تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە جاھاندىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي وزگەرىستەرمەن قاتار قازاقستاننىڭ جاڭا كوركەم جازبا ادەبيەتى قالىپتاستى.
بۇل شىعارمالاردىڭ دەنى ءوزىنىڭ وبەكتيۆتىلىگىمەن, ارقيلى ويىمەن, پليۋراليستىك كوزقاراسىمەن, وتكەن مەن بۇگىنگىنى ادىلەتتى تۇرعىدا ۇعىنۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
قازاق ادەبيەتى حح عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى تسەنزۋرالىق ەزگى مەن قاتال پارتيالىق باقىلاۋدان قۇتىلدى. وسىنىڭ ءوزى-اق جاڭا ادەبيەتتىڭ ومىرگە كەلۋى تۋرالى ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىندا التىن قارىپتەرمەن «ءسوز بوستاندىعى» دەپ جازىلۋى – توسقاۋىلدىڭ بىردەن-ءبىر شەشۋشى شەگىنە اينالدى.
شۇكىرشىلىك, قازاق حالقىنىڭ جاڭا ادەبيەتى بوستان, بىراق ول اسپان استىنداعى تىنىمسىز قايناعان تىرشىلىكپەن تىعىز بايلانىسقان قوعامنان بوستان ەمەس.
جالپىادامزاتتىق ىنتىماقتاستىققا بەت العان قوزعالىس ۋاقىت وتكەن سايىن قارقىن الۋدا. وسى پروتسەستى قالىپتاستىرىپ جاتقان جايتتەن ادەبيەت سىرت قالا المايدى. الەمدىك قاۋىمداستىق رۋحاني قۇندىلىقتاردى ءوزارا الماسۋعا كۇش سالا وتىرىپ, يدەولوگيالىق قارسىلىقتى ەڭسەرۋگە ءدال بۇگىنگىدەي مۇقتاج بولماعان. سوندىقتان, بىرىكتىرۋشى, رۋحاني تۋىستىققا اكەلەتىن فاكتور رەتىندە ادەبيەتتىڭ ءمانى ولشەۋسىز وسە تۇسۋدە.
بۇگىندە تىيىم اتاۋلى كەلمەسكە كەتتى. ويلاۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە قول جەتكىزىلدى. تاريحي زەرتتەۋلەر مەن ەستەلىكتەر بۇرمالانىپ, كەسىلىپ, ۇزىك-ۇزىككە اينالۋى توقتاتىلدى. بۇل – حالىقتىڭ وتكەن تاريحىن كورسەتۋدە قارىسقان امالدى وزگەرتىپ, ادەبيەتكە جاڭا لەپ اكەلدى.
ءسويتىپ, كەيىنگى 20 جىلدا ۇلكەن تاريحي كەڭىستىك جاسالدى. ول جوعالعان ەستەلىكتەردى قالىپتاستىرۋدا, قازاق حالقىنا تيەسىلى ءومىردىڭ تراگەديالىق جانە قاھارماندىققا تولى پاراقتارىن قايتارۋدا ۇلكەن ءرول اتقاردى.
سوڭعى جىلدارى جەتەكشى پروزا كەڭەس يمپەرياسىنىڭ مىندەتتى تۇردەگى قالىبىنان, اسىرەسە, ادەبيەتتەگى ۇلتتىق, ينتەرناتسيونالدىق جانە جالپى ادامزاتتىق اراقاتىناس جونىندەگى ماسەلەدەن ارىلدى.
* * *
ادامزات ءوزىنىڭ وتكەنىمەن كۇلە تۇرىپ قوشتاسادى.
بۇل ەسكى ۇعىم – قوعام كەسكىنىن ءوزگەرتىپ, جاڭا ۋاقىتتىڭ ۇستەمدىگىنە مويىنسۇنىپ, پەيىل بىلدىرەتىن جانە سويتە تۇرا وعان ۋايىم كەشەتىن ءبىزدىڭ ۋاقىتىمىزدا دا ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ وتىر.
جازۋشى الىبەك اسقاروۆتىڭ بۇگىنگى كۇن تاقىرىبىنا جازىلعان «ءور التاي, مەن قايتەيىن بيىگىڭدى» تۋىندىسىنىڭ جالپى سۇلباسى شامامەن وسىلاي كورىنەدى. بۇل الىنعان ولەڭ شۋماعىنىڭ ءبىرىنشى جولى جاقسىلىقتان ءۇمىتىن ۇزگەن ادامنىڭ زارىعۋىن كورسەتەدى.
«ءور التاي, مەن قايتەيىن بيىگىڭدى, مەرگەن بوپ ءبىر اتپادىم كيىگىڭدى. جاس ءومىر ءوتىپ جاتىر وكسۋمەنەن, ىشتەگى كىم ءتۇسىنەر كۇيىگىمدى...» – اۋىل سىرنايشىسى سارسەن وزىنە-ءوزى وسىلاي ءان ايتادى. وتباسى جالعىز نارەستەلەرىنەن كوز جازعان, ايىرىلعان. ال ايەلى ءاليپا جۇرەگىنىڭ تۇبىنە پەرىشتە بۇركەمەلەۋدى قويعان. بالاجان قازاق ءۇشىن بۇدان وتكەن قاسىرەت بولمايدى.
شىعارمانىڭ وزگە قاھارماندارىنىڭ دا التاي شىڭدارىنا سۇيسىنە قاراۋعا قۇلقى جوق, ويتكەنى, اۋىلدارىندا كەلەشەك جوق, تاراپ جاتىر. ءجۇز وتباسىنان اۋىلدا جەتەۋى عانا قالدى. وتپەلى كەزەڭ كەڭشار ورتالىعى «رازدولنوە» – مۇقىردى دا اياعان جوق, تۇرعىندار دا وتىرىقتى ورىندارىنان كوشىپ-كوشىپ, بورداي توزىپ بارادى.
ءبىر قىزىعى, اۆتوردىڭ نىساناسىندا قايعى مەن ۋايىم عانا ەمەس, باسقا دۇنيە دە بار ەكەن. بولىپ جاتقان نارسەگە ليريكالىق تۇرعىدا جان بىتىرەدى. شىعارماعا شامالى مۇڭ ارالاسقانىمەن, ونىڭ جان-دۇنيەسى سەرگەكتىككە تولى. مۇنداي كۇي تاعدىر ءتالەيىنە ساي تالاي قالىقتاۋ مەن قۇلاۋدى كەشكەن قازاقتىڭ باسىنا ۇيرەنشىكتى. ۇلتتىڭ مويىماس بيىك رۋحىن مەگزەيدى.
بۇگىنگى كۇنى الىبەك اسقاروۆ – وبەكتيۆتىلىك قاعيداسىنا بەكەم جاڭا ادەبيەتتىڭ جەتەكشى جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى.
ول شودىرايىپ, كوزگە ۇراتىن كەمشىلىكتىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ اۋرە بولمايدى, اۋىلداعى ءوندىرىس كۇشىنىڭ قۇلاۋىن جاسىرمايدى. اقيقاتتى اشىق ايتادى. نارىق قارقىنىنان اۋىل مەن سەلولاردىڭ قابىرعاسى قايىسىپ, تاعدىرلاردىڭ ب ۇلىنگەنىن قولمەن قويعانداي كورسەتىپ بەرەدى, ءسوز زەرگەرى رەتىندە ءادىل سۋرەتتەيدى.
كوپتەگەن جىلدار بويى الاقانداي جەردە تۇرىپ, اۋىل ادامدارى ءبىرىن-ءبىرى وتە جاقسى ءبىلدى. ولاردا ادام جانىنىڭ تۋىستىعى ماڭىزدى بايلانىسپەن سىيىستى, ءۇيلەسىم تاپتى. ارالارىندا ەجەلدەن تارتىلعان سىمداي قالىپتاسقان ەرەجە قاتاڭ ساقتالدى. ناقتىسىندا, قازاقتىڭ اراسىنداعى ءداستۇرلى قوناقجايلىلىق مۇلتىكسىز ورىندالدى. البەتتە, كەڭەستەر ۋاقىتىندا ونىڭ ەلەۋلى تۇردە ب ۇلىنگەنى راس.
قيىردا جاتقان التايعا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ءبىر وڭىرىنەن مەيمان كەلىپ قايتۋعا ۇيعارادى. ول وسى اۋىلدىڭ ءبىر تۇرعىنىنىڭ تۋعان قۇداسى ەدى.
قۇدا كەلەدى دەگەندە – ۇيقىلى اۋىل وياندى. قۇرمەتتى قوناقتى كىم جانە قاشان سىيلاۋ كەرەكتىگىنە بايلانىستى كەزەكتىڭ رەتى بەلگىلەندى. قۇدا ءبىر-ەكى ريۋمكەدەن كەيىن ءتىلى سايراپ كەتەتىندەردىڭ قاتارىنان بولمادى. بۇقاداي توڭمويىن, مەسقارىن, كۇجىرەيگەن بالۋان دەنەلى كىسى ەدى. ءايتكەنمەن, قانشالىقتى مىقتى بولسا دا, اپتاعا جۋىق ۇزدىكسىز قوناق بولعاننان كەيىن ول كىسى دە سىر بەرە باستادى. بىردە ءوزىنىڭ قۇداعيىن باسقا ايەلمەن شاتاستىرىپ, ىستىق قۇشاعىنا الۋعا ۇمتىلدى. ءتىلىن شايناپ سويلەي الماي قالدى. سوڭىنا قاراي ۋاقىتى تاياپ, ۇيىنە قايتۋعا جينالعاندا ەڭكىلدەپ جىلادى-اي دەرسىڭ...
مىنە, قيىرداعى بەيبىت اۋىل وسىنداي ب ۇلىنبەيتىندەي كورىنگەن تىعىز قاتىناستا تۇرىپ ەدى. كەنەت بىرەۋ ەتەكتەن تارتىپ قالعانداي كۇيگە ءتۇستى. وڭدەرى تۇگىل, ءتۇستەرىنە كىرمەگەن نارىق كەلدى جاعالاسىپ. قالىپتى تىرلىك بۇزىلدى, اۋىلداستاردىڭ مىنەزى وزگەرە باستادى, اركىم وزىنشە جالعىزدىق ءحالدى باستان كەشتى. اركىم ءوز ۋايىمىن بولەك ۋايىمدادى.
مىندەتىن تياناقتى ورىنداپ جۇرگەن باستاۋىش مەكتەپتىڭ مۇعالىمى مەلس وقۋشىلاردىڭ قاتارى سيرەپ, مەكتەپ جابىلعاننان كەيىن جۇمىستان ايىرىلادى. ونىڭ قايىن اتاسى مەن ەنەسىنىڭ زەينەتاقىسىنا كۇنەلتكىسى كەلەتىنىن كورگەن ايەلى «ارامتاماقتى» تاستاپ كەتەدى. وقىرمان سوڭىرا مۇعالىمدى وتى سونگەن وشاعىنىڭ تابالدىرىعىندا جىلاعان كۇيىندە كورەدى.
اۋىلداعى جالعىز ورىس مەترەي اقساقالدىڭ ۇلى سىرت جاقتا الىستا جۇمىستا. سوڭعى 13 جىلدا بۇل جايراعىردىڭ اكەسىنە ەكى اۋىز جىلى ءسوز جازۋ قاپەرىنە كىرمەگەن. تەك اقساقالدىڭ 70 جىلدىعىنا «100 جاسا» دەگەن تىلەكپەن جەدەلحات جىبەرىپتى. نۇرى سونگەن قاريانىڭ جانارىن جاس تورلادى. شاماسى رازى ەمەس, كەرىسىنشە, نازالى: «ماعان 100 جاس شايتانىما كەرەك پە! جەتپىستىڭ ءوزى جەتىستىرىپ تۇرعانى شامالى», دەپ كەيدى جەتىم قاريا.
بۇل جەردە ءار اۋىلدىڭ, ءار اۋلانىڭ, ءار ادامنىڭ ءوز قاسىرەتى بار. ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز بويىنشا وسىنىڭ ءبارى الىبەك اسقاروۆ شىعارماسىنىڭ جانرىن انىقتاپ تۇر. روماننىڭ سيۋجەتى ءوزىنىڭ بارشا ءمانىمەن «وتپەلى داۋىردە كۇن كەشۋدى جازباسىن» دەگەن بۇگىندە تانىمال قىتايدىڭ ناقىلىمەن استاسىپ جاتىر.
اۋىلدىڭ قاڭىراپ بوس قالۋى... بۇل جاقسىلىققا ما ەدى؟ ۋربانيزاتسيا ءوزىنىڭ وركەنيەتتى ميسسياسىنا ساي بەلگىلى باسىمدىققا يە, بىراق شەكتى ساقتاعان ءجون. وعان مەيلىنشە ەلىتىپ كەتسەڭ – قاسىرەتتى كۇتە بەر. قازاقستان اۋقىمدى اۋماققا يە بولا وتىرىپ, تۇرعىنى از ەل. نەگە ولاي بولعانى تۋرالى جوعارىدا كوركەم تۋىندى ارقىلى ساراپتاما جاساي وتىرىپ, تۇسىندىرۋگە تالپىنعان كورىنىستى اڭدادىق. بىراق قورىتىندى قانداي؟
ۋربانيزاتسيا ءوز حالقىن ۇدايى ءوندىرىسپەن قامتاماسىز ەتكەن جاعداي بولعان ەمەس. قالا بالا تۋ جاعىنان ەشقاشان ماقتانا المايدى. ۇلتتىق رۋحتىڭ, قازاقى سالت-ءداستۇردىڭ مايەگى اۋىل. اۋىل ءبارىمىزدىڭ رۋحاني وتانىمىز. الىبەك اسقاروۆتىڭ رومانى تىكەلەي پۋبليتسيستيكالىق تۇرعىدا ۇندەۋدەن جالتارا تۇرىپ, ءوزىنىڭ بار بولمىسىمەن قۇپيانىڭ وسىنداي كىلتىن ۇسىنۋعا ۇمتىلدى. كوكىرەك كوزىڭمەن كورەتىن كىلتيپاننىڭ فورمۋلاسى: «دەربەس, تاۋەلسىزدىك مەملەكەت رەتىندە اۋىلدى قۇتقارۋ – قازاقتى قۇتقارۋ» دەگەن تۇرعىدا الدىڭا جايىلىپ تۇسەدى.
* * *
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنە بيىل 20 جىل تولادى.
جيىرما جىلدا حالقىمىزدىڭ ءومىرىندە ءجۇز جىلعا تاتىرلىق زور وزگەرىستەر ءوتتى. قوعام ساپالىق بيىككە كوتەرىلدى, سانا جاڭعىردى, جاڭاشا دۇنيەتانىم قالىپتاستى. سول ۇلكەن وزگەرىستەر كوركەم ادەبيەتكە دە مەيلىنشە ىقپال ەتتى. ءسويتىپ, جاڭا زامان جاڭا ادەبيەتتى ومىرگە اكەلدى.
بۇل كۇردەلى ماسەلە ادەبيەتشى ماماندار تاراپىنان جان-جاقتى زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى.
شەريازدان ەلەۋكەنوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
الماتى.
