نەسىپبەك ايت ۇلى: «قازاقتىڭ اسىعى تۇگەل بولماي, باسقانىڭ دۇنيەسى تۇگەندەلمەيدى»

تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتى, ەل ازاماتتارىن قازاق ۇلتىنىڭ ماڭايىنا توپتاستىرۋدى وزەك ەتەتىن 1 مامىر – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا اقىن, ساكەن سەيفۋللين مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى نەسىپبەك ايت­ ۇلى­نا جولىعىپ, ەل تۇرعىندارىنىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعىنا قاتىستى بىرەر ساۋال قويعان ەدىك. – نەسىپبەك اعا, 1 مامىر – ءبىر­لىك مەرەكەسى. بۇل مەرەكەنى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى ءار ءتۇرلى ماز­مۇندا تويلايدى. قازاق حال­قى ءۇشىن بۇل مەرەكەنىڭ ءمان-ماڭىزى نەدە؟ – ءبىز بۇرىنىراقتا, بالا كەزىمىزدە 1 مامىردى حالىقارالىق ىنتىماق كۇنى دەپ مەرەكەلەپ كەل­دىك قوي. 1 مامىر ءبىز ءۇشىن سول كەزدەگى ۇلكەن مەرەكەلەردىڭ ءبىرى بولاتىن. ەسىمىزدە قالعانى, ءدال وسى كۇنى بۇكىل دۇنيە ءجۇزى حا­لىق­تارىنىڭ ىنتىماق كۇنى دەپ اق كوگەرشىن ۇشىرىپ جاتاتىنبىز. ال ەندى قازاقستان ءۇشىن بۇل كۇننىڭ ءمانى ءتىپتى تەرەڭدەپ كەتتى دەپ ويلايمىن. سەبەبى, ەلبا­سى­مىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ  تاۋەل­سىزدىك العاننان بەرگى 20 جىل ىشىندە كوپۇلتتى قازاق­ستان حالقىن سۇتتەي ۇيىتىپ, تاع­دى­رىن جاراستىردى. قازىر قا­زاق­ستان بەيبىتشىلىكتىڭ ۇلگى­سىنە اي­نالعان ەل بولدى. سەبەبى, تۇپكى ساياسات – الەم حالقىن, حالىقتار اراسىنداعى رۋحا­نيات­تى, مەملەكەتتەر ارا­سىنداعى سىيلاس­تىق­تى جاراس­تىرۋ. راس, كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇ­سىندا حالىقتار دوستىعى دەگەن ۇلكەن ساياسات جۇزەگە استى. بىراق, شىنى كەرەك, سول ساياساتتىڭ تەگەۋ­رىنىمەن قىزىل يمپەريانىڭ قا­باعىنان, تىزەسىنەن قورىق­قان­نان كەيىن عانا جۇرت ىشىندە تى­نىش­تىق ورناعانداي, ەل ءبىر-بىرىمەن, ۇلتتار ءبىر-بىرىمەن جا­قىن­داس­قان­داي كورىنەتىن. الايدا, ءار ۇلت­تىڭ, اسىرەسە, از ۇلت­تاردىڭ ىشىندە ءبىر سىز, وكپە, ءتىپتى قان قاتىپ جاتتى. ويتكەنى, كەڭەس وكى­مەتى تۇسىندا كەشەگى رە­پرەس­سيا­لىق قىرعىن, حالىق­تىڭ اش­تىق جىلدارى كورگەن قيا­ناتى, ياعني 30-شى جىل­دار­دىڭ باسىندا قولدان جاسالعان گەنوتسيد, الەۋ­مەت­تىك تەڭسىزدىك سەكىلدى كەلەڭ­سىزدىكتەر كەڭىنەن كورىنىس بەرگەن ەدى. بۇعان قوسا, ءتىل ماسەلەسى ءجو­نىندەگى كەڭەس وداعىنىڭ كونس­تي­تۋتسياسىندا جازىلعان «ۇلتتار ءوز بەتىنشە داميدى, ءوز بەتىنشە گۇل­دەنەدى» دەگەن ۇلت ساياساتى قاعازدا جازىلدى دا, ال شىن مانىندە جۇزەگە اسقان جوق. بۇل قولدان جاسالعان, كۇشتەپ تا­ڭىلعان ساياسات بولدى. ال ەلىمىزدەگى سوڭعى 20 جىل ىشىندەگى ۇلت ساياساتى ەشقانداي كۇشتەۋسىز, ەشقانداي زورلىقسىز شىنايى تۇردە جۇزەگە اسىپ وتىر. قازاقستانداعى ءار ۇلت وكىل­دەرىنە ەركىندىك بەرىلدى. ولار­دىڭ ءما­دەنيەتىنە, تىلىنە, قىزمەتىنە ەش­قانداي قىسىم جاسالعان جوق. قا­زاقستانداعى ەل بىرلىگى, ىنتى­ماعى دەگەنىڭىز كۇشتەپ تاڭىلعان ەمەس. ول تابيعي تۇردە ءجۇرىپ, حالىقتىڭ اقجارما تىلەگىنەن ءبىر-بىرىنە دەگەن شىنايى سەنىمى ورنادى. وسىعان ءاردايىم تاۋبە دەۋىمىز كەرەك. كەيدە ارتىق-كەم سوزدەر ايتىلىپ جاتادى. كەيبىر ماسەلەلەرگە قاتىستى وي-پاي­ىم­دار شولاق قايىرىلىپ جاتادى. مەن مۇنداي پىكىرلەرگە كوپ جاع­دايدا قوسىلا بەرمەيمىن. – قازاق جەرىندەگى ۇلتارا­لىق ءبىر­لىك يدەياسىنا قاراتا اي­­تىل­عان: «ەتنوسارالىق تولە­رانت­تىلىقتىڭ بىرەگەي مودەلى» دەگەن تۇسىنىكتى ءوز ىشىمىزدە ءجيى ەستىپ جاتامىز. الەمنىڭ كەيبىر ەلدەرى ازاماتتارى دا وي-پاي­ىم­دارىن وسى پىكىردىڭ توڭىرە­گىندە ورەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟ – ءتوزىمنىڭ دە شەگى بار. ارينە, قازاق حالقى – ەجەلدەن كەڭ, دارحان حالىق. جەرىمىز قان­داي كەڭ بولسا, پەيىلىمىز دە سون­شالىقتى كەڭ. قوناقجايلىعىمىز جانە بار. قازاق ءوزى باستاپ, باسقا حالىققا شابۋىل جاساپ, وزگەنىڭ قولىنداعىسىن تارتىپ الاتىن حالىق ەمەس. تابيعاتىندا جوق. قا­زاق حالقىنىڭ وسى توزىمدىلىگىن, دارحاندىعىن, كەڭپەيىلدىگىن پايدالانا بەرۋگە بولمايدى. ءار ۇلت­تىڭ ءوزىنىڭ نامىسى بولادى. كەز كەلگەن كىشكەنتاي ۇلت, از حالىق بولسىن, ونىڭ نامىسىنا تيگەن كەزدە شامدانادى. نامىس دەگەنىمىز – وزگەنىڭ تاريحىن جوققا شى­عارماۋ جانە اياققا تاپتاماۋ, ءتىلىن قورلاماۋ, ادەت-عۇرپىن سىيلاۋ. باياعىدا ساق پاتشايىمى توميريس كير پاتشامەن سوعىسقان كەزدە: «بىزبەن شىن سوعىسقىڭ كەلەتىن بولسا, الدىمەن, ءبىزدىڭ بابالارى­مىزدىڭ زيراتىنا ءتيىسىپ كور, سوندا كورەسىڭ ساقتاردىڭ قالاي سو­عىس­قانىن», دەپتى. سوندىقتان, ماسەلە – ءار حالىقتىڭ ءوزارا, ءبىر-بىرىمەن سىيلاستىعىندا جاتىر. بۇل ءبىر-ءبىرىنىڭ مادەنيەتىن, تا­ريحىن, ءتىلى مەن ءدىلىن سىيلاۋدان دا كورىنەدى. جانە بۇل باقاي ەسەپپەن, باسقا دا ءبىر قۋلىق-سۇم­دىقپەن ەمەس, شىنايى سىيلاستىق تۇرىندە بولۋى كەرەك. قازاقتا ءسوز بار: «سىيعا – سىي, سىراعا – بال» دەگەن. ءبىز وسىنداعى وزگە ۇلت وكىلدەرىن سىيلادىق پا؟ ولار دا ءبىزدى سولاي سىيلاۋى كەرەك. ءبىز ولاردى الاقانىمىزعا سالىپ, ءتو­بەمىزگە كوتەردىك پە؟ ولار دا قا­زاق حالقىنا سونداي سىي كورسەتۋى كەرەك. سىيلاستىق ەكى جاقتان بىردەي بولماسا, ەشقاشان شىن ءما­نىندەگى بەرەكە-بىرلىك بولمايدى. ارينە, قازاق حالقىنىڭ كەيبىر تۇستاردا توزىمدىلىك تانىتاتىن كون­بىستىگىنەن, كەڭدىگىنەن ەسەسى كەتىپ جاتاتىن تۇستار كەزدەسەدى. ءبىر­اق, اسا ءبىر ايعاي-شۋ تۋدى­را­تىنداي, ودان ءبىر تراگەديا جاساي­تىنداي جاعداي جوق. – قازاق حالقى – مەملەكەت قۇراۋشى حالىق. ياعني, ول ەلدەگى ەتنوسارالىق بىرلىك پەن كە­لىسىمنىڭ ساقتالۋىنا الدىمەن مۇددەلى جانە جاۋاپتى. ال وزگە ەت­نوستار مەملەكەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سونشالىقتى سەزىنىپ وتىر ما؟ ولار قازاق ۇلتىنىڭ ماڭايىنا قانشا­لىق­تى توپتاسىپ, ەل دامۋىنا ۇلەس قوسا الىپ وتىر؟ – وتكەندە تەلەارنادان مۇرات احماديەۆتىڭ ءسوزىن تىڭدادىم. ۇي­عىر حالقىنىڭ بەلگىلى ونەر قاي­راتكەرى: «ءبىز قازاقتىڭ تا­ريحىن, ءتىلىن بىلمەسەك, وسى مەملەكەتتىڭ ازا­ماتى بولىپ وتىرعانىمىز شى­نايى ەمەس», دەپ ايتقان ەدى. قازاق جەرىندەگى ەتنوستار ەلىمىزگە تۋرا وسى تۇرعىدان قارايتىن بولسا, ولارعا مىڭ دا ءبىر راحمەت. قا­زاق ءتىلىن بىلۋگە تالپىنىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىن كورگەندە ءىشىڭ جىليدى. ارينە, ءتۇرلى جاعدايلار دا ورىن الىپ جاتادى كەيدە. ونداي جايتتەردىڭ بولماعانىن قا­لار ەدىم. الدىمەن قازاق حالقىن, نەگىزگى حالىقتى سىيلاپ, تاۋەل­سىزدىگىمىزدى, مەملەكەتتىلىگىمىزدى شىنايى مويىنداۋ كەرەك. – تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە وزگە ەتنوس وكىلدەرىنە ءوز مادەنيەتىن, ءتىلىن دامىتۋعا, ادەت-عۇرپىن ساقتاۋعا, جاندان­دى­رۋ­عا جان-جاقتى جاعداي جاسال­دى. ەندى ولاردىڭ دا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋ دەڭگەيى سى­نا­لاتىن كەز جەتتى دەپ ويلا­ماي­سىز با؟ – الدەقاشان جەتتى. الايدا, سو­لاردىڭ تىلگە كەرەناۋلىق تا­نى­تىپ وتىرعاندارى قازاقشا بىلمەيتىن قازاق ازاماتتارىنىڭ كى­نا­سىنەن دەپ ويلايمىن. ءوزىنىڭ جە­رىندە, ءوزىنىڭ بەسىگىندە وتىرىپ, قازاق ءتىلىن بىلمەۋ – نامىس­سىز­دىق. الدىمەن, قازاقتار قازاق تىلىندە سويلەيتىن بولساق, جاعداي باسقاشا بولار ەدى. ماسەلەن, قا­سىم-جومارت توقاەۆ از جىلدىڭ ىشىندە ءتىلدى ۇيرەنىپ الدى عوي. دەمەك, ءىس باسىنداعى, بيلىك با­سىنداعى ازاماتتاردا نيەت بولۋى كەرەك. بۇل مۇز ەرىمەي, ءبىز باسقاعا ءتىلىمىزدى قالاي ۇيرەتەمىز؟ قازاق ءوزىنىڭ نامىسىن وياتىپ, ءوز كوشىن تۇزەمەي مە الدىمەن؟ بارلىعىن وزىمىزدەن باستاۋىمىز كەرەك. نيەتىمىزدى تۇزەيىك. ەكىنشىدەن, وزگە ەتنوستار مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن, دەڭ­گەيىن كوتەرۋ ءۇشىن كۇرەسۋى كەرەك. ولاردىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىنە ەش­قانداي كولەڭكە تۇسپەيدى. ءبىز ولارعا «ءوز تىلىڭدە سويلەمە» دەپ وتىرعان جوقپىز عوي. ۇيىندە ءسوي­لەسىن, مەكتەبى اشىلىپ, ادەبيەت­تەرى دامىپ جاتىر. گازەتتەرى شى­عىپ جاتىر. ەتنوستار قازاق حال­قىنا كومەكتەسىپ, ءبىز تىرەك بول­ساق, ولار سۇيەۋ بولا ءبىلۋى كەرەك. سوندا عانا ەلدىڭ شاڭىراعى اس­قاقتاپ, بوساعاسى بەرىك بولماق. – ەگەمەندىك العان جىلدار كەزەڭىن سارالاي كەلە كوز ءجۇ­گىرت­سەڭىز, بىرلىك قۋاتى قانشا­لىقتى نىعايىپتى؟ – مەنىڭشە, بەكىدى, نىعايدى. ايتپەسە, اينالامىزدا قانداي جاع­دايلار بولىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز عوي. قازىر قازاقستاندا تۇراتىن ەتنوستار وزدەرىنىڭ وتا­نى قازاقستان ەكەنىن ءتۇسىندى. كەتكەندەر قايتىپ كەلىپ جاتىر. گەر­مانياعا كەتكەن نەمىستەر قايتىپ كەلىپ, «قايران, اۋىلىم», دەپ جىلاپ كورىسىپ جاتقان جاعدايلار كەزدەسەدى. دەمەك, ولاردىڭ تاعدى­رى قازاق جەرىمەن ماڭگى باي­لانعان. ءبىز دۇرىس ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن, ۇيىمىزدەگى بالامىز, وتباسىمىز, وشاق قاسىمىز امان بولۋ ءۇشىن دە ءبىر-بىرىمىزبەن تاتۋ بولۋىمىز كەرەك. بىزدە, شىن مانىندە,  باس­بۇزارلىق, تەنتەكتىك جاساپ, ءبۇي­رەكتەن سيراق شىعاراتىن توپتار جوق. بار بولسا, سىرتتان كەلىپ جات­قان اعىمدار, ونىڭ ىشىندە ءدىني اعىمدار دەپ ويلايمىن. ال قا­زاقستاننىڭ وزىندە تۇراتىن تۇپكىلىكتى حالىق مۇنداي سىڭار­جاقتىق پەن سىڭارەزۋلىككە بارا قويادى دەپ ويلامايمىن. بۇل, ارينە, بىرلىك قۋاتىنىڭ ارقاسى. – پرەزيدەنت قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسىنىڭ XVII سە­زىندە «بيىل ءبىز 1 مامىردى ال­عاش رەت جاڭا فورماتتا اتاپ وتە­تىن بولامىز. بۇكىل قازاق­ستان بويىنشا بۇقارالىق شەرۋلەر, پاتريوتتىق اكتسيالار وتەدى. كوكتەمگى 1 مامىر مەرەكەسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق ەتنوستارىن بۇرىنعىدان دا گورى جاقىنداستىرا تۇسۋگە ءتيىس», – دەگەن ەدى. 1 مامىر, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قانداي سيپاتتا تۇرلەنىپ, جاندانۋى كەرەك؟ – باياعى 1 مامىردىڭ سارى­نى­مەن كەتە بەرۋگە بولماس. ارينە, تۇپكى مازمۇنى سول. ياعني, ۇلتتار اراسىنداعى دوستىق پەن بىرلىك, ەل ىشىندەگى تىنىشتىق. بىراق, مۇ­نىڭ استارىندا قازاقتىڭ مۇددەسى تۇرۋى كەرەك. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت تاۋەلسىزدىگى, تۇتاستىعى, ءرا­مىزدەرى قۇرمەتتەلۋى ءتيىس. قازاق­ستانعا, قازاق جەرىنە, قازاق حال­قىنا دەگەن قۇرمەت تەرەڭدەي ءتۇسۋى كەرەك. مىنە, وسى تۇرعىدا جان­دانۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. – مەرەكە قارساڭىندا حا­لىق­قا ايتار تىلەگىڭىز. – كەشىرىمدى بولايىق, كەڭ بولايىق. قازاق – وسى جەردىڭ يەسى. سوندىقتان, قازاقتىڭ اسىعى مەن ەسەبى تۇگەل بولماي, باسقا­نىڭ دۇنيەسى تۇگەل بولمايدى. قازاقتىڭ مەرەيى ۇستەم بولسا, مەم­لەكەتىمىزدەگى وزگە ۇلت وكىل­دەرىنىڭ دە ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل بولادى. ءۇي ىشىنەن ءۇي تىكپەيىك. ەلىمىزگە تىنىشتىق, حالقىمىزعا بىرلىك تىلەيمىن. اڭگىمەلەسكەن ءلايلا ەدىلقىزى.