كەلىن

حالقىمىزدا «ماڭدايىڭا جازىلعاننان اسپايسىڭ, پەشەنەڭە نە بۇيىرسا سونى كورەسىڭ», دەگەن قالىپتاسقان ءتامسىل بار. ءدال وسى ماڭدايعا جازىلعاندى كورۋدى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ اتا-اناسىنا بۇيىرتىپتى. تارازداعى, سول كەزدەگى جامبىل قالا­سىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەنىڭ ستۋدەنتى شاراپات وندىرىستىك پراكتيكادان ءوتۋ ءۇشىن ستەپنوگور قالاسىنداعى بالاباقشاعا كەلەدى. 18 جاستاعى شاراپات وسى قالادا 15 جاستاعى ءجاسوسپىرىم نيكولايمەن تانىسىپ, پراكتيكادا جۇرگەن 8 ايدىڭ ىشىندە دوستا­سىپ كەتەدى. مەرزىمى اياقتالعان سوڭ تۋعان قالاسىنا كەتكەن شاراپات, ارينە, اراعا جىلدار سالىپ, نيكولايمەن قايتا كەزدەسەتىنىن, ارالارىندا ماحاببات سەزىمى تۋاتى­نىن قايدان ءبىلسىن. 3 جىلدان كەيىن جاسى 18-گە تولعان ني­كولاي اسكەرگە شاقىرىلىپ, بورى­شىن وتەۋگە جامبىل قالاسىنا ءبولى­نەدى. ول كەزدە شاراپات وقۋىن اياقتاپ, بالاباقشادا تاربيەشىلىك قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن. قاتارداعى جاۋىن­گەر­لەردى قالاداعى دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ, وقۋ-ءبىلىم سالاسىنا قاتتى-قايىرىم جۇمىس­تارىنا كومەك ءۇشىن جىبەرىپ وتىراتىن زاماننىڭ بولعانى بەلگىلى. ءبىر توپ قىزمەتتەستەرىمەن بالاباقشاعا كومەككە كەلگەن نيكولايدىڭ الدىنان جازمىشتىڭ بۇيرىعىمەن شاراپات شىعا كەلەدى. تاعدىر دەگەن دە وسى شى­عار. ەكەۋى اتا-انالارىنىڭ, تۋعان-تۋىس­تارى­نىڭ قارسىلىقتارىنا قاراماستان, وتاۋ قۇرادى. نيكولاي ستەپنوگورگە قايتپاي تارازدا تۇراقتاپ, دۇنيەگە كىشكەنتاي وليا كەلەدى. ولگا ايتادى: «مەن العاشىندا ورىس مەكتەبىنە باردىم. ءبىر جىلدان كەيىن اكەم ويلا­نىپ, قىزىمنىڭ قازاقشا وقىعانى دۇرىس, دەپ قازاقشاعا اۋىستىرىپتى. نەگىزىنەن ادام ءبىلىمىنىڭ قاداسى باستاۋىشتا قالانادى عوي. العاشىندا وتە قيىن بولدى. مۇعالىمنىڭ ايت­قانىن تۇسىنگەنىممەن ايتىپ بەرە المايمىن. مەن ءالى كۇنگە باستاۋىشتا ساباق بەرگەن اپايىم دامەش بوداەۆا اپايعا ءوزىمدى قا­رىزدار سەزىنەمىن. دامەش اپاي مەنىڭ ويىمدى جەتكىزە الماعانىمدى ۇعى­نىپ, تۇسىنگەنىمدى اۋەلى ورىسشا ايتقىزىپ, سودان ونى ءوزى قازاقشاعا اۋدارىپ, ونى ماعان قايتالاتقىزىپ, ونى ەش اۋىرسىنباي جانىن سالا ۇيرەتتى. ول كىسىنىڭ وسىنداي كوزقاراسى مەنىڭ ءوزىمدى قاتارلارىمنان ەش كەم ساناماۋىما الىپ كەلدى. ايتپەسە, ەگەر ءبىر جاعىنان بالالار ك ۇلىپ جاتقاندا, مۇ­عا­لىمىڭ دە ەزۋ تارتىپ تۇرسا, سەن وزىڭنەن ءوزىڭ قىسىلاسىڭ, ورىسشا ايتقاندا, كومپلەكس پاي­دا بولادى عوي. ال دامەش اپاي­دىڭ ار­قاسىندا مەن سونداي ءبىر قينالمادىم. باس­تاۋىشتى اياقتاعاندا سىنىپتاستارىمنان ارتىق وقىپ كەتتىم». ءبىز اڭگىمەگە تارتىپ وتىرعان ولگا كۇمىسبەكوۆا استانا قالاسىنداعى «ەركەتاي» قازاق بالاباقشاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. بەكنۇر ەسىمدى جۇبايى, نۇراي اتتى قىزى بار انا, قازاقتىڭ كەلىنى. – مەكتەپتى وتە جاقسى ءتامامدادىم. جوعارى سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىمدە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرەتىن حان­شا­يىم اپاي قانشا ءبىلىپ تۇرسام دا: «ورىستىڭ قىزى قانشا وقىسا دا ءبارىبىر قازاق ءتىلىن 5-كە ءبىلۋى مۇمكىن ەمەس», – دەپ توقساندى 4-كە شىعارىپ بەردى. سودان جىلاپ اناما ايت­تىم. ول كىسى مەكتەپتىڭ ديرەكتورىنا بارىپ: «ەگەر ورىستىڭ با­لا­سى قازاق تىلىندە ساباق ايتسا وعان قانداي باعا قويۋ كەرەك؟» – دەپ سۇرايدى. سوندا ديرەكتور: «ەگەر ول 3-كە ايتسا – 5, ال 4-5-كە ايتسا 10-عا دەيىن باعا قويۋ كەرەك», – دەپ ك ۇلىپتى. سوندا انام: «وندا ولگانىڭ باعاسىن نەگە كەمىتەسىزدەر؟» – دەگەندە ديرەكتور: «بىزدە ورىس قىزى بار ما ەدى؟» – دەپ تاڭقالىپتى. وسىدان-اق مەنىڭ قالاي قا­زاقتاردان ەش ايىرمام بولماعانىن باي­قاۋ­عا بولاتىن شىعار, – دەيدى و.كۇمىس­بەكوۆا. بىراق حانشايىم اپايى­نىڭ ءوزىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن جاقسى بىلۋىنە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەنىن جاسىرمايدى. ۇنە­مى كىتاپحا­نا­لارعا باعىتتاپ, ارنايى ماز­مۇنداما, شى­عارمالار جازعىزىپ, قوسىمشا ادەبيەتتەر وقىتىپ, كادىمگى «قازاق قىزىن» جاساپتى. «مەكتەپتى 5-كە ءتامامدادىم. جال­پى, مەنىڭ تاربيەم ناعاشى اجەم الماكۇلدىڭ ارقا­سىندا مۇسىلمانشا بولدى. ستەپنوگوردەگى تۋىستارىمىز كالينينگراد قالاسىنا قو­نىس اۋداردى, ال اكەم 28 جاسىندا جول اپا­تى­نان قايتىس بولدى. انام سودان كەيىن تۇر­مىس­قا شىققان جوق... مىنا قىزىققا قاراڭىزشى, ومىردە ەش نارسە كەزدەيسوق بولمايتىن شى­عار. ەسىڭىزدە مە, قازاقشاعا العاش بار­عا­نىمدا ماعان جانىنىڭ جىلىلىعىن توككەن ۇستاز تۋرالى ايتقانىم. سول كىسى ءبىر كۇنى ءبىزدىڭ بالاباقشاعا نەمەرەسىن اكەلىپ تۇر. بۇرىن ول كىسى مەنى وقىتسا, ەندى مەن ول كىسىنىڭ نەمەرەسىنە تاربيە بەرۋدەمىن. ءبىزدىڭ بالا­باقشادا 12 توپ بولسا, ىشىندە ورىس, كورەي, تاتار بالالارى دا بار. بىراق مەنىڭ ءبىر نارسەگە كوڭىلىم ورتا تۇسەدى. بىلەسىز بە, نەمەرەلەرىن قازاقشا بالاباقشاعا بەرگىلەرى كەلمەيتىن اتا-اجەلەر بار. وسى بالا­باق­شاعا جولدا­مامەن كەلگەن ءبىراز اتا-انا ءبىزدىڭ بالاباقشانىڭ قازاقشا ەكەنىن بىلگەندە كادىمگىدەي قىنجى­لا­دى. سوندايدى كور­گەندە قي­نا­لامىن. ءوزىمدى مىسال, ۇلگى ەتەمىن. مەنىڭ جۇبايىم ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن, قازاقشا دا ءبىر ادامداي بىلەدى, بىراق قازاقشا جا­زىلعان ادەبيەتتىڭ, گازەت-جۋرنالدىڭ ءبىرىن وقي المايدى. ال قازاق مەكتەبىن بىتىرگەندەر ورىسشا دا جازىپ, وقيدى, قازاقشا دا سولاي. مەن جوعارىداعىداي اتا-انالارعا وسى­نى ءتۇسىندىرىپ شىر-پىر بولامىن. ءتىپتى, ەگەر مەن قازاق مەكتەبىندە وقىماسام, ورىس قىزى بولا تۇرىپ, قازاق بالاباق­شا­سىنا مەڭگەرۋشى بولا الار ما ەدىم, دەيمىن. جالپى, مەن وسى جەردە ءبىر وي ايتقىم كەلەدى. نەگە قازاق­ستاندا تۇراتىن قازاقتار ەكى تىلدە سويلەيدى؟ ۇيعىرلار, تاتارلار, نەمىستەر, كورەيلەردىڭ بارلىعى ءوز انا تىلدەرىمەن قاتار, ورىس ءتىلىن بىلەدى, ىشتەرىندە ءۇشىنشى ءتىل ەتىپ قازاقشا دا سويلەيتىندەرى بار. ال نەگە ورىس قانا ءبىر ءتىلدى بولۋى ءتيىس. جالپى, قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ازاماتتار قازاق ءتىلىن بىلۋگە مىندەتتى دەپ سانايمىن», – دەيدى قازاقتىڭ كەلىنى. ويىن وسىلاي ءبىر تۇيىندەپ وتكەن وليا اڭگىمەسىن تومەندەگىشە جالعاستىردى. تاعى ءبىر ايتارىم, مەنىڭ ويىمشا, ارالاس نەكەنىڭ جاقسىلىعىمەن قاتار, كەمشىلىگى دە بار. مىسالى, مەنىڭ كەيدە ءوزىمدى ىڭعايسىز سەزىنەتىن كەزدەرىم بولادى. نەگە دەيسىز عوي. ول, ارينە, بىرىنشىدەن, ورتاعا بايلانىستى. ادامداردىڭ ورەسى مەن كورگەن تاربيەسىنە قاتىستى بولار, كەيدە بىرىڭعاي ورىس جينالعان جەردە ءوزىمدى قازاق, ال بىرىڭعاي قازاقتار جينالعان ورتادا ءوزىمدى ورىس سەزىنىپ قالامىن. سەبەبى, مەن ءۇشىن بۇل ەكەۋى دە بىردەي. ەگەر بىرەۋى تۋراسىندا جامان ءسوز ەستىسەم, سول مەزەت جانىم اۋىرىپ, اراشا تۇسەمىن. نەگىزى, ەشبىر ۇلت ءبىر-بىرىنەن ەش ارتىق ەمەس. ال ارتىق كورۋدى, مەنسىنبەۋدى مۇلدە دۇرىس ەمەس دەپ سانايمىن. – ولگا, ايتىڭىزشى, اتا-ەنەڭىز ۇيلەنۋلەرىڭىزگە قارسى بولمادى ما؟–دەپ سۇراق قويدىم. – جوق, ول كىسى مەنى وتە جاقسى قارسى الدى. ال اتام ءبىز ۇيلەنبەستەن بۇرىن قايتىس بولعان. قازىر مەن ءۇشىن بەكنۇردىڭ اناسى دۇنيەدەگى ەڭ جاقىن ادامىم. ول كىسىنى كەرەمەت جاقسى كورەمىن. سىرلاسامىز, مەن ەشبىر قۇربىما ايتپاعان سىرىمدى اپاما ايتامىن. جالپى, ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ (كەلگەن جەرىن ايتادى) كەلىندەرى مەن كۇيەۋ بالالارى ءتۇرلى ۇلتتان. ءبىر كەلىن گرەك قىزى, ءبىر كۇيەۋ بالا تۇرىك جىگىتى. اپام قازىر انتاليادا ءجۇر, كۇنىگە ەكەۋمىز عالامتور ارقىلى ءجۇز رەت سويلەسەمىز. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ قانداي اس ازىرلەپ جاتقانىمىزعا دەيىن سۇراپ وتىرامىز. اپام اقىلشىم, وتە ءبىر ءتوزىمدى, ۇلكەن اقىل يەسى, ەستى ادام. قانداي مەيىرىمدى دەسەڭىزشى. ەگەر ءوز ومىرىمدە ۇلگى تۇتار ادامىڭ بار ما دەسە, اپامدى ايتار ەدىم. مەن ول كىسىنىڭ ءبىر نالىعانىن سىرتقا شىعارىپ, بىرەۋگە وكپە ايتقانىن ەستىگەن ەمەسپىن. كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسى ءوز الدىنا, ال مەرەكە كۇندەرىندە 3-4 كۇن بولا قالسا, تارازعا تارتامىن. كىشكەنتايىمنان وسكەن قالام عوي, تانىستار دا, دوستار دا جەتكىلىكتى, بىراق اپامنىڭ قاسىنان شىققىم كەلمەيدى. سول كىسىنىڭ جانىندا بولۋعا تىرىسامىن. اپامنىڭ ارالاساتىن ادامدارى دا سۇمدىق كوپ. بارلىعى سىيلاپ تۇرادى. ال ءوز انام استاناعا بىزدەن بۇرىن كەلگەن. اكەم قايتقاننان كەيىن عىلىم جولىنا ءتۇستى, ديسسەرتاتسيا قورعادى, – دەدى و.كۇمىسبەكوۆا. «مەن ورىس قىزىمىن, بىراق قازاقتىڭ ءارى جيەنى, ءارى كەلىنىمىن. ال قىزىم نۇراي قازاق, بىراق ءوز قانىنىڭ شيرەگىندە ورىس قانى بار ەكەنىن بىلەدى. «مەنىڭ انام – مەتيس», دەپ ايتىپ قويىپ, ەشبىر ۇلتتى جاتسىنباي, قازاقشا قاتىرىپ سويلەپ ءوسىپ كەلەدى. اللا بەرسە, بەكنۇر ەكەۋمىز بالا­لارىمىز كوپ بولسا دەيمىز», – دەپ باياع­ىدان بەرگى تانىس ادامىمشا شۇيىركەلەسە اڭگىمەلەسىپ, ك ۇلىپ قارسى الىپ, سول جايدارى جۇزىمەن شىعارىپ سالعان ولگا نيكولايقىزىنا اللا تىلەكتەرىڭىزدى قابىل ەتسىن, دەدىم ىشتەي. انار تولەۋحانقىزى. استانا.