار قويىلعان.
سۇڭعات ءالىپباي,
ۆەنەرا تۇگەلباي.
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
