دالا جىرشىسى

اعىل-تەگىل ءسوز قازىناسى قازاق ادەبيەتىنە ەجەلدەن ءتان. ول بىزگە سوناۋ ەستە جوق ەسكى زامانداردان بەرى ۇزىلمەي كەلەدى. وسىندايدا ءماشھۇر-ءجۇسىپتىڭ «قازاقتىڭ ءاۋ­ليە­لىگى – تىلىندە» دەگەن ءتۇيىنى ويعا ورالادى. ساناسى ايقىن حالىقتىڭ ءتىلى كور­كەم, تانىمى زور, كوكىرەك كوزى كو­رەگەن بولماق. ۇلتتىق ءدۇ­نيەتا­نىمعا, داستۇرگە بەرىك جازۋ­شىنىڭ ءبىرى كادىربەك سەگىزباەۆ. اقان سەرى, ءيمانجۇسىپ, ءبىرجان سال جىراۋلىق ۇلى ءداستۇردىڭ زامان ازاردا ۇزىلەر جۇقاناسى بولسا, ۋا­قىت وزگەرگەن سايىن اۋىلى كوزدەن بۇلبۇل ۇشىپ بارا جاتقان ۋر­بان­دالعان قازاققا سالت-ءداستۇردى ۇلىق­تاۋ ءوزىن جوعالتپاۋ ءۇشىن جاسالعان ۇلى ءتۇي­سىگى ەكەنى داۋسىز. ادامدى تۇيسىگى عانا الدامايدى. الەمدى جاۋلاپ العان كينو ين­دۋسترياسىندا جا­ھان­دانۋ قاڭسىعى توزىپ, كەرىسىنشە ونىڭ ىدىراۋى باستالاتىن مەزەت­تىڭ جۇلدىزى ەندى تۋىپ كەلە جا­تىر. ادەبيەت رۋحى سونى قالايدى. سوندىقتان ءداس­تۇرلى پروزا ەسكىردى دەپ ۇكىم شى­عارۋعا ەش نەگىز جوق. ايتۋلى جازۋشى كادىربەك سەگىزباەۆ «بەل­اسقان» اتتى رومانىندا ناق­تى پروتوتيپتەرى بار, XIX عا­سىر با­سىنداعى قازاق جەرىنىڭ شى­عىس شەتىندەگى ءومىر سۋرەتتەرىن قاز-قال­پىندا بەرگەن. البەتتە, اۆتور­دىڭ قازاققا لايىق زەردەمەن, ەپي­كالىق كەڭدىكپەن اسىرەلەي سۋرەتتەيتىن تۇس­تارى بارشىلىق. ول ال­پى­سىن­شى جىلداردا ادەبيەتكە كەل­گەن جازۋشىلاردىڭ بارشاسىنا ورتاق بەلگى. روماننىڭ ۇلكەن نى­شان­دىق بەلگىسى, قازىر ۇمىتىلا باس­تاعان, ءتىلىمىز ابدەن شۇبار­لان­عان سوڭ قولدانۋعا زاۋقى جوق ەسكى ءسوز­دەر­دىڭ مولدىعى, ءبارى ەسكى ءومىر سالتىنان تۋىندايتىن تىلدىك لەك­سي­كالىق قور. مۇنداي ءتىلى باي ءدىلمار روماندى وقىماي كەتكەنىمە ەكى ونجىلدىقتىڭ ءجۇزى بولىپتى. ءبىرتۇرلى جاتىرقاي باستاعانىم­مەن, اۋەلگى توسىرقاۋ لەزدە ۇمى­تىلىپ, «بەلاسقان» جەتەگىنە الىپ كەتكەن. الدىڭىزعا قايىڭ استاۋمەن تولتى­رىپ, ءبىر جاباعىنىڭ ەتىن تۇتاس سالىپ بەرگەندەي كورىنگەن. ىسىراپ ەمەس, قازىنالى ءداستۇر. سوندىقتان استا-توك مولشىلىققا ءبىر كەنەلىپ قالۋدىڭ ءساتىن ءتۇسىر­گەنىنە شۇكىر دەيمىز. رومانداعى ءبىر شۋاقتى مەزەت ەجەلدەن اتا جاۋ دەپ 250 جىل­داي شابىسقان, قازا­عىما «اقتابان شۇبىرىندى, ال­قاكول سۇلامانى», كورەسىنى كورسەت­كەن جوڭعار-قالماق­قا وشپەندىلىك اتىمەن جوق. مۇرات اۋەزوۆتىڭ «يپپوكرەنا» اتتى زەرتتەۋ كىتابىندا: «جوڭعارلار تاريح ساحناسىنان كەتتى. بىراق قازاق جا­زۋشىلارى اتا-بابالارىنىڭ قاھار­ماندىعىن ايت­قاندا, جوڭعارلار دۇش­پان سيمۆولى بەينەسىندە قا­لىپ قويدى, سول نى­شان رەتىندە زۇل­ىمدىق پەن جاۋ­لىقتى تەليدى» دەپ جازدى. بۇل رەتتە كادىربەك سەگىز­باەۆتىڭ سۋرەتكەرلىك تانى­مىن باعزى قايتا ورلەۋ ءداۋى­رىندەگى ۇلى گۋمانيستەردىڭ ءدۇ­نيەگە كوزقاراسى دارىعان ابايدىڭ «ادام­زاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» دەگەن وسيەتىنە ادال جازۋشى ەكەنىنە شىنايى ريزا بولاسىز. ياعني, ستەرەوتيپتى ۇلگىلەرگە ۇرى­نىپ, سىڭارجاق اۋىپ كەتىپ قال­ماۋدىڭ ءوزى جازۋشىنىڭ ادام پسي­حولوگياسىن تەرەڭ بىلەتىن بول­مى­سىن اڭداتادى. ادام بالاسى قۇ­دايدىڭ الدىندا تەڭ, ءبارىن ءبىر جاراتۋشى جاراتقان دەگەن تانىم روماندا ۇستەم. دالا مادەنيەتى سال­عاننان بابىمەن كورىنەدى. ەتنو­گرافياسى مول, قازا­قى ورنەك ءشۇ­پىلدەي قۇيىلعان قىمىزداي ەرنەۋىنەن اسادى. ءاربىر كەيىپكەردىڭ ءوز بەينەسى انىق, باس­قاعا ۇقسامايدى. كۇردەلى ادام پورترەتتەرى بار, ءبىر جاقتى سىرلاپ, اسىرەلەۋگە كونبەي­تىن كەيبىر كەيىپكەرلەردى ءبىر ۇرتى ماي, ءبىر ۇرتى قان دەسە بولار. بىراق ءتۇپتىڭ تۇبىندە اۆتورلىق گۋمانيزم ولاردىڭ ءوزىن دەگەنىنە كون­دىرەدى. پەندەشىلىكتەرىن ادام­شى­لىق­قا جەڭگىزەدى. رومانداعى جۇماناي كوسە قازاق پروزاسىندا ەجەلدەن بار اڭگۇ­دىك­تەۋ, تۇزى جەڭىل, ءزىلى جوق, ءازىل-كۇل­كىگە نەگىزدەلگەن كەيىپكەر. ساقال-مۇرتسىز ءالجۋاز شال سايقىما­زاقتىڭ ءرولىن كوپ اتقارادى. ونىڭ قۇسبەگىلىك ونەرى قۇرمەتكە لايىق. مىلجىڭ, ماقتانشاق, جاتىپىشەر­لەرى كوپ ەسكى قازاق سالتىندا مۇن­داي ادامدار ءار اۋىلدان تابى­لادى. ز ۇلىمدىقتان, ەكىجۇزدىلىكتەن اۋ­لاق جان بولعان سوڭ, جۇرت بوس ءسوزدى مىلجىڭدارعا ءاردايىم كەشىرىممەن قارايدى. اۆتورعا جۇماناي شال ءار وقيعاعا دانەكەر ءۇشىن كەرەك. ەگەر جۇماناي شال گوگولدىڭ كەيىپكەرى بولعاندا, ونىڭ ساتي­را­لىق سيپاتى قويۋلاۋ بولار ەدى. يۋمورى باسىم بولىپ تۇرعانى قا­زاقى جاراتىلىسىنان, ول بۇل رەتتە ميحايل شولوحوۆتىڭ سۇيكىمدى ششۋكار اتايىنا ۇقسايدى. ول وزىنە وقىس مال بىتكەندە بايسىماقتىڭ كەي­پىنە ەنەتىن تۇسىن جازۋشى ءاجۋا­مەن شەبەر جەتكىزگەن. ادامعا ءتان وسال­دىقتى ول كەيىپكەرلەرىنەن ايا­مايدى. جۇماناي شالدىڭ اۋزىمەن جازۋشى قالماقتىڭ ءبىراز الابوتەن مىنەز-قۇلقىن قازاقى تۇسىنىكپەن ءتۇي­رەپ, اڭعارماعان بولىپ, اشكە­رەلەپ قالۋعا بەيىم. ادام بالاسى ءبىر-ءبىرىن سىناپ-مىنەمەي وتىرا ال­مايدى, ال ءبىر حالىقتىڭ عۇرپى ەكىنشىسىنە جات كورىنەرى راس. مىسالى, «قالماقتار «تارباعان» دەپ سۋىر جەيدى». روماننىڭ باستى يدەياسى – قا­زاق­تىڭ اۋىزشا تا­ري­حىن ءتۇ­زە­تىن, ءبىرتۇتاس ۇلت بو­لىپ ۇي­ى­سۋداعى ەت­نو­لوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن اشۋ. شە­جىرە­نىڭ ورنى قازاق ءۇشىن اسا ءمار­تە­بەلى. رۋ – قا­زاقتىڭ قا­عازعا با­سىل­ماعان دا­لالىق ءتول­قۇ­جا­تى. تاي­پا­لىق سانا قو­عام­دىق قارىم-قاتىناستاردىڭ نەگىزگى تەتىگى بول­­­دى. اق­سە­لەۋ سەي­دىمبەك­تىڭ شەجىرەلىك دەرەكتەردى پا­يىم­­­دايتىن «قازاقتىڭ اۋىزشا تا­ريحى» اتتى كىتابىندا «ءسىڭىستى اتالار مەن رۋلار» اتتى تاراۋى بار. جاۋگەرشىلىك زاماندا ەلدەن ەلگە, ءبىر رۋدان ءبىر رۋعا, ءبىر حالىقتان ەكىنشىسىنە ۇرپاق اۋىسىپ جۇرە بەرگەن. سونىڭ ءنا­تەجەسىندە دالالىقتاردىڭ ەتنولو­گيالىق سۇيەگى ءتۇزىلدى. قا­زاقتىڭ ەڭ كەرەمەت فەنومەنى – ونىڭ زەردەسى. ول ءوزىنىڭ جەتپىس جەتىنشى اتاسىنىڭ كىم ەكەنىن ناق بىلە الا­تىن قاسيەتكە يە. ءسىڭىستى اتانىڭ دا ءتۇبىن ۇمىت­پايدى. باۋىرىنا باس­قانمەن جا­دىنا قيانات قىلمايدى. تەكتىلىكتى ارتىق سانايتىن قازاق «كىر­مە» دەپ كەمسىتپەگەن, اقسەلەۋ سلان ۇلى عى­لىمي زەرتتەۋىندە اتاپ ايتقانداي: «بىلايشا ايتقاندا, كوش­پەلى ءومىر-سالتتا جەكە تۇلعا شىققان تەگىنە نەمەسە ءسىڭىستى بول­عاندىعىنا قارا­ماستان, ونىڭ ادام­دىق ساپاسى ۇدايى العا شىعىپ وتىرعان». «بەلاسقان» اتتى روماننىڭ وزە­گىن قۇرايتىن وقيعاعا ەپيلو­گىنداعى «تارباعاتاي ەتەگىندە وتىرعان تاما­لاردىڭ اۋىلى», «...از ءۇي تامانىڭ دا «سانيازدىڭ الشىندارى» اتا­نىپ, تورە اۋىلىنىڭ ءبىر بۇتاعى بوپ كەتەتىن...» – قۇنىكەر بولىپ, ەدىل بويىنان قاشىپ كەلگەن اعايىندى ەكى جىگىت – كىشى ءجۇز ەسەت باتىردىڭ ناسىلىنەن بايشۋاق پەن باراتتىڭ تاعدىرلارى الىنعان. شىنتۋاي­تىندا, ەكەۋىنىڭ تاريحى قازاق تىرشىلىگىندەگى كوپ قايتالاناتىن جاز­مىش. ۇلتتىڭ قالىپتاسۋىندا ءرولى بار قۇبىلىس. اعاسى ناعىز ەر ازامات, ىنىسىندە اعاتتىق, جاستىق, ال­بىرتتىق مول. شەشەندىك ونەر – كوشپەلى حا­لىق­تاردىڭ ەتيكەتىندە نەگىزگى قا­سيەت. رومان باستان-اياق شەشەندىك تىلگە نەگىزدەلگەن. «سەن بالا ەرتىستى, مەن قارا ەرتىستى تەل ەمگەن ەگىز ەل ەدىك», – دەيدى ءنۇرالى بي تورعاۋىت­تىڭ باسشىسى وشىرجاپ ۋاڭعا ءسوز ساپتاعاندا. دالالىق ديپلوماتيا مەن ەتيكەت بۇل روماندا ايقىن بەرىلگەن. «ارۋاقتى باسىمدى ازعىن سوزبەن قورلايسىڭ. جەتەر, جادىك!» دەپ قامبار تورە جەر ءۇشىن جۋاندىق كورسەتكەن جۇرەك جۇتقان, نامىسقوي جاس كەرەي جىگىتى الديارعا زىلدەنە سويلەيدى. اقىرى الديارعا قامبار تورەنىڭ كوزى ءتيىپ ولەدى. ەدىل بويىنداعى تورعاۋىتتىڭ شىعىس تۇركىستانداعى اتامەكەنىنە جوڭكىلىپ كوشكەندە قۇس قاناتى تالار قازاق جەرىن قيا كەسىپ وتكەندەگى تاريحى شىنايى بەرىلگەن. «سۇراۋ­شى ءجۇزى تومەنشىك» دەپ قالماق جا­عى وسى قيىن جولدا تەك امان قالۋ­دىڭ جولىن ءدوپ باسادى. رومانداعى تورعاۋىت قالماقتىڭ بەگى وشىرجاپ سوم تۇلعا. اقىل, پاراساتى مەن ايلاكەرلىگى جاعىنان قازاق تورەسى قام­باردان ەش كەمدىگى جوق. وشىر­جاپتىڭ كۇشى ونىڭ ادامي بولمى­سىنىڭ بەرىكتىگىندە, اۋەل باستا بۇتاعا قورعالاعان تورعايداي بولىپ ءوزىن پانالاعان قازاقتىڭ قوس جىگىتىنە تىم ادال پەيىل تانىتاتىن­دىعىندا. ول ەكەۋى وشىرجاپتىڭ سەنىمىن اقتايدى, تورعاۋىت كوشى ەلىنە امان-ەسەن جەتۋىنە سەبىن تيگىزەدى. وشىرجاپ بايشۋاق پەن باراتتى شا­قىرىپ الىپ: «قالماق تونىن كيگەن قازاقتىڭ قازاق قولىنان ولگەنى جاراسپاس. جاندارىڭ – ساۋعا, جولدا­رىڭ اشىق» دەگەندە, ولار: «مىرزام, قالماق تونىن كيسەك تە, جانى­مىز­دىڭ, قانىمىزدىڭ قازاق ەكەنى راس. بىراق باسىمىزعا ءىس تۇسكەندە پانا بولعان ءسىزدىڭ باسىڭىزعا بۇلت ءتون­گەندە سايا ىزدەپ, جالت بەرسەك قازاقتىعىمىز قايسى. نايزامىزدى قانداستارىمىزعا سىلتەمەسەك تە, ولار­دىڭ سىزگە سىلتەگەن نايزاسىن قاعارمىز. ولسەك – شەيىتپىز» دەۋى شىندىقتان شەت كەتپەيدى. ناعىز قازاقتىڭ بولمىسى مارتتىگىندە. اۆتور كەيىپكەرلەرىن قولدان جاسا­ماعانى بىلىنەدى. تابيعات سۋرەتتەرى كوركەم. «ما­ڭىراقتىڭ تاسىنا شەيىن ءشوپ شىق­قان ەكەن». «اينالا القاپ جاپ-جا­سىل تۇسكە بويالىپ, قارا ەرتىس بو­يىنداعى تال-تەرەكتىڭ بالاۋسا جا­پىراقتارى قوزىقۇلاقتانىپ ۇلگەر­گەن». ۋىزداي كوشپەلى سانا. قازاق پروزاسىنان باسقا ادەبيەتتە كەزدەسپەيتىن تە­ڭەۋ­لەر دە بار­شى­لىق. «قولادان قۇي­عان­داي شان­شى­لىپ, كۇ­مىس­تەگەن ەر ءۇس­تىن­دە وتى­رىسىندا ەرەكشە ءبىر سىر­­باز­دىق, جا­را­سىم­دىق بار». بۇل نايمان رۋى­نىڭ بايجىگىت اتا­سى­نان تا­راي­تىن قاس­قاق با­تىر جا­يىن­دا اي­تى­لاتىن ءسوز. ول تابيعي ءوت­كىر­لى­گىمەن, ءادىل­­دىگى­مەن, ەر­لىگىمەن باۋ­راي­تىن وبراز. قامباردى ەل بيلەگەن ءتو­رە ەكەن دەپ ءجا­دىك رۋىنا قيانات قىلعان تۇسىندا قاسقاق ەر جا­عىنبايدى. الايدا قاسقاق باتىر­دىڭ قاپيادا قازا بول­عان الديار­دىڭ قارىنداسى ءشاي­لى قىزبەن سۇيىسپەنشىلىك حيكاياسىندا اۆتوردىڭ شىعىس حيسسالارىن­داعى­داي تىم رو­مانتيكالىق اسىرە بوياۋعا ەلىگىپ كەتكەنى بايقالادى. ءيا, ماحاببات قي­سىنى قازاق روماندارىندا كوپ سۋرەتتەلەتىن تاپتاۋرىن رەڭكتە بەرىلگەن. رومانداعى قامبار تورە كۇردەلى وبراز. ءبىر باسىندا نەشە ءتۇرلى قا­سيەتى بار, جازۋشىنىڭ ناعىز ول­جاسى. قام­بار بولمىسىنان جال­عاندىق تاپ­پايسىز. قاندى تۇسى دا, مەيىرلى تۇسى دا قانىق. ونىڭ ءاسى­رەسە, تاما جىگىتتەرىن تورعاۋىت ەلىنەن بوساتىپ الۋداعى قۇپيا جوس­پارى ەڭ كۇشتى مونارح­تاردىڭ ءوزى باس يەتىن عاجاپ ديپلوماتيا ەكەنى انىق. روماننىڭ باسىندا بايشۋاق قامبار تورەگە تۇندەلەتىپ كەپ جولىعىپ, قا­زاق اراسىنا ورالۋعا زارۋلىگىن, قال­ماقتان ايلا-تاسىلمەن وزدەرىن قاي­تارۋىن سۇرايدى. ال قامبار تورە ىشتەي اڭدىسقان وشىر­جاپ تور­عاۋىتقا ءوزى قويباس شەشەسىنە بەرگەن استا قالماق ىشىندەگى ەكى قازاق جىگىتىن العاش كورگەندەي, ۇيىرىنە قاي­تارعىسى كەلگەندەي كەيىپ تانىتادى. ول وتە شەبەر قيسىندايدى, ەندى دۇش­پان بولماسا دا بۇرىن جاۋ بولعان, وسالدىعى جوق قارسىلاسىن كۇدىكسىز الادى. قامبار تورەنىڭ قاراتاي ەلىنىڭ بايى تاستايدىڭ قاس جۇيرىك قارا اتىنا كوزىنىڭ قۇرتى ءتۇسىپ, اقىرى قولىنا ءتۇسىرۋى رو­مانداعى تاعى ءبىر حيكايالىق جەلىنى قۇرايدى. جىلقى كۋلتى كۇشتى, تابيعي بەرىلگەن. «قا­رانىڭ ات قانا ەمەس, باق ەكەنىن تاستاي جاقسى بىلەر». قارا ات پەن ساعىمسارى – قوس جۇيرىكتىڭ بەينەسى اتتىڭ سىنىن تەرەڭ تانىتادى. ابايدىڭ «كۇلتە قۇيرىق, قىل ءتۇبى ءالدى كەلىپ» دەپ, ءىلياستىڭ «قۇلاگەر» پوەماسىنداعى ساعىنايدىڭ اسىنا مۇقىم قازاق جيىلعاندا سۋرەتتەلەتىن جىلقى كور­كى ەستەتيكالىق بيىككە سامعايتىن كلاس­سيكالىق ۇلگىلەرىندەگىدەي قاس ءجۇي­رىكتىڭ سىنى روماندا قانىق. بايشۋاق ءۇيىرلى جىلقىدان باس تار­تىپ, وشىر­جاپتان قالاپ العان سارى بايتالىن, اۋزىمەن قۇس تىستەگەن ءجۇي­رىكتى ءتۇپ يەسى اباق كەرەيدىڭ بايى سولتاننىڭ ءدوپ تانۋى وسى جىلقى كۋلتىنىڭ قاپىسىز بەرىلۋىنەن. سەنىمدى. تورەنىڭ تولەڭگىتى قۇلجابەك شە­بەردىڭ وبرازى كەسەك, باي ءۇيىنىڭ قىز­مەتشىسى بولعانمەن, دالا فيلو­سو­فى, ماقتانشاقتىعى وزىنە جارا­سا­دى. ونىڭ باراتقا قالىڭدىق تاڭ­داۋ­دا تيگىزگەن كومەگى سونى راستايدى. «قال­ماقتا قالساڭ, قانىڭدى سات­قانىڭ»,  دەيدى ول بارات بالۋانعا. جۋسان قاسيەتى ايتىلماي كەتپەۋى زاڭدى. روماندا قازاق حالقىنىڭ «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭ­دە ۇلتان بول» دانالىعى ۇنەمى العا شىعىپ وتىرادى. ۇلتتىق سالت-داستۇرلەر, اقىن­­نىڭ ولەڭمەن توپ الدىندا شىن­دىقتى ايتۋى, قازاقى كۇرەس كۋلتى, بالۋاندىققا باۋلۋ­دىڭ سپورتتىق قىر-سىرىن, ءادىسىن جازۋشى ۇزىلدىرە سۋرەتتەۋدى ماقسات قىلعان. سونداي-اق قازاق­تىڭ جاتى­پ­ىشەر جالقاۋلىعىنا دا اۆتور سيپاتتاما بەرگەن. «اتا-بابام سيىر ساسىقتى مال ەكەن دەپ ۇستاپ كورمەپ ەدى» دەپ شىرەنگەن ءبىر قازاق شا­لىنىڭ ەپيزودتىق بەينەسى قانداي ناق. بۇرىن مال باققان حالىقتىڭ كوش­پەلى ءومىرى كەلمەسكە اۋناپ بارادى. قازاقتىڭ جەرگە تارى ەگىپ, ارىق قازىپ, توعان تارتىپ, ءدان ال­عانىن, قازاق قوعامى ۇلى وزگە­رىس­تىڭ الدىندا تۇرعانىن دا جازۋشى تابيعي بەينەلەگەن. قامبار تورە­نىڭ بايبىشەسى قارا­جان مەن قالماق قويباس شەشەسى تارى ەگۋدى ەلگە ۇلگى قىلۋى ەتەكباستى ايەلدىڭ قاي­راتكەرلىگىنىڭ ۇشىعىن كورسەتسە, قامباردىڭ توقالى ك ۇلىم­حان بەينەسى قازاق ايەلىنىڭ سۇلۋ­لىعىنىڭ تۇسپالى. روماندا ءور التايعا ودا: «ءور التاي تاۋ-تاۋلاردىڭ باباسى ەكەن, /مارقاكول ءزامزام تولى ساباسى ەكەن» دەپ كەلەتىن بۋراحان قوجا اقىننىڭ ولەڭى ءدوپ. ولەڭسىز قازاق پسيحولوگياسى بوس قۋىس ءتارىزدى. كادىربەك سەگىزباەۆ رومانىنىڭ «بەل­اس­قان» دەگەن اتاۋىنداعى سيم­ۆوليكالىق استار – قازاقتىڭ وتكەن تۇرمىس, بولمىس, مۇراتى. بەل اسۋ – ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ سيمۆولى, قازاقتىقتىڭ التىن قازىعى. «ايۋدىڭ ءوتى» – التايدىڭ كەرىم تابيعاتىن بەينەلەيتىن حيكايات. باس كەيىپكەرى اڭشى, جىرتقىشتىعى كو­نەدەن جالعاسقان ادامزات ءناسىلى. اتىپ العان اڭىنىڭ اۋەلى بۇيرەگى مەن كوك باۋىرىن كۇلدى-كومەش قىلىپ وتقا قاقتاپ وتىرعان بەينە كوز الدىڭىزعا ەلەستەيدى. اڭشى مىنەزىن ارحيتيپ ۇعىمدار ارقىلى سۋرەتتەۋدە اۆتور تابيعي, ونىڭ مىلتىعىنا جاسايتىن ىرىمى ءدال. «ىسقىرىپ اتقان كيىكتىڭ وبالى جوق», بۇل قازاقتىڭ ءتول تانىمى. ونىڭ ەسىمى «ەلسەنگەن» ەكەنى ولەرىندە ءبىر-اق ايتىلادى, جازۋشى ونى «مەرگەن» دەپ شارتتى اتاۋمەن اتايدى. مەرگەننىڭ مىلتىعى – اقشولاق. ايۋدىڭ ەسىمى – اقتوس (يت ەكەن دەپ قالماڭىز). جەر ورايى ناقتى, وزەنى كۇركەلى, تاۋى – سا­ۋىر-سايقان. قارا تۇمسىق ايۋ مەن قوس قاسقىردىڭ ايقاسى اسەرلى. ايۋ مەن ادام ەگىز ءتارىزدى, ەكەۋى دە جەر انانىڭ بەل بالاسى. ادام مەن اڭ – جاراتقان الدىندا تەڭ, بىردەي جا­رالعان. سوندىقتان اۆتور پروزا­داعى پاراللەليزمدى كوپ قولدانۋعا بەيىم. انا ايۋدان قونجىعى – بالا اقتوستىڭ ايىرىلعان ءساتىن سۋرەتتەۋى وتە ايانىشتى, ساي-سۇيەگىڭدى سىر­­­قى­راتادى. جەتىم قونجىقتى وقىر­مان باۋىر باسىپ قابىل­داي­دى. ايۋ ميف رەتىندە بەرىلەتىن تۇستى «اتام مارقۇم: «ايۋ ادامنان ازعان قاسيەتتى جانۋار, ءوز با­سىڭا قاۋىپ-قاتەر تونگەندە بولماسا, وعان تيىسۋگە بولمايدى» دەۋشى ەدى», دەپ تىيادى اڭشىنى ايەلى مار­قۇم. ايۋ پسيحولوگياسىن ءدال بەرەمىن دەپ اۆتور ونى كەيدە ادام ءتارىزدى اسىرا سۋرەتتەيدى. ايۋدىڭ فيزيولوگيا­سىن جازۋشى زوولوگيا مامانىنان كەم بىلمەيدى. ايۋدىڭ اسقازانىن تازارتۋى, جاراسىن ىستىق قاي­نار­عا ەمدەۋى, قۇمىرسقا يلەۋىن جەۋى, قاراقات تەرۋى تاماشا بەرىلگەن. مەر­گەننىڭ اشكوزدىگى, ءبىر جىلقى ءۇشىن سىلتاۋراتىپ, تويىم­سىزدىق تا­نىتۋى ونىڭ تۇبىنە جەتتى. ءۇيىن­دە قۇرداسى دەرتىنە شيپا بولسا دەپ جانى قىسىلىپ سۇراپ كەلگەن ايۋ­دىڭ ءوتى تۇرسا دا, مەرگەن ادامعا ءتان استامشىلىقپەن جا­زىق­سىز اڭ­دى اۋلاپ, قان شىعارۋعا شىعادى. بىراق مۇنىڭ دا جازمىش ەكەنى راس. اڭدى كوپ قىرعان ادامدى ونىڭ كيەسى ۇرۋعا ءتيىس, بۇل دا عارىشتىڭ جازىلماعان زاڭى. ايۋ قارماق – تابيعاتقا جاسالاتىن قياناتتىڭ كوكەسى. وبال مەن ساۋاپ فيلو­سوفياسى انىق. ءولىم فيلو­سوفياسى قاشقىننىڭ دۇنيەتانى­مىمەن بەرىلسە دە, ول ۇلتتىق ءدۇ­نيە­تانىم بولۋىمەن باۋرايدى. «ءومىر­دەن وگەيلىك كورگەن ولىمتىك بەيشارالار عانا ءولىمدى اڭسايدى. مەن ومىرگە وگەي ەمەسپىن!» – بۇل كەشەگى كام­پەسكەلەنگەن تەكتى اتا­نىڭ تۇ­قىمى, قازىر سوعىسقا بار­عىسى كەلمەي قاشقىن اتانعان قا­زاقتىڭ كەسەك ءسوزى. مۇنىمەن جا­زۋشى كە­ڭەس وداعىنداعى 1940-1950 جىل­دار­داعى ادام تيپتەرىن بەرەدى. الەمدىك ادەبيەتتە انيماليستىك پروزا وركەندەپ كەتكەن. بۇل ۋيليام فولكنەردىڭ «ايۋ» اتتى پوۆەسى – ۇلى شىعارما. قازاق ادەبيەتى ءۇشىن بۇل تاقىرىپ سارقىلمايدى. كادىربەك سەگىزباەۆ جان-جانۋار­لارعا ارنالعان پروزادا ءوز ايۋىنان اداسىپ قالمايتىنى داۋسىز. «سوڭعى شابىس» اتتى اڭگىمە –  كا­دىربەك سەگىزباەۆتىڭ جىلقى جا­نۋار­دى ۇلىقتايتىن وتە تاماشا اڭگىمەسى. وسىناۋ ءۇش تۋىندى: رومان, حيكايات, اڭگىمەنىڭ گەوگرا­فياسى ءبىر جەر, ءور التاي, ساۋىر-سايقان. «نۇرىم شال, ۇلى قا­سىمبەك قوي­باستىڭ جالپاق جازى­عىنا بەتتەپ بارادى», دەپ باس­تالادى اڭگىمە. جەر اتاۋى «بەلاس­قانداعى» قامبار تورەنىڭ تۋماسا دا تۋعانداي قىلىپ, انالىق مەيىرىمىن كورىپ وسكەن قالماق شەشەسى قويباستىڭ قۇرمە­تىنە قويىلعان. نۇرىم شال باسىندا بايگەگە شابۋ­دى ويلامايدى. ءباي­گەگە ءوز-وزىنەن ءبۇيىرى قىزىپ, تىزگىن بەرمەي قو­سىلعان كارى جىلقى كەرەمەتىن ولە­رىندە ءبىر كورسەتىپ كەتەدى. مەس­تورىسى مارەگە وزا شاۋىپ جەتەردە شال جىلاپ كەلە جاتادى. كەزىندە جەلقۇيرىق جانۋاردىڭ جۇل­دىزى جارقىراپ تۇرعاندا باتىراش ءتا­رىزدى بىرەۋ جاسىرىن مايىپ قىلعان. اڭگىمەدە قازاقتىڭ ۇلتتىق مىنەزى ەرەكشە شەبەرلىكپەن اشىل­عان. ال جازۋشى بايگەگە تۇسەتىن جۇيرىكتەردىڭ كەلبەتىن «كەرگەن ءتوس­تىكتەي بىرەگەي سۇلۋ» دەپ سۋرەتتەيدى. قازاقتىڭ ۇلتتىق جادىنان ەر توستىكتىڭ شىقپايتىنى تەگىن ەمەس. «بايگەگە شاپقان دا دۇنيەنىڭ ءبىر قىزىعى-اۋ, – دەپ ويلادى ءنۇ­كەڭ» – اڭگىمەنىڭ ءبىر لەيتموتيۆى وسى. ءتۇيىپ ايتقاندا, كەڭ دالانىڭ قا­سيەتىن جازۋشى ءسۇيىپ سۋرەتتەيدى. ايگۇل كەمەلباەۆا, جازۋشى, «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.