بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىزىندا بەيجىڭدە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ (قحر) ەڭ جوعارعى مەملەكەتتىك قۇرىلىمى ءارى زاڭ شىعارۋشى ورگانى بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ ء(بحوج) جىل سايىنعى سەسسياسى ءوتتى.
ون ءبىر كۇنگە جالعاسقان ءبحوج 12-ءشى شاقىرىلىمىنىڭ 5-ءشى سەسسياسىندا قىتاي ۇكىمەتىنىڭ 2016 جىلعى جۇمىسى تۋرالى ەسەبى ۇسىنىلىپ, 2017 جىلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جوسپارى جاريالاندى جانە ەلدەگى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ 2017 جىلعى بيۋدجەت جوسپارلارى بەكىتىلدى. جينالىستىڭ اشىلۋىندا قىتاي ۇكىمەتىنىڭ 2016 جىلعى جۇمىسى تۋرالى ەسەپ بەرگەن ۇكىمەت باسشىسى لي كەتسيان الدىمەن سي تسزينپيننىڭ باسشىلىعىمەن قكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋعا قول جەتكىزۋ, قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە الەۋمەتتىك ءومىردى جاقسارتۋعا كۇش سالعانىن اتاپ ءوتىپ, ۇكىمەتتىڭ 2016 جىلعى جۇمىسىن قورىتىندىلادى.
ۇسىنىسقا نەگىزدەلگەن قۇرىلىمدىق رەفورمالار كەشەندى تۇردە تەرەڭدەتىلىپ, ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسىمى ءۇشىن قاجەتتى شارالار قابىلداندى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەتتىك كەڭەس پەن ونىڭ جەرگىلىكتى باسقارمالارىنىڭ اتقارۋىنا ءمىندەتتەلگەن 165 ءتۇرلى تەكسەرىپ-بەكىتۋ قىزمەتى, 192 ءتۇرلى دانەكەرلىك قىزمەتى جانە 220 ءتۇرلى كاسىبي بىلىكتىلىكتى باعالاۋ قىزمەتى كۇشىنەن قالدىرىلدى. سىرتقا ەسىك اشۋ جەدەلدەتىلىپ, «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» ستراتەگياسىندا قامتىلعان ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق تەرەڭدەتىلدى جانە ەلگە 130 ميلليون دوللاردان استام شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ەكىنشى − بەلسەندى قارجىلىق ساياسات جۇرگىزىلدى. ءبىر جىل ىشىندە كاسىپورىندارعا سالىناتىن سالىقتىق جۇكتەمە 570 ملرد يۋان جانە پايىزدىق جۇكتەمە 400 ملرد يۋانعا قىسقاردى. تۇراقتى اقشا-نەسيە ساياساتى ناتيجەسىندە قىتايدىڭ 2016 جىلعى ۇلكەن اقشا ماسساسى (م2) 11,3%-عا ءوستى.
ءۇشىنشى − «قىتايدا جاسالعان-2025» اتتى باستامانىڭ تەحنولوگيالىق دامۋ ستراتەگياسى كەشەندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلدى جانە ۇلتتىق دەڭگەيدە بىرنەشە تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالىق ورتالىقتار مەن يننوۆاتسيالىق قاناتقاقتى ايماقتار قۇرىلدى. ونەركاسىپ سەكتورىندا ارتىق ءوندىرۋ ماسەلەسىن شەشۋ بويىنشا ماڭىزدى قادامدار جاسالىپ, جىلدىق كومىر ءوندىرۋ مولشەرى 290 ميلليون تونناعا, ال بولات ءوندىرۋ 65 ميلليون تونناعا ازايدى. ءتورتىنشى – جاسىل ەكونوميكا تۇرعىسىنان العاندا, تازا ەنەرگيا تۇتىنۋ ۇلەسى 1,7 پايىزدىق تارماققا وسسە, كومىر تۇتىنۋ 2 پايىزدىق تارماققا قىسقارتىلدى. اۋانىڭ لاستانۋىنا قارسى كۇرەس كۇشەيتىلىپ, كۇكىرت ديوكسيدى شىعارىندىلار 5,6%-عا, ازوت وكسيدى شىعارىندىلار 4%-عا ازايعان, 74 ءىرى قالادا اۋاداعى شاڭ-توزاڭ قويۋلىعىنىڭ جىلدىق ورتاشا كورسەتكىشى 9,1%-عا تومەندەدى. بەسىنشى – حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ ءۇشىن ءبىرقاتار شارا قابىلداندى. كەدەيلەرگە كومەكتەسۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 10 ملرد يۋان ءبولىنىپ, 84 ميلليون تۇرمىسى تومەن بالاعا وقۋ گرانتتارى بەرىلدى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەگى ءبىلىم بەرۋگە باعىتتالعان جىلدىق قاراجاتتىڭ ۇلەسى 4%-دان اسقان.
قىتايدىڭ وتكەن جىلعى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ناتيجەلەرى بىرنەشە تۇيىنگە جيناقتالدى. اتاپ ايتقاندا, ەلدىڭ ء ىجو-ءسى 6,7%-عا ارتىپ, 74,4 تريلليون يۋانعا (شامامەن 11 تريلليون دوللار) دەيىن ءوستى جانە جاھاندىق ەكونوميكالىق وسۋگە 30% ۇلەس قوستى. تۇتىنۋ باعالارى يندەكسىنىڭ جىلدىق ءوزگەرىسى 2% بولدى. ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردا پايدانىڭ ۇلعايۋى 8%-عا جەتسە دە, الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 2,3%-عا ءتومەندەگەن. سالالىق دامۋدا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ ۇلەسى 51,6% بولىپ, تاريحتاعى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتتى. جوعارى تەحنولوگيالىق يندۋستريا مەن تەحنولوگيا ءوندىرىسى قارقىندى ءوسىپ, اگرارلىق سەكتوردا تۇراقتىلىققا قول جەتكىزىلدى. جاڭا قۇرىلعان كاسىپورىنداردىڭ سانى كۇنىنە 15 000-عا ارتىپ, جىلىنا 24,5%-عا وسكەن.
تەحنولوگيا جانە يننوۆاتسيا سالاسىندا وسى جىلى تەحنولوگيالىق ساۋدا كولەمى 1 تريلليون يۋاننان اسىپ, تەحنولوگيالىق ءوسىمنىڭ ەكونوميكاعا قوسقان ۇلەسى 56,2%-عا دەيىن ارتتى.
قالالاردا جاڭادان اشىلعان جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى 13,41 ميلليون بولسا, تىركەلگەن قالالىق جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,02%-دى قۇرادى. كولىك ينفراقۇرىلىمى تۇرعىسىنان العاندا, بۇكىل ەل بويىنشا جاڭا 1 900 شاقىرىم جوعارى جىلدامدىقتاعى تەمىر جول جەلىلەرى پايدالانۋعا بەرىلىپ, 6 700 شاقىرىمنان استام اۆتوموبيل جولدارى مەن 290 000 شاقىرىم اۋىلدىق جولدار سالىندى, 21 جاڭا ءىرى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىم قۇرىلىسى باستالدى. كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم جاعىنان 4G ۇيالى بايلانىس ابونەنتتەرىنىڭ سانى 340 ميلليونعا ءوستى جانە تالشىقتى-وپتيكالىق كابەلدەر 550 ميلليون شاقىرىمعا جەتتى.
جان باسىنا شاققانداعى تابىس 6,3%-عا ارتقان. اۋىلدىق جەرلەردە تۇرمىسى ناشار حالىقتىڭ سانى 12,4 ميلليون ادامعا ازايدى جانە 2,4 ميلليون ادام ءومىر ءسۇرۋ ورتاسى ناشار جەرلەردەن دامىعان اۋداندارعا كوشىرىلدى. سونداي-اق, 6 ميلليوننان استام جاڭا تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, اۋىلدىق جەرلەردە 3,8 ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ ەسكى ءۇيى جوندەلدى. ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسى جەدەلدەتىلىپ, 16 ميلليوننان استام ادام قالاعا كوشتى. بيىلعى جىلى 120 ميلليون قىتاي ازاماتى شەتەلگە ساياحات جاسادى.
قىتاي ۇكىمەتىنىڭ 2017 جىلعى جۇمىس جوسپارىن جاريالاعان ۇكىمەت باسشىسى لي كەتسيان وسى جىلى ەلدە تۇراقتى دامۋ مەن الەۋمەتتىك دامۋدى قامتاماسىز ەتۋدە نەگىزگى باعىتتار بويىنشا ۇسىنىسقا نەگىزدەلگەن قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى نىعايتىپ, قاجەتتى تەحنولوگيالىق ترانسفورماتسيا مەن ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا باعىتتالعان جۇمىستارعا باسىمدىق بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. جوسپارعا سايكەس, 2017 جىلى قىتاي 6,5%-دىق ەكونوميكالىق ءوسىمگە قول جەتكىزۋ جانە ءىجو بويىنشا ەنەرگيا تۇتىنىمىن 3,4%-عا ازايتۋ, 11 ميلليون جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ جانە ەلدە قالالىق جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشىن 4,5%-دان تومەن دەڭگەيدە ساقتاۋ, 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 200 ملرد يۋانعا قىسقارتۋ ارقىلى بيۋدجەت تاپشىلىعىن 23,8 تريلليون يۋان دەڭگەيىندە ۇستاۋ, ۇلكەن اقشا ماسساسىن (م2) 12%-عا ارتتىرۋ, ال ينفلياتسيا ءوسىمىن شامامەن 3% دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋ كوزدەلىپ وتىر.
بۇل 2013 جىلى ناۋرىزدا قىزمەتكە كىرىسكەن ءبحوج 12-ءشى شاقىرىلىمىنىڭ سوڭعى سەسسياسى بولدى. 2017 جىل – قىتايدا ءاربىر بەس جىل سايىن وتكىزىلەتىن ساياسي بيلىكتىڭ جاڭاراتىن جىلىنا سايكەس كەلەدى. 2012 جىلدىڭ قاراشا ايىنداعى 18-ءشى قكپ پلەنۋمىنىڭ وتىرىسىندا سايلانعان باسشىلىق توبى 10 جىلدىق بيلىك كەزەڭىنىڭ العاشقى بەس جىلدىعىن اياقتايدى جانە جىلدىڭ سوڭىندا وتەتىن 19-شى قكپ پلەنۋمىندا بيلىك وزگەرىپ جاڭارتىلادى, سونداي-اق, 2018-2022 جىلدار كەزەڭى ءۇشىن ءبحوج 13-ءشى شاقىرىلىمىنىڭ سايلاۋى وتەدى. وسى تۇرعىدان العاندا ءبحوج 12-ءشى شاقىرىلىمىنىڭ 5-ءشى سەسسياسىندا بەلگىلەنگەن قىتاي ۇكىمەتىنىڭ 2017 جىلعا ارنالعان شەشىمدەرى مەن ءىس-شارالارى وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى.
ءبحوج 12-ءشى شاقىرىلىمى 5-ءشى سەسسياسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, قىتايدىڭ 2017 جىلعى ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىن تومەندەگىدەي قورىتىندىلاۋعا بولادى. تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋدە سوڭعى جىلدارى ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنى باياۋلاعان قىتاي ءۇشىن ەكونوميكالىق ءوسۋ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ەڭ ماڭىزدى ماقسات بولماق. قىتايدىڭ ەكونوميكاسى وتكەن جىلى 6,7%-عا ءوستى, بۇل سوڭعى 26 جىلداعى ەڭ تومەن كورسەتكىش. مىسالى, قىتاي ەكونوميكاسى 2008 جىلعا دەيىن شامامەن 10%-دىق قارقىنمەن تۇراقتى تۇردە ءوسكەن بولاتىن. تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك جايىنا كەلسەك, سەسسيادا ماقۇلدانعان 2017 جىلعى ورتالىق بيۋدجەت جوسپارىنا سايكەس, بيىلعى جىلى قىتايدىڭ قورعانىس بيۋدجەتىنىڭ شامامەن 7%-عا ارتىپ, 1 تريلليون يۋانعا دەيىن ءوسۋى, رەسمي بەيجىڭنىڭ ەل تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە ۇلكەن ءمان بەرەتىنىن كورسەتەدى. سەبەبى, اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ بيلىككە كەلۋىمەن اقش – قىتاي قارىم-قاتىناستارىنىڭ شيەلەنىسە ءتۇسۋى, ۆاشينگتون مەن سەۋل بيلىكتەرىنىڭ وڭتۇستىك كورەيادا THAAD زىمىرانعا قارسى قورعانىس جۇيەسىن ورنالاستىرۋ جوسپارلارى, سونداي-اق, ءوڭتۇستىك قىتاي تەڭىزى مەن كورەي تۇبەگىندە ارتىپ كەلە جاتقان شيەلەنىسكە بايلانىستى قىتاي بيلىگى ۇلكەن الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە.
اۋانىڭ لاستانۋىنا قارسى كۇرەسكە بايلانىستى قىتايدىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە اۋانىڭ لاستانۋىمەن كۇرەس ماسەلەسىن اتاۋعا بولادى. ەلدىڭ ورتالىق بيۋدجەتتىك جوسپارىنا سايكەس, اۋانىڭ لاستانۋىنا قارسى كۇرەس شەڭبەرىندە بيىل 12 ملرد يۋان كولەمىندە قاراجات ءبولىنىپ, ول وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 7,3%-عا ارتقان. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا قىتايدىڭ 2017 جىلعا ارنالعان دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە وتباسىن جوسپارلاۋ بيۋدجەتىنىڭ 2016 جىلعا قاراعاندا 50,3%-عا ءوسىپ, 9,116 تريلليون يۋانعا دەيىن ارتۋى, قىتاي ۇكىمەتىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ رەفورماسىندا ماڭىزدى قادام جاساي باستاعانىن كورسەتۋدە. وتكەن جىلدان باستالعان «ەكىنشى بالا» ساياساتىن كەشەندى تۇردە ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قىتاي باسشىلىعى دەنساۋلىق ساقتاۋ رەفورماسىنا دا باسىمدىق بەرە باستادى.
ومىربەك قاناي,
ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
