قىزمەتتەن تاربيەلەنەتىن ەل باسقارۋ – اركىمنىڭ-اق قولىنان كەلەدى, ونەرپاز بولۋ – اللادان. ول – اللانىڭ ەلىن, جۇرتىن جالپاق جالعانعا تانىتۋ ءۇشىن جاراتقان تۇلعاسى. تۇلعالاردى ساقتاۋ, قولداۋ كەرەك!
مۇستافا كەمال اتاتۇرىك
تاڭعاجايىپ ەل – بۋتان كورولدىگىندە الەمدەگى جالعىز مينيسترلىك – باقىت مينيسترلىگى بار. «سوندا قالاي, وسىندايدا مينيسترلىك بولا ما ەكەن؟» دەپ ميىعىنان ك ۇلىپ, مىسقىلدايتىندار دا بولۋى عاجاپ ەمەس. ولارعا ايتار ءۋاجىمىز: مادەنيەتتى باسقارۋعا بولعاندا, باقىتقا باعدارشام بولىپ, بولىسۋعا نەگە بولمايدى؟ كۇندەردىڭ كۇنىندە ەڭسەلى ەلىمىزدە سونداي ءبىر بەكزات مينيسترلىك قۇرىلا قالسا, ءيا بولماسا, بۇگىندە بيلىكتىڭ بيىك باسپالداعىندا جۇرگەن جاقسى مەن جايساڭ ءبىر اقىل جاقسى, ەكەۋ بولسا بەكەم بولادىعا بەكىنسە, قۇدايعا شۇكىر, قاي مىقتىعا دا سۇيەۋ بولار, ومىردە كوپتى كورىپ, كوكىرەگىنە كوپتى تۇيگەن قازىنا قارتتار بارشىلىق قازاقتا. سولاردىڭ ءبىرى – بۇگىندە توقسان بەس جاسقا تولعان, مەرەيتويىن ءبۇتىن ەل بولىپ تويلاپ جاتقان ايعاقتى (دەرەكتى) كينونىڭ اتاسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى وراز ابىشەۆ دەسەك, 1916 جىلى بۇرىنعى سەمەي, قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسى, ابىرالى اۋدانىنىڭ قاينار اۋىلىندا ءومىرگە كەلگەن ول تەگىن كىسى ەمەس, تەكتىلەر تۇقىمىنان. اكەسى ءابىش زامانىندا ابىرالى, قۋ اۋداندارىندا بولىس بولعان, كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن قارقارالى ۋەزدىك سوتىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر ىستەگەن, كەيىنىرەك سەمەي قالاسىندا ادۆوكات بولعان, زاڭعا عانا باعىنعان, تەك ادىلدىككە تابىنعان, مىقتىلاردان ىقپاعان, ەرلىك تۋىن جىقپاعان, ەلگە سىيلى, حالىققا اسا قادىرلى ازامات بولىپتى. اناسى زاعيپا مۋزىكالىق اسپاپتاردى ەركىن يگەرگەن, ءانشى ءارى حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن تاريحىنا جەتىك زەردەلى جان ەكەن. انشىلىگىنە قوسا الىمدى اكتەر بولعان تۋعان اعاسى نۇرمۇحامبەت ابىشەۆ سەرگەي ەيزەنشتەيىننىڭ ايگىلى «يۆان گروزنىي» فيلمىنە دە ءتۇسىپتى. وسىنداي ونەرلى ورتادان تۇلەپ ۇشقان وراز ەڭبەك جولىن قازاق مۋزىكا تەاترىندا ءانشى بولىپ باستاپ, ق.بايسەيىتوۆ, ق.جانداربەكوۆ, م.ەرجانوۆ, ع.قۇرمانعاليەۆ سىندى ساحنا ساڭلاقتارىمەن يىقتاسا ءجۇرىپ, «قىز جىبەك», «ەر تارعىن», «ايمان-شولپان» ت.ب. وپەرالاردا بىرقاتار بەينەلەردى ءمىنسىز مۇسىندەگەنى جايىندا ونەر تاريحىن زەرتتەۋشى, بەلگىلى عالىم ءنازيرا راحىمانقىزى جەرىنە جەتكىزە جازدى. بۇكىلوداقتىق كينەماتوگرافيستەر ينستيتۋتىنىڭ (ۆگيك) رەجيسسەرلىك فاكۋلتەتىندە وقي ءجۇرىپ «رايحان» ءفيلمىنىڭ رەجيسسەرى مويسەي لەۆيننىڭ اسسيستەنتى بولعان, «موسفيلم», «لەنفيلم» سىندى كينوستۋديالاردا شەبەرلىك مەكتەبىنەن وتكەن وراز ابىشەۆ 1940 جىلدان باستاپ دەرەكتى فيلمگە ءبىرجولا بەت بۇردى.
الىس جىلعا سوزىلعان تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ جەمىسى «تاستاعى تاڭبالار», «كوگىلدىر ارال», «ابسەنت», «تاريحپەن سۇحبات», «سىناق», «جەتىسۋ جۇلدىزدارى», «قالىبايدىڭ باعى», «جىراۋلار», «اتالار جولىمەن», ت.ب. تاماشا دەرەكتى فيلمدەر دەسەك, دينا نۇرپەيىسوۆا, كەنەن ازىرباەۆ, مۇقان تولەباەۆ, تالعات بيگەلدينوۆ ءتارىزدى تارلاندار بەينەسىن سومداعان وراز اعا ابىشەۆ ەڭبەگىنە ەلباسى ن.ا.نازارباەۆ: «ءسىز تۇسىرگەن شىعارمالاردا الەمدىك ماڭىزى بار پروبلەمالار تەرەڭ فيلوسوفيالىق پايىمداۋلارمەن ءورىلىپ وتىرادى. 70-تەن استام فيلمدەرىڭىز بەن 300-دەن استام كينوجۋرنالدارىڭىز – وسى سالاداعى ءونىمدى ەڭبەگىڭىزدىڭ ناقتى ناتيجەسى. ولار كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ءوز وتكەنىن تانىپ-بىلۋىنە, ۇلتتىق رۋحتى شىڭداۋعا قىزمەت ەتەتىن قۇندى قازىنامىز بولىپ قالا بەرمەك» دەپ اسا جوعارى باعا بەرگەن بولاتىن.
كينو ونەرىنىڭ ۇلكەن مەكتەبىنەن وتكەن كىرپياز تالانت ولجاس سۇلەيمەنوۆ بىلاي دەپ جازدى: «وراز ابىشەۆتىڭ «تاستاعى تاڭبالار» ءفيلمىن العاش كورگەننەن كەيىن العان اسەرىم ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە قالىپتى. بۇل – ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتقان تالانتتى شىعارمامەن كەزدەسۋ باقىتىنان تۋعان قۋانىش بولاتىن. قازاق قوعامىنا ۇلكەن سەرپىلىس الا كەلگەن وسى ءبىر تاماشا دەرەكتى شىعارمامەن كەزدەسۋ باقىتىنان تۋعان قۋانىش بولاتىن. قازاق قوعامىنا ۇلكەن سەرپىلىس الا كەلگەن وسى ءبىر تاماشا دەرەكتى شىعارمامەن رۋحاني ۇندەس «اشىق الاقان سىرى» جانە «تاريحپەن تىلدەسۋ» فيلمدەرىنىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرى ەكرانعا شىققانىن دا ۇمىتقان جوقپىن. بۇل ايتۋلى وقيعا وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ سوڭى مەن 70-جىلداردىڭ باسىندا بولعان ەدى. سول كەزەڭنىڭ قىراعى «قاتال» تسەنزۋراسىنا جالتاقتاماي, اتا-بابامىزدىڭ تاريحى, ونەرى مەن مادەنيەتىن ەجەلگى عاسىرلار قويناۋىنان ارشىپ الىپ, حالقىنا قايتا ۇسىنعان رەجيسسەردىڭ تاراپىنان بولعان ناعىز ازاماتتىق جانە باتىل قادام ەدى. بۇل – ءوز ۇلتىنىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, بەيبەرەكەت قارامايتىن ۇلكەن جۇرەكتى تۇلعانىڭ عانا قولىنان كەلەتىنى بەلگىلى».
قازاقستاننىڭ ايعاقتى كينوونەرىنىڭ نەگىزىن سالۋشى وراز ابىشەۆتىڭ تابيعي تالانتى مەن تاباندى دا تابىستى ەڭبەكتەرى جايلى قۇرداسى كاۋكەن كەنجەتاەۆتان باستاپ, شاكىرتى سەرگەي ازىموۆكە دەيىن تالاي تالانت تەبىرەنە قالام تەربەدى. «ەگەر قازاق كوركەمسۋرەتتى كينوسىندا باس تۇلعا, بىرەگەي رەجيسسەر شاكەن ايمانوۆ دەسەك, قازاق دەرەكتى كينوسىنىڭ تۇڭعىش رەجيسسەرى, نەگىزىن قالاۋشىسى وراز ابىشەۆ دەۋىمىز كەرەك. ەكەۋىنىڭ ەسىمى قاتار, قوسا اتالۋعا ءتيىس. سولاي بولدى دا». بۇل كينو ونەرىنىڭ بىلگىر زەرتتەۋشىسى كامال سمايلوۆتىڭ كوزى تىرىسىندە جازعانى. سىرت كوز سىنشىلار دا وراز ابىشەۆ جايلى تالاي مارتە تامسانا جازدى. مىسالى, «ءاربىر ۇلتتىڭ ماڭدايىندا شوق جۇلدىز بولىپ جانعان ءوزىنىڭ ءبىرتۋما ازاماتتارى بولادى. قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنداعى سونداي شوق جۇلدىزدىڭ ءبىرى – مەنىڭ دوسىم, ارىپتەسىم, قادىرلى وراز ابىشەۆ بولسا كەرەك» دەيدى, الەمگە ايگىلى كينورەجيسسەر, كسرو جانە وزبەكستاننىڭ حالىق ءارتىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى مالىك كايۋموۆ.
ومىردە ەسىمى ءوزى جۇمىس ىستەگەن سالامەن بىتە قايناسىپ, سول سالانىڭ سيمۆولىنا اينالىپ كەتكەن اسا ءىرى تۇلعالار بولادى. سونداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – وراز ابىشەۆ اعامىز. دەرەكتى كينو دەسەك وراز اعانى, وراز اعا دەسەك دەرەكتى كينونى ەسكە الامىز. سەبەبى, ەكەۋى بىرىنەن-ءبىرىن ايىرۋعا بولمايتىن ەگىز ۇعىم. وراز ابىشەۆتىڭ ونەرى ۇلتتىق يدەيا مەن رۋحقا, نامىسقا نەگىزدەلگەن. ول كىسىنىڭ جاساعان دۇنيەلەرى قازاق حالقىنىڭ دەرەكتى شەجىرەسى, ياعني قازىرگى زامان ءۇشىن وتە باعالى جانە باعاسى عاسىرلار وتكەن سايىن ارتا تۇسەتىنى كۇمانسىز. ويتكەنى, «ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز حح عاسىردا قالاي ءومىر ءسۇردى, نەمەن تىنىستادى, نەنى ارماندادى» دەپ سۇرايتىن كەلەر ۇرپاققا وراز ابىشەۆتىڭ شىعارمالارى اداستىرماي, انىق جاۋاپ بەرەدى.
ازاماتتىعى, ادامگەرشىلىگى جوق ادامنان تازا ونەر تۋى دا قيىن. ويتكەنى, ونەر دەگەن ادامنىڭ جانىنان, جۇرەگىنەن شىعادى. ونەرى مەن ءومىرى بىتە قايناسىپ كەتكەن وراز ابىشەۆ شىعارمالارىنىڭ ساف التىنداي سالماقتى, تازا بولۋىنىڭ نەگىزگى توركىنىن ول كىسىنىڭ تابيعات بەرگەن جانىنىڭ جومارتتىعىنان, جۇرەگىنىڭ كەڭدىگىنەن ىزدەۋ كەرەك. مەنىڭ ەسىمە ءشول دالانى گۇلدەندىرگەن «ارمان ارالى» دەگەن ءفيلمى ءتۇسىپ وتىر. قاراپ وتىرساڭىز, بۇل شىعارما قازىرگى كۇن ءۇشىن دە وتە پايدالى دەگەن ويدامىن. ول جاستاردى تازالىققا, ەڭبەكقورلىققا, وتانسۇيگىشتىككە ءتاربيەلەيدى.
قازىر كەز كەلگەن تەلەارنانىڭ تۇيمەسىن باسىپ قالساڭىز, قاتىگەزدىكتى, جاۋىزدىقتى, اتىس-شابىستى ناسيحاتتايتىن ءدۇنيەلەر ءالى كۇنگە دەيىن تىيىلماي كەلە جاتقانىنا كۋا بولاسىز. باتىستىڭ ءوزى ءبۇگىنگى تاڭدا ونداي فيلمدەرىنەن باس تارتىپ وتىرعان بولسا, بىرەۋدىڭ قاڭسىعى بىزگە تاڭسىق بولىپ وتىر. ولاي بولسا, ونىڭ ورنىنا جاس ۇرپاقتى وتانشىلدىققا تاربيەلەيتىن وراز ابىشەۆتىڭ دەرەكتى فيلمدەرىن نەگە كورسەتپەسكە؟ ءال-فارابي: «ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس, تاربيە كەرەك. تاربيەسىز ءبىلىم ادامنىڭ دۇشپانى, ونىڭ باسىنا قايعى كەلتىرەدى», – دەيدى. ءبىز ازىرگە جاستارعا ءبىلىم بەرىپ, ۇلتتىق رۋحتى سىڭىرە الماي جاتىرمىز. ءدال قازىر كەلەر ۇرپاقتىڭ بويىنا ءوز حالقىن, ونىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىن, تۋعان جەرىن ءسۇيۋ سەزىمىن ۇيالاتاتىن وراز ابىشەۆتىڭ فيلمدەرىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى.
وراز اعا جان-جاعىنا اسپانداعى اي مەن كۇندەي ءۇنسىز ساۋلە شاشىپ تۇرعان ادام. مەنىڭ بىلۋىمشە, ول كىسى ەشكىمدى رەنجىتىپ كورمەگەن. وسىندايدا تۇرماعامبەت اقىننىڭ ءبىر ولەڭى ەسكە تۇسەدى:
«ورىنسىز اعا-ءىنىڭدى وكپەلەتسەڭ,
وكىنبەس ولار ساعان ورتكە كەتسەڭ.
قالادى قالايدا ارتىڭدا اتىڭ,
ەمپەڭدەپ ەلدىڭ اتىن ەرتتەپ-وتسەڭ», – دەيدى.
وراز اعا ەلدىڭ اتىن ەمپەڭدەپ ەرتتەپ وتكەن قازاقتىڭ ۇلى, حالقىنىڭ ق ۇلى بولعان, جانى تاڭعى شىقتاي تازا, كىشىپەيىل, ادامگەرشىلىگىن جوعالتپاعان ادام. وراز ابىشەۆتىڭ قارتتىققا مويىنسىنباي, شيراق ءجۇرۋىنىڭ قۇپياسى قايسى, سىرى نەدە؟ سول كوپ قۇپيانىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – ونىڭ ومىرگە, ونەرگە دەگەن قۇشتارلىعىندا. 95-كە كەلسە دە ءتاۋەلسىزدىك جايلى فيلم تۇسىرەمىن دەپ قۇلشىنۋى دا سودان. اقسارى جۇزىندەگى قىزعىلت شىراي مەن ويلى, مۇڭلى جانارىنان نۇرلى شۋاق شاشقان قۇشتارلىق وتى, مەيىرىمدى ءسوزى, قايىرىمدى ءىسى – قازىنا قارتتىڭ قۋات كوزى.
وراز اعا ابىشەۆكە مارسەل پرۋستىڭ: «قۇدايدىڭ الدىنا بارعاندا نە ايتاسىز؟» دەگەن سۇراعىن قويعانىمدا, ىركىلمەستەن:
– اتا-بابامنىڭ ارمانى بولعان ءتاۋەلسىزدىگىمىزدى ماڭگىلىك ەتە گور دەپ تىلەيمىن, – دەدى.
ءسوز باسىندا ايتىلعان تاڭعاجايىپ ەل – بۋتان كورولدىگىندەگى الەمدەگى جالعىز مينيسترلىك – باقىت مينيسترلىگىنىڭ قازاق ەلىندەگى ىرگەتاسى, ابىز اتا, اڭىز ادام – وراز ابىشەۆ ايتقان وسى اعالىق اق تىلەك ەمەس پە؟ ءيا, تاۋەلسىزدىكتەن قىمبات ەشتەڭە جوق. باقىت پەن تاۋەلسىزدىك ەگىز ۇعىم. سول ەگىز ۇعىمنىڭ باتاگوي تىلەكشىلەرىنىڭ ءبىرى – وراز ابىشەۆكە مەرەيتوي قۇتتى, دەنساۋلىق مىقتى بولسىن, ايعاق كينونىڭ ابىرويلى اتاسى دەيمىز.
ءسابيت دوسانوۆ, جازۋشى.
قىزمەتتەن تاربيەلەنەتىن ەل باسقارۋ – اركىمنىڭ-اق قولىنان كەلەدى, ونەرپاز بولۋ – اللادان. ول – اللانىڭ ەلىن, جۇرتىن جالپاق جالعانعا تانىتۋ ءۇشىن جاراتقان تۇلعاسى. تۇلعالاردى ساقتاۋ, قولداۋ كەرەك!
مۇستافا كەمال اتاتۇرىك
تاڭعاجايىپ ەل – بۋتان كورولدىگىندە الەمدەگى جالعىز مينيسترلىك – باقىت مينيسترلىگى بار. «سوندا قالاي, وسىندايدا مينيسترلىك بولا ما ەكەن؟» دەپ ميىعىنان ك ۇلىپ, مىسقىلدايتىندار دا بولۋى عاجاپ ەمەس. ولارعا ايتار ءۋاجىمىز: مادەنيەتتى باسقارۋعا بولعاندا, باقىتقا باعدارشام بولىپ, بولىسۋعا نەگە بولمايدى؟ كۇندەردىڭ كۇنىندە ەڭسەلى ەلىمىزدە سونداي ءبىر بەكزات مينيسترلىك قۇرىلا قالسا, ءيا بولماسا, بۇگىندە بيلىكتىڭ بيىك باسپالداعىندا جۇرگەن جاقسى مەن جايساڭ ءبىر اقىل جاقسى, ەكەۋ بولسا بەكەم بولادىعا بەكىنسە, قۇدايعا شۇكىر, قاي مىقتىعا دا سۇيەۋ بولار, ومىردە كوپتى كورىپ, كوكىرەگىنە كوپتى تۇيگەن قازىنا قارتتار بارشىلىق قازاقتا. سولاردىڭ ءبىرى – بۇگىندە توقسان بەس جاسقا تولعان, مەرەيتويىن ءبۇتىن ەل بولىپ تويلاپ جاتقان ايعاقتى (دەرەكتى) كينونىڭ اتاسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى وراز ابىشەۆ دەسەك, 1916 جىلى بۇرىنعى سەمەي, قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسى, ابىرالى اۋدانىنىڭ قاينار اۋىلىندا ءومىرگە كەلگەن ول تەگىن كىسى ەمەس, تەكتىلەر تۇقىمىنان. اكەسى ءابىش زامانىندا ابىرالى, قۋ اۋداندارىندا بولىس بولعان, كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن قارقارالى ۋەزدىك سوتىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر ىستەگەن, كەيىنىرەك سەمەي قالاسىندا ادۆوكات بولعان, زاڭعا عانا باعىنعان, تەك ادىلدىككە تابىنعان, مىقتىلاردان ىقپاعان, ەرلىك تۋىن جىقپاعان, ەلگە سىيلى, حالىققا اسا قادىرلى ازامات بولىپتى. اناسى زاعيپا مۋزىكالىق اسپاپتاردى ەركىن يگەرگەن, ءانشى ءارى حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن تاريحىنا جەتىك زەردەلى جان ەكەن. انشىلىگىنە قوسا الىمدى اكتەر بولعان تۋعان اعاسى نۇرمۇحامبەت ابىشەۆ سەرگەي ەيزەنشتەيىننىڭ ايگىلى «يۆان گروزنىي» فيلمىنە دە ءتۇسىپتى. وسىنداي ونەرلى ورتادان تۇلەپ ۇشقان وراز ەڭبەك جولىن قازاق مۋزىكا تەاترىندا ءانشى بولىپ باستاپ, ق.بايسەيىتوۆ, ق.جانداربەكوۆ, م.ەرجانوۆ, ع.قۇرمانعاليەۆ سىندى ساحنا ساڭلاقتارىمەن يىقتاسا ءجۇرىپ, «قىز جىبەك», «ەر تارعىن», «ايمان-شولپان» ت.ب. وپەرالاردا بىرقاتار بەينەلەردى ءمىنسىز مۇسىندەگەنى جايىندا ونەر تاريحىن زەرتتەۋشى, بەلگىلى عالىم ءنازيرا راحىمانقىزى جەرىنە جەتكىزە جازدى. بۇكىلوداقتىق كينەماتوگرافيستەر ينستيتۋتىنىڭ (ۆگيك) رەجيسسەرلىك فاكۋلتەتىندە وقي ءجۇرىپ «رايحان» ءفيلمىنىڭ رەجيسسەرى مويسەي لەۆيننىڭ اسسيستەنتى بولعان, «موسفيلم», «لەنفيلم» سىندى كينوستۋديالاردا شەبەرلىك مەكتەبىنەن وتكەن وراز ابىشەۆ 1940 جىلدان باستاپ دەرەكتى فيلمگە ءبىرجولا بەت بۇردى.
الىس جىلعا سوزىلعان تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ جەمىسى «تاستاعى تاڭبالار», «كوگىلدىر ارال», «ابسەنت», «تاريحپەن سۇحبات», «سىناق», «جەتىسۋ جۇلدىزدارى», «قالىبايدىڭ باعى», «جىراۋلار», «اتالار جولىمەن», ت.ب. تاماشا دەرەكتى فيلمدەر دەسەك, دينا نۇرپەيىسوۆا, كەنەن ازىرباەۆ, مۇقان تولەباەۆ, تالعات بيگەلدينوۆ ءتارىزدى تارلاندار بەينەسىن سومداعان وراز اعا ابىشەۆ ەڭبەگىنە ەلباسى ن.ا.نازارباەۆ: «ءسىز تۇسىرگەن شىعارمالاردا الەمدىك ماڭىزى بار پروبلەمالار تەرەڭ فيلوسوفيالىق پايىمداۋلارمەن ءورىلىپ وتىرادى. 70-تەن استام فيلمدەرىڭىز بەن 300-دەن استام كينوجۋرنالدارىڭىز – وسى سالاداعى ءونىمدى ەڭبەگىڭىزدىڭ ناقتى ناتيجەسى. ولار كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ءوز وتكەنىن تانىپ-بىلۋىنە, ۇلتتىق رۋحتى شىڭداۋعا قىزمەت ەتەتىن قۇندى قازىنامىز بولىپ قالا بەرمەك» دەپ اسا جوعارى باعا بەرگەن بولاتىن.
كينو ونەرىنىڭ ۇلكەن مەكتەبىنەن وتكەن كىرپياز تالانت ولجاس سۇلەيمەنوۆ بىلاي دەپ جازدى: «وراز ابىشەۆتىڭ «تاستاعى تاڭبالار» ءفيلمىن العاش كورگەننەن كەيىن العان اسەرىم ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە قالىپتى. بۇل – ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتقان تالانتتى شىعارمامەن كەزدەسۋ باقىتىنان تۋعان قۋانىش بولاتىن. قازاق قوعامىنا ۇلكەن سەرپىلىس الا كەلگەن وسى ءبىر تاماشا دەرەكتى شىعارمامەن كەزدەسۋ باقىتىنان تۋعان قۋانىش بولاتىن. قازاق قوعامىنا ۇلكەن سەرپىلىس الا كەلگەن وسى ءبىر تاماشا دەرەكتى شىعارمامەن رۋحاني ۇندەس «اشىق الاقان سىرى» جانە «تاريحپەن تىلدەسۋ» فيلمدەرىنىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرى ەكرانعا شىققانىن دا ۇمىتقان جوقپىن. بۇل ايتۋلى وقيعا وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ سوڭى مەن 70-جىلداردىڭ باسىندا بولعان ەدى. سول كەزەڭنىڭ قىراعى «قاتال» تسەنزۋراسىنا جالتاقتاماي, اتا-بابامىزدىڭ تاريحى, ونەرى مەن مادەنيەتىن ەجەلگى عاسىرلار قويناۋىنان ارشىپ الىپ, حالقىنا قايتا ۇسىنعان رەجيسسەردىڭ تاراپىنان بولعان ناعىز ازاماتتىق جانە باتىل قادام ەدى. بۇل – ءوز ۇلتىنىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, بەيبەرەكەت قارامايتىن ۇلكەن جۇرەكتى تۇلعانىڭ عانا قولىنان كەلەتىنى بەلگىلى».
قازاقستاننىڭ ايعاقتى كينوونەرىنىڭ نەگىزىن سالۋشى وراز ابىشەۆتىڭ تابيعي تالانتى مەن تاباندى دا تابىستى ەڭبەكتەرى جايلى قۇرداسى كاۋكەن كەنجەتاەۆتان باستاپ, شاكىرتى سەرگەي ازىموۆكە دەيىن تالاي تالانت تەبىرەنە قالام تەربەدى. «ەگەر قازاق كوركەمسۋرەتتى كينوسىندا باس تۇلعا, بىرەگەي رەجيسسەر شاكەن ايمانوۆ دەسەك, قازاق دەرەكتى كينوسىنىڭ تۇڭعىش رەجيسسەرى, نەگىزىن قالاۋشىسى وراز ابىشەۆ دەۋىمىز كەرەك. ەكەۋىنىڭ ەسىمى قاتار, قوسا اتالۋعا ءتيىس. سولاي بولدى دا». بۇل كينو ونەرىنىڭ بىلگىر زەرتتەۋشىسى كامال سمايلوۆتىڭ كوزى تىرىسىندە جازعانى. سىرت كوز سىنشىلار دا وراز ابىشەۆ جايلى تالاي مارتە تامسانا جازدى. مىسالى, «ءاربىر ۇلتتىڭ ماڭدايىندا شوق جۇلدىز بولىپ جانعان ءوزىنىڭ ءبىرتۋما ازاماتتارى بولادى. قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنداعى سونداي شوق جۇلدىزدىڭ ءبىرى – مەنىڭ دوسىم, ارىپتەسىم, قادىرلى وراز ابىشەۆ بولسا كەرەك» دەيدى, الەمگە ايگىلى كينورەجيسسەر, كسرو جانە وزبەكستاننىڭ حالىق ءارتىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى مالىك كايۋموۆ.
ومىردە ەسىمى ءوزى جۇمىس ىستەگەن سالامەن بىتە قايناسىپ, سول سالانىڭ سيمۆولىنا اينالىپ كەتكەن اسا ءىرى تۇلعالار بولادى. سونداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – وراز ابىشەۆ اعامىز. دەرەكتى كينو دەسەك وراز اعانى, وراز اعا دەسەك دەرەكتى كينونى ەسكە الامىز. سەبەبى, ەكەۋى بىرىنەن-ءبىرىن ايىرۋعا بولمايتىن ەگىز ۇعىم. وراز ابىشەۆتىڭ ونەرى ۇلتتىق يدەيا مەن رۋحقا, نامىسقا نەگىزدەلگەن. ول كىسىنىڭ جاساعان دۇنيەلەرى قازاق حالقىنىڭ دەرەكتى شەجىرەسى, ياعني قازىرگى زامان ءۇشىن وتە باعالى جانە باعاسى عاسىرلار وتكەن سايىن ارتا تۇسەتىنى كۇمانسىز. ويتكەنى, «ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز حح عاسىردا قالاي ءومىر ءسۇردى, نەمەن تىنىستادى, نەنى ارماندادى» دەپ سۇرايتىن كەلەر ۇرپاققا وراز ابىشەۆتىڭ شىعارمالارى اداستىرماي, انىق جاۋاپ بەرەدى.
ازاماتتىعى, ادامگەرشىلىگى جوق ادامنان تازا ونەر تۋى دا قيىن. ويتكەنى, ونەر دەگەن ادامنىڭ جانىنان, جۇرەگىنەن شىعادى. ونەرى مەن ءومىرى بىتە قايناسىپ كەتكەن وراز ابىشەۆ شىعارمالارىنىڭ ساف التىنداي سالماقتى, تازا بولۋىنىڭ نەگىزگى توركىنىن ول كىسىنىڭ تابيعات بەرگەن جانىنىڭ جومارتتىعىنان, جۇرەگىنىڭ كەڭدىگىنەن ىزدەۋ كەرەك. مەنىڭ ەسىمە ءشول دالانى گۇلدەندىرگەن «ارمان ارالى» دەگەن ءفيلمى ءتۇسىپ وتىر. قاراپ وتىرساڭىز, بۇل شىعارما قازىرگى كۇن ءۇشىن دە وتە پايدالى دەگەن ويدامىن. ول جاستاردى تازالىققا, ەڭبەكقورلىققا, وتانسۇيگىشتىككە ءتاربيەلەيدى.
قازىر كەز كەلگەن تەلەارنانىڭ تۇيمەسىن باسىپ قالساڭىز, قاتىگەزدىكتى, جاۋىزدىقتى, اتىس-شابىستى ناسيحاتتايتىن ءدۇنيەلەر ءالى كۇنگە دەيىن تىيىلماي كەلە جاتقانىنا كۋا بولاسىز. باتىستىڭ ءوزى ءبۇگىنگى تاڭدا ونداي فيلمدەرىنەن باس تارتىپ وتىرعان بولسا, بىرەۋدىڭ قاڭسىعى بىزگە تاڭسىق بولىپ وتىر. ولاي بولسا, ونىڭ ورنىنا جاس ۇرپاقتى وتانشىلدىققا تاربيەلەيتىن وراز ابىشەۆتىڭ دەرەكتى فيلمدەرىن نەگە كورسەتپەسكە؟ ءال-فارابي: «ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس, تاربيە كەرەك. تاربيەسىز ءبىلىم ادامنىڭ دۇشپانى, ونىڭ باسىنا قايعى كەلتىرەدى», – دەيدى. ءبىز ازىرگە جاستارعا ءبىلىم بەرىپ, ۇلتتىق رۋحتى سىڭىرە الماي جاتىرمىز. ءدال قازىر كەلەر ۇرپاقتىڭ بويىنا ءوز حالقىن, ونىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىن, تۋعان جەرىن ءسۇيۋ سەزىمىن ۇيالاتاتىن وراز ابىشەۆتىڭ فيلمدەرىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى.
وراز اعا جان-جاعىنا اسپانداعى اي مەن كۇندەي ءۇنسىز ساۋلە شاشىپ تۇرعان ادام. مەنىڭ بىلۋىمشە, ول كىسى ەشكىمدى رەنجىتىپ كورمەگەن. وسىندايدا تۇرماعامبەت اقىننىڭ ءبىر ولەڭى ەسكە تۇسەدى:
«ورىنسىز اعا-ءىنىڭدى وكپەلەتسەڭ,
وكىنبەس ولار ساعان ورتكە كەتسەڭ.
قالادى قالايدا ارتىڭدا اتىڭ,
ەمپەڭدەپ ەلدىڭ اتىن ەرتتەپ-وتسەڭ», – دەيدى.
وراز اعا ەلدىڭ اتىن ەمپەڭدەپ ەرتتەپ وتكەن قازاقتىڭ ۇلى, حالقىنىڭ ق ۇلى بولعان, جانى تاڭعى شىقتاي تازا, كىشىپەيىل, ادامگەرشىلىگىن جوعالتپاعان ادام. وراز ابىشەۆتىڭ قارتتىققا مويىنسىنباي, شيراق ءجۇرۋىنىڭ قۇپياسى قايسى, سىرى نەدە؟ سول كوپ قۇپيانىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – ونىڭ ومىرگە, ونەرگە دەگەن قۇشتارلىعىندا. 95-كە كەلسە دە ءتاۋەلسىزدىك جايلى فيلم تۇسىرەمىن دەپ قۇلشىنۋى دا سودان. اقسارى جۇزىندەگى قىزعىلت شىراي مەن ويلى, مۇڭلى جانارىنان نۇرلى شۋاق شاشقان قۇشتارلىق وتى, مەيىرىمدى ءسوزى, قايىرىمدى ءىسى – قازىنا قارتتىڭ قۋات كوزى.
وراز اعا ابىشەۆكە مارسەل پرۋستىڭ: «قۇدايدىڭ الدىنا بارعاندا نە ايتاسىز؟» دەگەن سۇراعىن قويعانىمدا, ىركىلمەستەن:
– اتا-بابامنىڭ ارمانى بولعان ءتاۋەلسىزدىگىمىزدى ماڭگىلىك ەتە گور دەپ تىلەيمىن, – دەدى.
ءسوز باسىندا ايتىلعان تاڭعاجايىپ ەل – بۋتان كورولدىگىندەگى الەمدەگى جالعىز مينيسترلىك – باقىت مينيسترلىگىنىڭ قازاق ەلىندەگى ىرگەتاسى, ابىز اتا, اڭىز ادام – وراز ابىشەۆ ايتقان وسى اعالىق اق تىلەك ەمەس پە؟ ءيا, تاۋەلسىزدىكتەن قىمبات ەشتەڭە جوق. باقىت پەن تاۋەلسىزدىك ەگىز ۇعىم. سول ەگىز ۇعىمنىڭ باتاگوي تىلەكشىلەرىنىڭ ءبىرى – وراز ابىشەۆكە مەرەيتوي قۇتتى, دەنساۋلىق مىقتى بولسىن, ايعاق كينونىڭ ابىرويلى اتاسى دەيمىز.
ءسابيت دوسانوۆ, جازۋشى.
سوڭعى جاڭالىقتار
كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق پىسىقتالدى
قوعام • بۇگىن, 00:07
يندونەزيا ەلشىسى ورالدىق عالىمدارمەن كەزدەستى
عىلىم • كەشە
بالاباقشالاردا تسيفرلىق باقىلاۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتىر
ايماقتار • كەشە
ەلىمىزدىڭ بەس وڭىرىندە سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى
قازاقستان • كەشە
40 گرادۋسقا دەيىن اياز: ەلىمىزگە اركتيكالىق سۋىق كەلەدى
اۋا رايى • كەشە
استانا اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعى ۋاقىتشا جابىلادى
ەلوردا • كەشە
الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا كارتاسى: قازاقستان قاي ورىندا؟
ەكونوميكا • كەشە
