زاڭدى تۇلعالار زاڭ بۇزباسىن دەسەك

بۇگىنگى تاڭدا زاڭدى تۇلعالار قاتارى كۇننەن-كۇنگە مولايىپ كەلەدى. بىراق ولاردىڭ سانى بار دا, ساپاسى جوق. ولاي دەيتىنىمىز, قاپتاعان زاڭدى تۇلعالار ارا­سىندا قۇلاشىن كەڭىنەن جازىپ قارىمدى قۇقىقتىق قارەكەت قى­لىپ جاتقاندارى نەكەن-ساياق. ءتىپتى بىرقاتارى ەشتەڭە وندىرە ال­ماعان سوڭ زاڭدى تۇلعا دەگەندى پايدا­لانىپ, قىلمىستىق ارە­كەت­تەرگە باراتىنى دا ايتىلىپ ءجۇر. سوندىقتان دا قازىرگى كەزدە ەلدەردەگى سەكىلدى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى قا­راس­تىرۋ قا­جەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ال بۇل ماسە­لە­لەردى شەشۋ­دىڭ جولدارى قانداي؟ مىنە, وسىعان وراي كەشە ەكو­­نو­ميكالىق قىلمىسقا جانە سى­باي­لاس جەمقورلىققا قارسى كۇ­رەس اگەنتتىگىنىڭ قارجى پولي­تسيا­سى اكادەمياسىندا «زاڭدى تۇل­­عالار­دىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگى» اتتى عىلىمي-تەوريا­لىق سەمينار بولىپ ءوتتى. ونى قار­­جى پوليتسيا­سى اكادەميا­سى­نىڭ باس­­تىعى, پولكوۆنيك مارات ءبا­شىموۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. سەميناردا تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عا­نا ەمەس, وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ باس اۋىر­تار اۋىرت­پالىعىنا اي­نال­­عان قاعاز جۇزىندە بار, ال نەگىزىندە جوق, جالعان زاڭدى تۇل­عالارمەن كۇرەس بارىسى, ولاردى بولدىرماۋ­دىڭ قۇقىقتىق جولدا­رى, زاڭدى تۇلعالارعا جاۋاپكەرشىلىكتى كۇ­شەي­تۋ جاعداي­لارى, ەلىمىز­دىڭ كەيبىر زاڭدى اكتىلەرىنە زاڭدى تۇلعا­لاردىڭ قىل­مىستىق جاۋاپكەرشىلىگىن كوزدەي­تىن ماسەلەگە قاتىستى وزگەرتۋلەر مەن تولىق­تىرۋ­لاردى ەندىرۋ تۋ­رالى قاتىسۋ­شىلاردىڭ وي-پىكىر­لەرى تالقىعا سالىندى. بۇل سۇراقتاردىڭ استارىنا ءمان جۇگىرتكەن اتالعان سەمينارعا قاتىسۋشىلار كوپتەگەن ءجايتتىڭ بەتىن اشتى. ەلىمىزدە تىركەلگەن 280 مىڭ زاڭدى تۇلعالاردىڭ 170 مىڭعا جۋىعى  ياعني 60,1 پايىزى مۇلدە جۇمىس ىستەمەيتىن كورىنەدى. سوندا قايتىپ بايىپ, شالقىپ, تاسىپ ءجۇر؟ دەمەك, بۇلار, سەمينار بارىسىندا اشىلا دا, اشىنا دا ايتىلعانداي, قوعامنىڭ يگىلىگىنە ەمەس, كەرىسىنشە ەلدى توناۋ ماق­­ساتىندا ءتۇرلى الاياقتىقتار جا­ساۋ ءۇشىن قۇرىلعان. ءتىپتى سو­لار­دىڭ بىرقاتارى قىلمىستىق جول­مەن تۇسكەن ماتەريالدىق قارا­جاتتى زاڭداستىرۋمەن اينالى­سادى. سون­دىقتان دا سەميناردا باس قوسقان ەلىمىزدىڭ بەلگىلى عا­لىم­دارى, قو­عام قايراتكەرلەرى زاڭدى تۇلعا­لار­دىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت دەگەن وي ءتۇيدى. مۇنداي ماسەلە بۇرىن دا كو­تەرى­لىپ, ەندى ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەنى بەلگىلى. ەلىمىز بۇۇ-نىڭ جەم­قورلىققا قارسى كونۆەنتسيا­سىن  2008 جىلى بەكىتتى. وسىعان وراي, حالىقارالىق قۇقىقتىڭ نورما­لارى­نا سايكەس ۇلتتىق قۇ­قىق كون­ۆەنتسيادا كورسەتىلگەن نورمالارمەن سايكەستەندىرىلۋى قا­جەت. ياع­ني, بۇۇ كونۆەنتسيا­سىنىڭ 26-بابىندا قاتىسۋشى-مەملەكەت «زاڭدى تۇلعالاردىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگىن انىق­­­­­تايتىن» شا­­را­لاردى قاراس­تىرۋى كەرەك ەكەن­دىگى  تايعا تاڭبا باسىل­عان­داي جازىلعان. سونىمەن قاتار, قازاق­ستان پرەزي­دەنتى­نىڭ 2010-2020 جىلدارعا ار­نالعان قۇقىق­تىق ساياسات تۇجى­رىم­داماسى نەگىزىندە قويىلعان باستى مىندەت­تەردىڭ ءبىرى – ەكولو­گيالىق جانە باسقا دا قىل­مىس­تار ءۇشىن زاڭدى تۇلعا­لار­دىڭ قىل­مىستىق جاۋاپكەرشىلىگى بولىپ تابىلادى. وسى ماسە­لەلەردىڭ ءبارىن جان جاقتى تال­قىلاعان سەمينارعا قاتى­سۋشى­لار زاڭدى تۇلعالاردىڭ قىلمىس­تىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارت­تىرۋ كەز كەلگەن كاسىپتىڭ يگى ماق­ساتتى عانا كوزدەپ, زاڭ تالاپ­تا­رى­نا ساي وركەندەۋىن العا تارتتى. الەكساندر تاسبولاتوۆ.