فاشيستەرمەن بولعان سوعىستا قول باستاعان باتىردىڭ قازاق توپىراعىندا تۋعانى كەۋدەمىزگە ماقتانىش ۇيالاتادى. ءارى-بەرىدەن سوڭ ورتا ازيا ەلدەرى اراسىندا تۇڭعىش گەنەرال-مايور اتانعان باتىر سابىر راقىموۆ ەكەنىن بۇل كۇندە ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى.
سابىر ومار ۇلى 1902 جىلى 25 قاڭتاردا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قازىعۇرت اۋدانى, كوكىبەل اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1909 جىلى اكەسى قايتىس بولعان سوڭ وتباسىمەن بىرگە تاشكەنت قالاسى ماڭىنداعى ناعاشىسى راقىم تۇراتىن تاقتاپۋل اۋلىنا قونىس اۋدارعان. ەرىنەن جاس قالعان سابىردىڭ اناسى باحارايىم وزبەك قىزى بولاتىن.
جيىرماعا تولعاندا اسكەر قاتارىنا ءوزى سۇرانىپ, باكۋ قالاسىنداعى اسكەري ۋچيليششەگە تۇسەدى. ونى ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ سامارقان قالاسىنداعى اتتى اسكەر ديۆيزياسى پولكىنىڭ ۆزۆود كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى. كوپ ۇزاماي ىسكەر كوماندير رەتىندە كورىنە بىلگەن سابىردى ەسكادرون كومانديرلىگىنە وسىرەدى.
1925-1927 جىلدارى ول تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستاندا اسكەري ءىس-قيمىلدارعا قاتىسادى. 1936 جىلى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالادى. 1937 جىلى بايدىڭ تۇقىمى دەگەن جەلەۋمەن تۇرمەگە ءتۇسىپ, 9 اي قاماۋدا وتىرعاننان كەيىن بوساتىلادى. ودان سوڭ وزبەكستاندا ەرەكشە حيميالىق اۆياتسيالىق ۇيىمدار كەڭەسىنىڭ ەڭ جاۋاپتى ءبولىمى – جاۋىنگەرلىك دايىندىق ءبولىمىن باسقاردى.
1941 جىلى ۇلى وتان سوعىسى باستالعان العاشقى كۇندەردە-اق ول ءوزىنىڭ قىزمەت ەتكەن بولىمىمەن مايور شەنىندە سوعىسقا اتتانادى. سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا ۇرىستى ساۋاتتى ۇيىمداستىرا بىلگەنى ءۇشىن «قىزىل تۋ», «قىزىل جۇلدىز», سۋۆوروۆ جانە كۋتۋزوۆ, «كاۆكازدى قورعاعانى ءۇشىن» وردەندەرىمەن ءجانە مەدالدارمەن ماراپاتتالادى.
1943 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا سابىر راقىموۆقا جوعارى اسكەري دارەجە گەنەرال-مايور اتاعى بەرىلدى. وكىنىشكە قاراي, گەنەرال راقىموۆ جەڭىس كۇنىن كورە الماي كەتتى. 1945 جىلى 26 ناۋرىز كۇنى پولشانىڭ دانتسيگ قالاسى ءۇشىن شابۋىل كەزىندە قازا تابادى.
كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ قاۋلىسىمەن 1965 جىلدىڭ 6 مامىرىندا گەنەرال-مايور سابىر ومار ۇلى راقىموۆقا ۇلى وتان سوعىسىندا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعى بەرىلدى. سونىمەن بىرگە ۇلى جەڭىسكە ۇلكەن ۇلەس قوسقان گەنەرال سابىر راقىموۆ تۋرالى وزبەكستاندا «گەنەرال راقىموۆ» اتتى كوركەم فيلم ءتۇسىرىلدى.
كەزىندە وزبەكستاندا س.راقىموۆتىڭ ەسىمىمەن اتالعان كوپ نىساندار بولعان. كەيىننەن, 2000 جىلدارى س.راقىموۆ وزبەك پەن قازاققا بىردەي ورتاق تولاعاي تۇلعانىڭ ەسىمىمەن اتالعان عيماراتتار مەن نىساندارعا باسقا ەسىمدەر مەن اتاۋلار بەرىپ وزگەرتىلىپ جىبەرىلگەنى, ارينە, وكىنىشتى-اق.
قازىرگى تاڭدا سابىر راقىموۆ ءاربىر قازاقتىڭ ماقتان تۇتار باتىرى بولعاندىقتان, ونىڭ اتى قازاقستاندا ءبىرقاتار نىساندارعا بەرىلگەن. ايتالىق, شىمكەنت قالاسىندا سابىر راقىموۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق اسكەري مەكتەپ-ينتەرنات بار. سونداي-اق, وسى قالادا داڭقتى قولباسشىنىڭ قۇرمەتىنە 2012 جىلى «جەڭىس» ساياباعىنىڭ الدىنا ەسكەرتكىش ورناتىلدى.
ال 2013 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ باستاماشىلىعىمەن «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى – سابىر راقىموۆ» اتتى مەدال بەلگىلەندى. الماتى قالاسىندا «قۇلاگەر» شاعىن اۋدانىنداعى كوشە باتىر, گەنەرال سابىر راقىموۆتىڭ ەسىمىمەن اتالادى.
ەندى گەنەرالدىڭ سويىنا كەلەر بولساق, 7 جاسىندا اكەسىنەن ايىرىلعان بالا سابىر اناسى (1917 جىلى قايتىس بولعان)جانە قارىنداسى (1915 جىلى قايتىس بولعان) ۇشەۋى ناعاشى اعاسىنىڭ قولىنا كەلگەنىن جوعارىدا ايتقانبىز. سول جەردە مەكتەپكە كىرىپ وقۋ كەرەك بولعاندىقتان سابىر راقىموۆ (ناعاشىسىنىڭ اتىمەن) دەگەن تەك الىپ, تاقتاپۋل ەلدى مەكەنىنىڭ (ايگىلى تولە ءبيدىڭ ءماڭگى مەكەنى ءشايحانتاۋىر ايماعى) مەكتەبىنە وقۋعا بارادى. بۇل قادام كەيىن سابىردىڭ قىزىل يمپەريانىڭ قۋعىن-ءسۇرگىنىنەن امان قالۋىنا كومەكتەسەدى. ويتكەنى ونىڭ ءوز اتاسى, ياعني ومارقۇلدىڭ اكەسى مامبەتقۇل كەزىندە داتقا, ءبىر اۋىلدى باسقارىپ تۇرعان اقسۇيەك بولعان. وسىعان بايلانىستى دومالاق ارىزداردىڭ كەسىرىنەن («ول –قازاق, اتاسى باي بولعان» – دەگەن سەكىلدى) اسكەري قىزمەتتە جۇرگەن, سابىر راقىموۆ توعىز اي بويى قاماۋدا بولادى. اقىرى اقتالىپ شىعىپ, قايتادان اسكەر قاتارىنا الىنادى.
شىندىق سول كەزدە اشىلعاندا سابىر, بالكىم, اتىلىپ تا كەتەر مە ەدى؟ امان الىپ قالعان دا قۇدايدىڭ قاققانى, ءدال وسى ناعاشىسىنىڭ اتىنا جازىلعاندىعىنىڭ ارقاسى شىعار دەيمىز.
سابىر راقىموۆ باۋىرجان مومىش ۇلى اتامىزبەن جاقىن دوس بولعان ەكەن. باۋكەڭ وعان ءاردايىم ىزگى ءىلتيپاتىن كورسەتىپ, ەرەكشە قۇرمەتتەپتى. باتىر ۇلىمىز 1943 جىلى ماسكەۋدەگى اكادەميانىڭ تىڭداۋشىسى بولىپ جۇرگەندە ولار ءجيى كەزدەسىپ, وقۋىن اياقتاعان سوڭ باۋىرجان اتامىز قۇرالاي اپامىز بەن سابىردى الماتىعا ەرتىپ كەلىپ ارنايى قوناق ەتكەن. ءيا, بۇل گەنەرالدىڭ تۋعان جەردىڭ اۋاسىمەن تىنىستاۋعا مۇمكىندىك العان ەڭ سوڭعى ساپارى ەدى. دارا گەنەرال سونى سەزگەندەي, پويىزبەن كەتىپ بارا جاتقاندا باۋىرجانعا دا, مالىك عابدۋللينگە دە قايتا-قايتا ەلجىرەپ قاراي بەرەدى. ولاردان قازاقستانداعى ءومىر تۋرالى سۇراپ, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى قالاي بولىپ جاتقاندىعىنا قاتتى قىزىعىپتى.
حالىق اۋىز ادەبيەتىمەن سۋسىنداپ وسكەن قوس قالامگەر باۋىرجان مەن مالىك تە قارۋلاس دوس, ءتىپتى, اعاسىنداي بولىپ كەتكەن سابىرعا وزدەرى بىلەتىن بارلىق ءمان-جايدى جارىسا ايتىپ وتىردى. بالا كۇنىنەن باتىرلار جىرى مەن ەرتەگىلەرگە قاتتى اۋەستەنگەن سابىر ولاردىڭ ءسوزدەرىن ىنتا-شىنتاسىمەن تىڭداۋدان جالىقپايدى. باۋىرجان مەن مالىك تەرەڭىنەن تولعاپ اتام زاماندارداعى جىراۋلار تۋرالى ايتقاندا, گەنەرال تىپتەن ويعا شومىپ كەتەدى.
الماتىدا تورتەۋىن سول كەزدەگى قازاقستان كومپارتياسى وك حاتشىسى ج.شاياحمەتوۆ قارسى الىپ قۇرمەتتەيدى. قۇرالاي اپامىزدىڭ اكەسى, ايگىلى رەۆوليۋتسيونەر ءالىبي جانگەلديننىڭ ۇيىنە بارادى. سوندا ءبىر كۇن قونىپ, سابىر مەن قۇرالاي ەرتەسىنە قازىعۇرتتاعى كوكىبەل اۋلىنا تارتىپ كەتەدى. شىمكەنتكە كەلىپ, قازىعۇرتتىڭ باۋرايىمەن جۇرگەن بۇلار كوكىبەلگە دە جاقىنداي تۇسەدى. پاي, ءشىركىن, تۋعان جەر دەسەيشى. جاقىنداعان سايىن
سابىردىڭ تىنىسى جيىلەپ, جۇرەگى ءلۇپىلدەيدى.
قازىعۇرت پەن وگەم تاۋىن ءبولىپ تۇرعان وسىناۋ ءبىر اسۋ قىسى-جازى جاڭبىر مەن قار سۋىنان ءنار الىپ, ماڭگى جاپ-جاسىل جايقالىپ تۇرادى. «توعىزقۇمالاق جوتاسىندا» ءوزى قاتارلى اۋىل بالالارىمەن بىرگە تالاي رەت الىسىپ ويناعان ەدى-اۋ!.. ال اناۋ ءبىر قىراتتاردان كەيىن «س ۇلىكتى ساي» سوزىلادى. «ءبايدىبەك جايلاۋى» اتالعان بۇل جەردى «ەنشىالىسقان» دەيدى.
«دومالاق انا البان, سۋان, دۋلات ۇشەۋىنە ەنشى بەرىپ, بولەك شىعارعان ەدى» دەپ اتاسى مامبەتقۇل داتقا ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. كوكىبەل اسۋىنان تاشكەنت تە, شىمكەنت تە كورىنىپ تۇرادى. انە-ءمىنە دەگەنشە كوكىبەلگە كەلىپ جەتكەن گەنەرالدىڭ اياعىن جەرگە تيگىزبەي كۇتىپ العان كوكىبەلدىكتەر ۇلان-اسىر توي جاسادى.
امانسىڭ با, كوكىبەلىم,
ءوزىڭدى اڭساپ جەتتى ەرىڭ.
گەنەرال بوپ كەلىپ تۇرمىن,
بالا بولىپ كەتىپ ەدىم.
سول كەتكەندە, كوكىبەلىم,
ءورت بوپ جاندى كوكىرەگىم.
قۇشاعىڭا قورعان بولىپ,
ورالام دەپ بەكىپ ەدىم.
پاي-پاي, مەنىڭ كوكىبەلىم,
ساف اۋاڭنىڭ ەسىل ەمىن.
وگەم مەنەن قازىعۇرتتى
جالعايتۇعىن كوپىر ەدىڭ.
جاسىل كىلەم ءشوبىڭ شالعىن,
بۇلاقتاردا سۋىڭ بالعىن.
ۇلىڭمىن دەپ ماقتان ەتتىم,
قاسيەتتى ۇلى تاۋدىڭ,
– دەپ تۋعان جەرىندە سابىر اعا تولعانىپ تەبىرەنگەن.
ەرتەسىنە سابىر مەن قۇرالاي ەل-جۇرتپەن قوش ايتىسىپ, تاشكەنتكە تارتادى. سول جاقتان قايتادان مايدانعا اتتانادى. بۇل سابىر راقىموۆتىڭ تۋعان ەلىنە كەلگەن سوڭعى ساپارى ەدى.
1945 جىلى س. راقىموۆ 37-ءشى گۆارديالىق اتقىشتار (دەسانتتار) ديۆيزياسىنىڭ داڭقتى قولباسشىسى بولىپ ءجۇرگەندە وڭتۇستىك وڭىردەن كونتسەرت قويۋعا ءانشىلەر بارادى. سولاردىڭ اراسىندا روزا باعلانوۆا اپامىز دا بار ەكەن. كەلگەن بويدا ءانشى قىز ولاردى جىلى قارسى العان ۇزىن بويلى, ءىرى دەنەلى, كەلبەتتى, جاسى قىرىقتى القىمداپ قالعان قولباسشىنىڭ باتىرلىق سىمباتىنا ءتانتى بولادى. روزانىڭ قازاق ەكەندىگىنەن حاباردار گەنەرال ونىمەن تۋعان قارىنداسىنداي قاۋىشىپ قازاق ءتىلىندە سويلەسەدى. «جاۋىنگەرلەردى رۋحتاندىرىپ, ەڭسەسىن تىكتەۋگە كەلگەن ونەر توبى كوڭىلدى جۇمىس جاسادىق. ءبىزدەر جاۋدىڭ جاۋىپ تۇرعان وعىنا دا قاراماستان, ساربازداردىڭ كوڭىلى ءۇشىن نەبىر اسەم اندەردى ورىندادىق. كۇنىنە ءۇش رەتتەن كونتسەرت قويساق تا شارشاۋدى بىلگەن جوقپىز. سەبەبى, ايگىلى سابىر راقىموۆتىڭ ديۆيزياسىندا ءان ايتۋ ۇلكەن باقىت ەدى. ونىڭ قول استىندا ناعىز ەرلەر عانا بولاتىن. گەنەرالدىڭ ونەرگە جانى جاقىن ادام ەكەندىگى ونىڭ ءاربىر سالعان ءانىمىزدى بار ىنتاسىمەن تىنداعانىنان كورىنىپ تۇراتىن. وتە كوڭىلدى ءجۇردى. ءتىپتى, ءبىر رەت ءان سالۋعا مەنى تانكتىڭ ۇستىنە شىعارىپ قويعانى دا ەسىمدە. سوندا تۇرىپ اندەردى بار كوڭىلىممەن ايتىپ ەدىم», دەپ, باتىر ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىن روزا اپامىز وسىلايشا اڭگىمەلەپ ەسكە العان.
ي.ۆ. ءستاليننىڭ ءوزى «تەمىر گەنەرال» اتاپ, باتىرلىعى مەن باتىلدىعىنا, قايت-
پاس قايسارلىعى مەن بىربەتكەي, تىك ءمىنەزدىلىگىنە قايران قالعان باتىر سابىر مەن قۇرالاي اپامىزدىڭ ارتىندا ءبىر ۇل, ءبىر قىز قالعان.
قىزى داريعا (داريكو) راقىموۆا گەنەرال-پولكوۆنيك پاۆەل يۆانوۆيچ باتوۆتىڭ ۇلىنا تۇرمىسقا شىققان. ءماسكەۋدە تۇرادى ەكەن. ۇلى راحمەتوللا (رومان) تاشكەنتتە تۇرادى, كەزىندە «وزبەكفيلمنىڭ» ديرەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارىپتى. قۇرالاي اپامىز الماتى قالاسىندا تۇرىپ, سوندا كوز جۇمىپتى. كەزىندە باتىر اعامىزدىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى ءبىرشاما كىتاپتار شىققان. ەندى وتانىمىزدىڭ جۇرەگى استانا قالاسىنان ءبىر كوشە باتىر اعامىزدىڭ اتىمەن اتالىپ, ەسكەرتكىشى تۇرسا, مەكتەپتەرگە اتى بەرىلىپ جاتسا, جاس جەتكىنشەكتەردى اسكەري-پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋگە ىقپال شاراپاتى كەرەمەت بولار ەدى-اۋ دەيمىز.
ءجۇرسىنالى مىرزاحمەت,
№40 مەكتەپ-گيمنازياسى
العاشقى اسكەري دايىندىق ءپانىنىڭ وقىتۋشى-ۇيىمداستىرۋشىسى
شىمكەنت
