حالىقارالىق جاڭا جوبا جورالعىسى

كەز كەلگەن دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەت ءوز ىشىندەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن دامىتىپ, ازاماتتىق قوعامدا ونىڭ باسىمدىققا يە بولعانىن قامتاماسىز ەتەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20-بابىندا ءسوز بوستاندىعى مەن شىعارماشىلىق ەركىندىككە كەپىلدىكتىڭ بار ەكەندىگى كورسەتىلگەن. وسى رەتتە ەۋ­رو­وداقتىڭ قولداۋىمەن قازاقستان كريمينالوگيالىق اسسوتسياتسياسى الماتى قالاسىندا «باق-تىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارى جانە ۇلتتىق زاڭناما» اتتى جوبانى تالقىلاۋعا ارنالعان كەزدەسۋ وتكىزدى. كەزدەسۋگە پرەزيدەنت اكىمشى­لىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ت.دوناقوۆ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى ي.روگوۆ, پارلامەنت سە­ناتىنىڭ دەپۋتاتى ب.يماشەۆ, جو­عارعى سوت توراعاسى ب.بەكنازاروۆ, باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى ي.مەركەل, سىرتقى ىستەر مينيس­ترلىگىنىڭ الماتى قالالىق وكىل­دىگىنىڭ باسشىسى ب.وسپانوۆ, باي­لانىس جانە اقپارات ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ن.ورازوۆ, قازاق­ستان­داعى ەۋرووداق وكىلدىگىنىڭ جوبا­لاۋشى مامانى ە.لەۆچەنكو, بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازياداعى ادام قۇ­قىقتارى جونىندەگى ايماقتىق ءبولى­مىنىڭ وكىلى قاتىستى. جينالىستىڭ باسىندا-اق ءسوز العان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن كوممەرتسيالىق باق وكىلدەرى ەلىمىزدەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­رىنداعى ءتىل ماسەلەسىن ءتۇسىن وزگەرتىپ وزدەرىنە ءتيىمدى سيپاتتا كوتەرۋدى كوزدەدى. ولاردىڭ ايتۋىن­شا, مەملەكەتتىك تىلدە بەرىلەتىن باعدارلامالاردىڭ ارتۋى جەكەلەگەن اقپارات قۇرالدارىنىڭ وزگە تىلدە جۇمىس ىستەۋىنە جانە ەكونو­ميكالىق احۋالىنا اسەر ەتەدى-ءمىس. ياعني, جارناما ارقىلى تولىعاتىن ىشكى قارجىلىق جاعدايىنا نۇقسان كەلمەك. الايدا, ولاردىڭ مۇنداي ۇشقارى پايىمىنا كونستيتۋتسيا­لىق كەڭەس توراعاسى ي.روگوۆ «اتا زاڭنىڭ 7-بابىندا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى قازاق ءتىلى دەپ كورسەتىلگەن. مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورىندارىندا قازاق تىلىمەن قاتار ورىس ءتىلى دە ەركىن قولدانىلىپ وتىر. كونستي­تۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2004 جىلعى 21 ساۋىردەگى شەشىمىنە سايكەس راديو جانە تەلەۆيزيالىق باق-تا اپتا­لىق جانە تاۋلىكتىك حابار تاراتۋ اۋقىمىنا  مەملەكەتتىك ءتىلدى ەنگىزۋ وزگە تىلدەردىڭ مارتەبەسى مەن تارا­لۋىنا شەكتەۋ جاسامايدى» دەگەن جاۋابىن بەرە وتىرىپ, ەلىمىزدە ەركىن تارالىپ, جۇمىس ىستەپ وتىرعان وزگە مەملەكەتتىك باق-تار مەن تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ ءبىزدىڭ زاڭدا­رىمىزدى سىيلاپ جانە با­عىنا وتىرىپ ارەكەت ەتۋلەرى كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. ەكىنشى ءبىر قىزۋ تالقىعا تۇسكەن تاقىرىپ جۋرناليستەردىڭ اقپارات الۋ ماسەلەسى بولدى. زاڭ جۇزىندە كەز كەلگەن مەملەكەتتىك ورگان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ مەنشىك تۇرىنە قاراماستان مەملەكەتتىك قۇپياعا جاتپايتىن اقپارات­تى مەرزىمىندە بەرۋگە ءتيىس. دەسەك تە, كەيىنگى كەزدەرى ادام ومىرىنە قاۋىپ تۋدىرعان ماسەلەلەر مەن تابيعي اپاتتارعا قاتىستى مالىمەت­تەر, ەكولوگيا, دەنساۋلىق, ءبىلىم, مادەنيەت, اۋىل شارۋاشىلىعى, جەم­قورلىق پەن مەملەكەتتىك قىز­مەتكەرلەر تاراپىنان بولعان زاڭ بۇزۋشىلىقتار جونىندەگى وقيعا­لار­عا قاتىستى اقپاراتتاردى الۋ مۇمكىندىگىنە كورىنبەيتىن توسقا­ۋىل­دار قويىلعان. وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ۇلكەن پىكىرتالاس تۋىن­داپ, ناتيجەسىندە كەيبىر جەكەلەگەن شەنەۋنىكتەرگە قاتىستى زاڭ بۇزۋ­شىلىقتاردىڭ ورىن الاتىندى­عىمەن قاتار باق وكىلدەرى تارا­پىنان دا ءوز قۇقتارىن ەلەمەۋشىلىك نەمەسە كەي رەتتە اسىرا پايدا­لانۋشىلىقتاردىڭ كەزدەسەتىندىگى ايتىلدى. سونىمەن قاتار, باق-تى قۇرۋ, تىركەۋ جانە حابار تاراتۋعا بايلانىستى سۇراقتار قويىلىپ, وعان بايلانىس جانە اقپارات ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ن.ورازوۆ جاۋاپ بەرىپ وتىردى. وسى تاقىرىپ اياسىندا تۇلعانى عايباتتاۋ جانە تۇلعاعا قاتىستى جالعان اقپارات تاراتۋ, ماعلۇماتتى قاساقانا بۇر­مالاۋ ماسەلەسى جونىندە دە ايتىلدى. مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە جانە جەكە تۇلعالاردىڭ مورالدىق قۇقىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن وسىن­داي ارەكەتتەرگە قاتىستى الەمدەگى كوپتەگەن ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن مىسالدار كەلتىرىلىپ, بىزدە دە بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ اقپاراتتى تاراتۋ ىسىندە جاۋاپكەرشىلىكتى بىرىزدىلىككە ءتۇسىرۋ شاراسىن قولعا الۋ ۇسىنىلدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعا­سى يگور روگوۆ مىرزادان ەلدەگى ءسوز بوستاندىعىنىڭ جايى مەن جاڭا جوبا تۋرالى پىكىرىن سۇرا­عانىمىزدا ءسوز بوستاندىعى دەيتىن قۇندىلىق قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا ماڭىز­دى ورىنعا يە جانە ايرىقشا قاراستىرىلعان. وسى ءبىر ۇعىم بولماسا ەشبىر دەموكراتيالىق, قۇقىق­تىق مەملەكەت تولىققاندى مەملەكەت بولا المايدى. الايدا, كەز كەلگەن قوعامدا سىن كوتەرەرلىك ۇزدىك جەتىستىك بولۋى مۇمكىن ەمەس. مۇددەلەر قايشىلىعى, جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ قۇقىعى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا مىندەتتى تۇردە ماسەلە زاڭعا بارىپ تىرەلەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, ءسوز بوستاندىعى مەن مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنىڭ اراجىگىن انىق بىلگەن ءجون. باق-تا بارلىق پىكىردى قوزعاۋعا بولادى, مازالاپ جۇرگەن ويدى اشىق بىلدىرۋگە ءبارىمىزدىڭ قۇقىعىمىز بار, بىراق مەملەكەتتىك قۇپيانى جاريا ەتۋگە ەشكىمنىڭ قاقىسى جوق. بارلىق ەلدە بۇل ماسەلە مۇقيات قامتىلعان. سوندىقتان دا, ءسوز بوستاندىعى دەگەنىمىز مەملەكەتتىك قۇپيانى اشىق ايتۋ, ادام قۇقىعىنا نۇقسان كەلتىرە بەرۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس ەكەندىگىن ارقايسىمىز بىلگەنىمىز ابزال, دەپ جاۋاپ بەردى. قر ۇلتتىق زاڭناماسى باق سالاسىندا حالىقارالىق ستاندارت­تارعا سايكەس دامۋ جولىمەن ۇزدىك­سىز جىلجىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قازاق ەلى ءسوز بوستان­دىعى مەن ادام قۇقىعى جونىندەگى كوپتەگەن حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدى. حالىقارالىق قۇ­قىق قورعاۋ ۇيىمدارى مەن جۋرناليستىك قاۋىمداستىقتار تاراپىنان لايىقتى باعالانىپ, بولاشاقتا دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭدەرىنەن كورى­نەتىندىگىن بايقاتىپ وتىر. ەۋرو­وداقتىڭ قولداۋىمەن قازاقستاندا وتكىزىلىپ وتىرعان «باق-تىڭ حا­لىق­ارالىق ستاندارتتارى جانە ۇلتتىق زاڭناما» اتتى جوبا وسى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى بولا الادى. قانات ەسكەندىر.