تاۋىق جىلىندا وبلىس بويىنشا 168,7 مىڭ گەكتار جەرگە ءدان تۇسەدى دەگەن جوسپار بار. ونىڭ ىشىندە 84,5 مىڭ گەكتارعا ءداندi داقىلدار, 7,4 مىڭ گەكتارعا مايلى داقىلدار, 60,1 مىڭ گەكتارعا مال ازىقتىق داقىلدار, 16,7 مىڭ گەكتارعا كارتوپ, كوكونiس, باقشا ونىمدەرى ەگىلمەكشى. داريا بويىنداعى ەلدىڭ نەگىزگى داقىلى كۇرiشتىڭ كولەمى 78,4 مىڭ گەكتار بولماق. سونىمەن قاتار, بىلتىرعى كۇزدە قىزىلوردالىق ديقاندار 3089 گەكتار جەرگە كۇزدىك بيداي ەگىپ تاستاعان ەدى. بۇگىندە ەگىس جاعدايى جاقسى دەپ وتىر شارۋالار.
شارۋاقور جۇرت امان بولسا, ەگىن ەگىلەر-اۋ. بىراق جەرگە ءتۇسكەن دۇنيەنىڭ ءونىمدى بولماعى تۇقىمىنا تىكەلەي بايلانىستى ەمەس پە؟ ونىڭ جايى قالاي؟ 2017 جىلدىڭ ەگىسىنە 612 توننا كۇزدىك بيداي تۇقىمى دايىندالىپ, ەگىلدى دەدىك. ال كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا 484 توننا جازدىق بيداي, 20,0 توننا ارپا, 147,5 توننا ماقسارى, 223,5 توننا جوڭىشقا داپ-دايىن تۇر. ال كۇرىشتىڭ 23 355 توننا تۇقىمى قامبادا جاتىر. وندا «مارجان», «يانتار», «ليدەر», «انايت», «كازەر-6», «نوۆاتور», «فاۆوريت», «ايساۋلە», «تيتانيك», «كازنير-5» سەكىلدى كۇرىش سورتتارى سۇرىپتان وتكەن. مينەرالدى تىڭايتقىشتار مەن گەربيتسيدتەر دايىنداۋ ماسەلەسى دە جان-جاقتى شەشىلىپ قويعان. امموني سۋلفاتى, كارباميد, امموفوس, اممياك سەليتراسى, فوسفوريت ۇنى مەن بايىتىلعان سۋپەرفوسفات سياقتى تىڭايتقىشتار دايىن. شارۋا شارشاۋسىز تىرشىلىككە كىرىسىپ كەتىپتى. تۇقىمىڭىز تولىق دايىن ەكەن. مينەرالدى تىڭايتقىشتان دا ماسەلە جوق كورىنەدى. ال ەندى تەحنيكا مەن جانار-جاعارمايدىڭ جاعدايى قانداي؟
وسى قاڭتار ايىنداعى ەسەپ بويىنشا وبلىستاعى شارۋاشىلىقتاردىڭ قولىندا 1830 تراكتور, 491 سوقا, 245 تۇقىمسەپكىش, 394 اۆتوكولىك جانە 905 تراكتور ءتىركەمەسى بار. بۇلاردىڭ ءبارى تىڭعىلىقتى تەكسەرىلگەن, جۇمىسقا جارامدى. بيىلعى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا بارلىعى 14 مىڭ توننا ديزەل وتىنى قاجەت دەيدى ماماندار. وسىعان وراي اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى تاراپىنان كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن ديزەل وتىنىمەن قامتاماسىز ەتۋ كەستەسى بەكىتىلدى. سوعان سايكەس, ناۋرىز ايىندا 3,5 مىڭ توننا, ءساۋىر ايىندا 4,8 مىڭ توننا, مامىر ايىندا 5,7 مىڭ توننا ديزەل وتىنى جەتكىزىلەدى. 1 ليتر ديزەل وتىنىن شارۋاشىلىقتارعا جەتكىزىپ بەرۋ قۇنى 123 تەڭگەنى قۇراماق. قازىرگى ۋاقىتتا ناۋرىز ايىنا بولىنگەن 3,5 مىڭ توننا ارزانداتىلعان ديزەل وتىنىنا تولىق قارجى اۋدارىلىپ, ونىڭ 2680 تونناسى ايماققا اكەلىندى. شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىندا كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن 1500 توننا ديزەل وتىنى, 1186 توننا بەنزين, 384 توننا ديزەل مايى دايىندالدى.
كوكتەمنىڭ باسىندا ارناسىن كەرنەپ اعىپ جاتقان داريا ەگىس جۇمىستارى باستالعاندا ساراڭدىق تانىتاتىن ادەت بار ەدى. بيىل سۋدان پروبلەما بولماي ما ەكەن؟ 20 ناۋرىزداعى دەرەك بويىنشا شاردارا سۋ قويماسىنا جوعارىدان سەكۋندىنا 938 تەكشە مەتر سۋ كەلۋدە. قويماداعى سۋ كولەمى 4,5 ميلليارد تەكشە مەتردى قۇراپ, تومەنگە سەكۋندىنا 850 تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلىپ وتىر. بۇگىندە شاردارا مەن كوكسارايدا 7,3 ميلليارد تەكشە مەتر سۋ جينالىپ, وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 1,2 ميلليارد تەكشە مەترگە ارتىق. كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا ءسايكەس, بارلىق اۋداندار مەن قىزىلوردا قالاسىنىڭ سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىن دايىنداۋ جوسپارى جاسالىنعان. اتاپ ايتقاندا, كۇز-كوكتەم ايلارىندا شارۋاشىلىقارالىق جانە ىشكى شارۋاشىلىق سۋ جۇيەلەرىن تازالاۋ, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى, ناسوس قوندىرعىلارىن جانە گيدروبەكەتتەردى جوندەۋ, ەگىستىك جەرلەردى ىلعالداندىرىپ, شابىندىق جەرلەردى سۋارۋ جۇمىستارىنىڭ كولەمى بەلگىلەندى. ياعني, بيىل سۋدان دا اسا تارشىلىق كورمەيمىز دەگەن ءسوز. اڭگىمەنىڭ اياعىنا قاراي سۋبسيديا ماسەلەسىنە از-كەم ايالداپ كەتەيىك. بيىلدان باستاپ «گەكتارلىق» سۋبسيديا دەگەن دۇنيە توقتاتىلاتىن بولدى. ونىڭ ورنىنا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ باسقا مەحانيزمدەرى مەن ءتۇرلەرى ەنگىزىلەدى. كۇرىشكە كەلەتىن بولساق, وبلىستىڭ ءوزىندىك ەرەكشىلىكتەرىنە بايلانىستى كۇرىشتى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن گەكتارلى سۋبسيديالاۋ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن كەلىسىلىپتى. سونداي-اق, مۇنداي ءتاسىل جوڭىشقاعا دا قولدانىلادى. تىڭايتقىشتار مەن گەربيتسيدتەردىڭ قۇنىن سۋبسيديالاۋ ءمولشەرى نارىقتىق باعانىڭ 50 پايىزىن قۇراماق. ەليتالىق ءجانە ءبىرىنشى رەپرودۋكتسيالىق تۇقىمدار دا سۋبسيديالانادى. سۋارمالى سۋعا سۋبسيديا تولەۋ جەڭىلدەيدى جانە جىلىجايدا ءوسىرىلەتىن كوكونىستەردى قولداۋ بۇرىنعى كۇيىندە قالماق. قىسقاسى, بيىلعى ەگىس ناۋقانىنا قىزىلورداڭىز داپ-دايىن. ەندى جاسالاتىن جۇمىستىڭ بەرەكەلى بولۋىن تىلەيىك.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى
