ۆلاديمير پيگاۆاەۆ: «ەلىم – چۋۆاشيا, وتانىم – قازاقستان»

بۇگىندە جاسى جەتپىستەن اسىپ كەتكەنمەن, ءوڭىن بەرە قويماعان, ونىڭ ۇستىنە ءالى دە شيراق وسى ءبىر ەلگەزەك جاندى بۇكىل سەمەيلىكتەر جاقسى بىلەدى جانە قۇرمەت تۇتادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءوزى دە ەلدىڭ ءبارىن دەرلىك جەتە تانيدى. وعان كوپشىل مىنەزىمەن بىرگە, جۋرناليستىك ماماندىعى, ۇلكەن ورتادا ۇزاق جىل جەمىستى قىزمەت اتقارعاندىعى دا سەبەپ بولعان شىعار. ال ەگەر سونىڭ ءبارىن باسىنان باستاپ ايتار بولساق... ادامنىڭ باسى اللانىڭ دوبى دەگەن ۇعىم بار عوي. كەيدە ونى باسقا ماعىنادا – تۋعاندا ماڭدايىڭا نە جازىلسا, سونى كورەسىڭ دەپ جاتامىز. قالاي بولعاندا دا, چۋۆاشيا اۆتونو­ميالى رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە ومىرگە ەسىك اشقان ۆولوديانىڭ كامەلەتتىك جاسقا تولىپ, ازاماتتىق بورىشىن وتەگەننەن كەيىن قا­زاق­ستانعا كەلىپ, وسىندا تۇراقتاپ قالعانى وزىنشە ءبىر تاريح, اللانىڭ ۇيعارىمى, تاعدىر سىيى. مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ بوزبالا روستوۆ وبلىسىنا بارىپ, سونداعى شاحتى قالاسىندا شاحتەر بولىپ ەڭبەك جولىن باستاعان. ال ەكى جىلدان سوڭ سەۆاستوپول, سيمفەروپول, ودەسسا جاعىندا اسكەر قاتارىندا بولىپ, ودان ءارى شىنىعىپ, شىڭدالا تۇسكەن. بۇل – حرۋششەۆتىڭ بيلىك قۇرىپ تۇرعان كەزى. قازاقستاندا تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ دە, عارىشقا جول سالۋ دا ءدال وسى تۇستا دۇركىرەپ باستالىپ كەتكەن. سول دۇرمەكپەن 1961 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى­نىڭ سوڭىندا بارلىعى ون ءۇش ادامنان تۇ­راتىن دەسانت جالعىزتوبە ستانساسىنا كەلىپ ءتۇ­سە­دى. بۇلار سوناۋ ودەسسادان وزبەكستان, قىر­عىز­ستان ارقىلى پالەن كۇن ءجۇرىپ جەتكەن بولا­تىن. جولاي تىڭ يگەرۋگە نيەت بىلدىرگەن جاۋىن­گەرلەر توپ-توبىمەن ءار ستانسادان ءتۇسىپ قالىپ جاتتى. ولاردى قايدام, جالعىزتوبەگە كەلىپ ءتۇس­كەن بۇلاردىڭ كوڭىلى ءاپ-ساتتە سابىنشا ءىرىپ, بۇزىلا بەرگەن. ويتكەنى, ونىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس-ءتى. ياعني, جالعىزتوبەڭىز – قىس تۇگىلى جاز­دا ازىناعان جەلى ءبىر باسىلمايتىن تابي­عاتى قولايسىز-اق جەر. ال جاڭاعى بار-جوعى ون ءۇش-اق ادام جەتى ۇلتتىڭ وكىلى بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە بىرەۋى ايازى قاقاعان سولتۇستىكتەن بولسا, ەكىنشىسى اپتاپ ىستىعى شەكە تىرىس­تىر­عان وڭتۇستىكتەن دەگەندەي ءار جاقتان ەدى. سوندىقتان جىلى جاقتىڭ تۇلەكتەرى ەسىمىز باردا ەلىمىزدى تابايىق دەپ تۋراسىنا كوشكەن. «اسكەري بولىممەن قوشتاسىپ, تىڭ يگەرۋگە اتتانعالى جاتقاندا باياناۋىل تۋرالى دەرەكتى ءفيلمدى كورگەن ەدىك. سول سەبەپتەن قازاق­ستان­دى جۇماق دەپ كەلگەن بارشامىزدىڭ راسىندا ابدىراپ ساسىپ قالعانىمىز راس», – دەپ ەسكە الادى بۇگىندە ۆلاديمير نيكولاەۆيچ. بىراق الگى دەسانت جەتەكشىسى رەتىندە بۇل الدىمەن ەسىن جيىپ, ەستى ءسوز باستايدى, شي­راق­تىق تانىتىپ, جولدان كەلگەن جاۋىن­گەر­لەر­دىڭ جىلىنىپ, تاماقتانۋىنا جاعداي جا­ساي­دى. ودان كەيىن دە قاراپ تۇرماي, ومىرلىك جان سەرىگىندەي بايانىن قولعا الىپ, سول تۇستا ەلدىڭ اۋزىنان تۇسپەيتىن تىڭ يگەرۋشىلەر ءان­دە­رىن بىرىنەن كەيىن ءبىرىن سىزىلتادى. اقىرى قويشى, العاشقى قيىندىقتان جاستىق جىگەر, رومانتيكالىق كوڭىل-كۇي باسىم تۇسەدى. ءسويتىپ, بۇلار كوكپەكتىگە كەلىپ جەتەدى. مۇندا كەڭ ءپروفيلدى مەحانيزاتورلار دايىندايتىن ۋچيليششەدە قالاي وقىعاندارى وزىنشە ءبىر تاريح. ايتالىق, جەرگىلىكتى قىزدار اسكەري مىندەتىن اتقارىپ كەلگەن, اقىل توقتاتا باستاعان جىگىتتەردى وڭ كورسە, بۇل جەرگىلىكتى جىگىتتەرگە قايتىپ ۇناسىن. سولايشا ۋچيليششە ماڭى ءالسىن ءالى توبەلەس وشاعىنا اينالىپ جاتاتىنى دا وتىرىك ەمەس-ءتىن. بىردە كەشەگى جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرىن جەرگىلىكتى جاستار ساباپ كەتەدى. ال بۇلار بولسا, قارىمتا قايتارامىز دەپ ءجۇرىپ وزدەرىنە ساباق بەرەتىن شەبەردى قالايشا سوققىعا جىققاندارىن وزدەرى دە اڭداماي قالادى. الگىندەي جانجال سوڭى وسىلايشا ۋشىعىپ بارىپ باسىلادى. جىلقى كىسىنەسكەنشە, ادام سويلەسكەنشە  دەمەكشى, ۆلاديمير بىرتىندەپ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سۇيىكتىسىنە اينالا باستايدى. وعان مۇ­نىڭ اشىقتىعىمەن بىرگە, قو­لىنان تۇسپەيتىن بايانى مەن فوتو­اپپاراتى بىردەن-ءبىر سەبەپ بولادى. سونىڭ ءناتي­جە­سىندە, مۇنداعى توي-تومالاق ەن­دىگى جەردە مۇنسىز وتپەي­دى. وسى تۇستا ول بەلارۋسسيا جاعىنان تىڭ يگەرۋگە كەلگەن پولياك قىزى ەۆگەنيامەن باس قۇرايدى. ءسوز باسىندا ۆلاديمير ني­­كولاەۆيچتىڭ ماماندىعى جۋر­­ناليست دەدىك قوي. بۇل ونىڭ جۇرەك قالاۋىمەن تاڭ­دا­ع­ان ماماندىعى بولاتىن. ولاي دەيتىنىمىز, مەكتەپتە قابىرعا گازەتىنىڭ رەداكتورى بولسا, اسكەر قاتارىندا جۇرگەندە ارميا, ءتىپتى وكرۋگتىك گازەتتەرگە فوتوسۋرەتتەرى مەن ماقا­لا­لا­رى ءالسىن ءالى شىعىپ جاتاتىن. سول ادەتىنەن مۇندا كەلگەن سوڭ دا تانباعان. ياعني, تىڭ يگەرە ءجۇرىپ, ماقالالارى اۋداندىق, وبلىستىق باسى­لىمداردا جا­رىق كورىپ جاتتى. بىردە, ءتىپتى, سىن ماقالاسى «ارا-شمەل» جۋرنالىندا باسىلعانى بار. سونىڭ ناتيجەسىندە, اۋىل كلۋبى قاتارعا قو­سىلعان. كەي باستىقتارعا مۇنىسى ۇناماعانمەن, جەرگىلىكتى حالىقتان العىس العان. سويتە ءجۇرىپ ارادا ەكى جىل وتپەي جاتىپ اۋداندىق گازەتتىڭ ءفوتوتىلشىسى بولىپ ىسكە كىرىسكەن. كوكپەكتى قايتادان ءوز الدىنا اۋدان بولىپ اشىلعاندا اۋداندىق گازەتتىڭ رەداك­تو­رى بولىپ كەيىندە گەنەرال شەنىنە دەيىن كوتە­رىل­گەن, بۇگىندە ەسىمى رەسپۋبليكا جۇرتشى­لى­عى­نا كەڭىنەن تانىمال ازامات مۇرات قال­ما­تاەۆ تاعايىندالعان. باستاپقىدا وسى كىسىنىڭ قاراماعىندا ءفوتوتىلشى بولىپ جۋرناليستىك ەڭبەك جولىن باستاعان بۇل ودان سوڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, جاۋاپ­تى حاتشى, رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقاردى. ال ودان كەيىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتى­نىڭ جالپى ءبولىمىن باسقاردى. سويتە ءجۇرىپ, كوكپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىن سىرتتاي وقىپ بىتىرەدى. ال 1978 جىلى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە نۇسقاۋشى بولىپ قىزمەتكە شاقىرىلعان. ارادا ءۇش اي وتپەي جاتىپ وبكومنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمى مەڭ­گەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ بەكىتىلگەن. سودان پارتيا تاراعانشا وبكومنىڭ ءۇش ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ قول استىندا قىزمەت ەتەدى. سولاردىڭ ىشىنەن ول مارقۇم كەشىرىم بوزتاەۆتىڭ ەسىمىن قۇرمەتپەن بولە-جارا اتاي كەتۋدى ەشقاشان ۇمىتقان ەمەس. سەمەي اتوم پوليگونىن جابۋ جونىندە وداقتىق اسكەري ۆەدومستۆومەن اشىق تۇردە ايقاسىپ, ءتىپتى ونىمەن دە شەكتەلمەي, باس حاتشى م.گور­با­چەۆتىڭ اتىنا ءشيفرلى جەدەلحات سالۋدان دا تايىنباعان, كەيىندە «قاينار سيندرومى» دەگەن اتپەن ەكى تىلدە دەرەكتى كىتاپ جازعان ەرجۇرەك اعانىڭ اتى ۇمىتىلماۋى ءتيىس, دەيدى ول. ۆلاديمير نيكولاەۆيچ سولاي دەي كەلىپ, سول تۇستاعى بىتىسپەس كۇرەستى ايعاقتايتىن قۇجاتتاردى دايىنداۋعا ءوزىنىڭ دە قاتىسى بولعانىن جانە سونىڭ ءبارى وزىندە ساقتاۋلى تۇرعانىن تولقي وتىرىپ ءسوز ەتكەن. بۇدان كەيىن ول كەشىرىم بوزتاي ۇلىنىڭ اتوم اج­دا­ھا­سىن تۇنشىقتىرۋ جونىندەگى جانكەشتى شاي­قاس­تا, ەڭ الدىمەن, سول كەزەگى ۇكىمەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەدەلىنە سۇيەنگەنىن دالەل كەلتىرە وتىرىپ باياندايدى. سول تۇستا جاقسىلار مەن جايساڭداردىڭ قاسىنان تابىلعان ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى تۋرالى ءوزى كۋا بولعان جارقىن مىسالدار تۋرالى ايتا كەتۋدى دە ۇمىتپاعان. «1991 جىلدىڭ كۇزىندە ەلبا­سى­مىز سەمەيگە كەلدى. سول جولعى ساپارىندا مەملەكەت باسشىسى «كازاحكابەل» كاسىپورنىنا بار­دى, – دەيدى ول. – سوندا ەركىن جاعدايداعى جۇزدەسۋدە ءسوز العان ءبىر ورىس كەلىنشەگى ەلباسىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى باعىتىن, سونىڭ ىشىندە ۇلتارالىق سايا­ساتتاعى ۇستانىمدارىن قىزۋ قۇپتايتىندىعىن ايتا كەلىپ, ەشكىمنىڭ دە ەشقايدا كەتۋگە جينالىپ وتىرماعان­دىعىن مالىمدەدى. ەلباسى سوعان وراي ءوزى ءۇشىن ۇلت­ارا­لىق كەلىسىم نەگىزگى قۇندى­لىق­تاردىڭ ءبىرى بولىپ تا­بى­لاتىندىعىن جانە ەلىمىزدەگى دوستىق كەمەسىن ەشكىمنىڭ شاي­قالتۋىنا جول بەرمەيتىندىگىن رەسمي تۇردە ايتتى. ال سودان كەيىن ءجۇن وڭدەۋ فابريكاسىندا بولعان كەزدەسۋدە ەلىمىزدىڭ نارىققا بەت الىپ بارا جات­قا­نىن اتاپ كورسەتە كەلىپ, ساۋدا جاساۋدى ۇيرە­نى­ڭىزدەر, ءبىرىنشى قا­باتتاعى ۇيلەرىڭىزدى اسحانا, بۋفەت, ياكي دۇكەنگە اينال­دىرىڭىزدار, دەدى. بۇل ەندى ەلباسىمىزدىڭ كورەگەندىگى ەمەس پە!» ۆلاديمير نيكولاەۆيچ سوڭ­عى 13-14 جىلدان بەرى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەرجان راحمەتوۆتىڭ سەمەيدەگى وكىلدىگىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ەرجان وراز ۇلى سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ زارداپ­تارىن جويۋ, وسى وڭىردەگى الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن قاراعايلى ورمان القابىن ساقتاپ قالۋ, جالپى ەكولوگيا ماسەلەسى, سەمەيدە سالىنىپ جاتقان مەشىت قۇرىلىسىنا قول سوزىپ, قامقورلىق تانىتۋدان شەت قالماي وتىرسا, سونىڭ ءبىر جاعىندا مۇنىڭ دا جۇرگەنى انىق. ءسوز سوڭىندا كەيىپكەرىمىز ءبىر ءسات مۇڭايىپ وتىرىپ قالعان. چۋۆاشياداعى اكە-شەشەسى دە بۇگىندە و دۇنيەلىك بولىپ كەتىپتى. اكەسى برەست قامالىن قورعاۋعا قاتىسقان ەكەن.  ول ەندى ءومىر زاڭى. ال چۋۆاشيادا انا ءتىلىنىڭ جويىلىپ بارا جاتقانى اششى شىندىق. قازىردە بۇل ءتىل مەكتەپتەردە انا ءتىلى رەتىندە عانا وقىتىلادى ەكەن. قازاقستانداعى جاعداي تىپتەن دە باسقاشا. ايتالىق, قالالىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ  ءبولىمى بۇعان چۋۆاش ەتنومادەني بىرلەستىگىن اشۋ جونىندە ۇسىنىس ايتىپ جۇرگەلى قاشان. وعان ادام سانى تىپتەن دە از بولىپ تۇرعان كورىنەدى. وسىلاي دەپ قايتا سەرپىلگەن ۆلاديمير نيكولاەۆيچ جۇبايى ەۆگەنيا ماتۆەەۆنا ەكەۋىنىڭ بۇل كۇندە ەكى ۇل, ءبىر قىزدان التى نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان باقىتتى اتا-اجە ەكەندىكتەرىن اسا ءبىر قۋانىشپەن مالىمدەگەن. مىنە, باقىتىن قازاقستاننان تاپقان ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز وسىنداي جان. داۋلەت سەيسەن ۇلى. سەمەي.