مۇراعات دەرەكتەرىندە جازىلعانداي, تىلەۋلى اللابەرگەن ۇلى اۋقاتتى, باي وتباسىنان شىققان. ءدىني نانىمعا بەرىك, العىر, تاپقىر ادام بولعان. بۇعان قوسا كەڭپەيىلدىلىگى, مەيىرىمدىلىگى, جومارتتىعى, جەتىم-جەسىرلەرگە قايىرىمدىلىعى ەل اراسىنا كەڭ تاراپ, حالىق اراسىندا قۇرمەتكە ءبولەنەدى. سوندىقتان حالىق ونى كوككە كوتەرىپ, ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىندە وتكەن كەزەكتى ايت نامازى كەزىندە وعان «مىڭباسى» اتاعىن بەرەدى.
تىلەۋلى مىڭباسىنىڭ كوزىن كورگەندەر ونى ورتا بويلى, قاراتورى كەلگەن, وتكىر كوزدى جان ەدى دەپ سۋرەتتەيدى ەكەن. ءجۇرەكتى, العىر, شەشەن, ءار ءنارسەنى الدىن الا بولجاي ءبىلەتىن كورەگەن ادام بولعان دەسەدى. مىڭباسىلىق ورىنعا دا ءوزىنىڭ وسىنداي سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى عاجاپ ءمىنەزىمەن جەتسە كەرەك. وسى قىزمەتىن, ءوزىنىڭ جەكە بايلىعىن, اكەسى اللابەرگەن بايدان قالعان قىرۋار مال-م ۇلىكتى, جەر-سۋدى تىلەۋلى مىڭباسى ەلدىڭ يگىلىنە پايدالانعان. قالانىڭ ءار جەرىنەن كەدەي-كەپشىك, اش-جالاڭاشتارعا ارناپ ىستىق تاماق بەرەتىن ارناۋلى ورىندار سالدىرعان. قىزدار, بالالار ءۇشىن ارناۋلى مەكتەپتەر اشىپ, مۇعالىمدەرىنە كومەك جاساپ, جالاقى تولەپ تۇرعان. تىلەۋلى مىڭباسىنىڭ وسىنداي جوعارى ادامگەرشىلىگى, پاراساتتىلىعى حالىق اراسىندا ونىڭ بەدەلىن ارتتىرا ءتۇسكەن. ول كەزدە ءار وتباسىنا ءمىندەتتەلەتىن ءتۇتىنپۇل دەگەن سالىق بولعان. سونى تولەۋگە شاماسى كەلمەگەن وتباسىنىڭ قارىزىن قالاداعى بايلاردىڭ موينىنا ءىلىپ, تولەتتىرىپ وتىرىپتى. مىڭباسىنىڭ جەكە باسىنىڭ قاسيەتىن, ادىلدىگىنە ءتانتى بولعان بايلار دا تىلەۋلىنى قۇرمەتتەگەندىكتەن, ايتقانىن ەكى ەتپەگەن.
تىلەۋلى مىڭباسىنىڭ 1907 جىلى رەسەيدىڭ ءىى دۋماسىنا سىرداريا ءۋالاياتىنان دەپۋتات بولىپ سايلانۋىنا دا حالىق اراسىنداعى وسىنداي بيىك بەدەلى اسەرىن تيگىزگەن بولۋى كەرەك. بۇل ماسليحاتقا تۇركىستاننىڭ ماڭايىنداعى ايماقتاردىڭ بولىس-بيلەرى, بايلارى, زيالى ازاماتتارى جينالىپ, دۋما دەپۋتاتتارىن زور دايىندىقپەن قارسى الىپ, تىلەۋلى مىڭباسىنىڭ ۇيىندە كۇندىز-ءتۇنى جيىن ءوتكىزەدى. وسى جيىندا تىلەۋلى مىڭباسىنىڭ دۋمادا سويلەيتىن ءسوزى, دۋما مىنبەرىنەن قوياتىن ءماسەلەسى پىسىقتالادى. كەيىن دۋمادا سويلەگەن سوزىندە ساۋاتسىز قازاق جاستارىن اسكەر قاتارىنا شاقىرماۋ, قازاق بالالارى ءۇشىن مەكتەپتەر اشۋ, قازاق اۋىلدارىندا ەمدەۋ مەكەمەلەرىن اشۋ, تاعى سول سياقتى حالىق اراسىندا وزەكتى بولىپ وتىرعان ماسەلەلەردى كوتەرەدى. ءبىر سۇيسىنەرلىگى – تىلەۋلى مىڭباسىنىڭ ورتاعا سالعان پىكىرلەرىنىڭ الاشتىڭ ارداقتى ازاماتتارى ءاليحان ءبوكەيحاننىڭ, باقىتجان قاراتايدىڭ ويلارىمەن ۇشتاساتىنى. باستاۋىش سىنىپتىق قانا ءبىلىمى بار ەل اعاسى ويلارىنىڭ قازاقتىڭ ءا.بوكەيحان سياقتى دانىشپان ۇلدارىنىڭ ارمان-ءتىلەگىمەن ءبىر ارنادا توعىسۋى ءتىلەۋلى مىڭباسىنىڭ كوكىرەگى كۇمبىرلەگەن جان بولعانىن اڭعارتسا كەرەك.
تىلەۋلى مىڭباسى الپىس جاستى القىمداعاندا ايەلى قايتىس بولادى. بۇل ايەلىنەن ماقان اتتى ۇل بالا سۇيەدى. ماقان تىلەۋلىنىڭ وزىنە تارتىپ, العىر, باتىر بولىپ ەرجەتەدى. ەل اراسىندا ونىڭ وجەتتىگى, اقىلدىلىعى جونىندە ءاڭگىمەلەر كەڭ تارايدى. بىراق ۇلى ەرتەرەك قايتىس بولىپ كەتەدى دە, تىلەۋلى مىڭباسى كۇيىككە شىداماي اۋرۋعا ۇشىرايدى. كەيىنگى ايەلىنەن ءبىر ۇل, ءبىر قىز ءسۇيگەنىمەن, ولاردىڭ قىزىعىن كورە الماي كوز جۇمادى. ۇل مەن قىزدان تاراعان ۇرپاق قازىرگى كەزدە ءوسىپ-ونگەن ۇلكەن اۋلەتكە اينالدى.
بۇگىنگى كۇنگە دەيىن نىسپىسى عانا بەلگىلى بولىپ كەلگەن قايراتكەر تىلەۋلى مىڭباسىعا قاتىستى ەل اۋزىندا ايتىلىپ ءجۇرگەن اڭگىمەلەردىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسىنداي. تاۋەلسىز ەل اتانعانىمىزعا شيرەك عاسىر تولىپ وتىرعان بۇگىنگى كۇن ءبيىگىنەن ءوتكەن تاريحىمىزدى شولعان كەزدە جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزگە وسىنداي اياۋلى اعالارىمىزدىڭ دا ءسىڭىرگەن ەڭبەگى زور دەگەن وي ءتۇيەمىز.
تىلەۋلى اللابەرگەن ۇلىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ, وتكەن تاريحىمىزداعى بىزگە بەيمالىم تۇستارىن اشۋدا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءومىرزاق وزعانباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور.
وسىنداي تىنىمسىز ەڭبەگى ارقىلى ۇرپاق ساباقتاستىعىن ساقتاۋعا ۇلەس قوسىپ جانە جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا تاريحي-تانىمدىق قۇندىلىقتاردى دارىتۋ باعىتىندا اتقارعان عالىمدارىمىزدىڭ ەڭبەگىن ۇلت تاريحىنىڭ ناعىز جوقتاۋشىلارى دەپ تانۋىمىزعا بولادى.
جەڭىسبەك ماۋلەنقۇلوۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى
