ودان سوڭ ەلباسى ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى گەيدار اليەۆتىڭ رۋحىنا تاعزىم جاساۋ ءۇشىن ازەربايجان كوسەمى جەرلەنگەن زيراتقا تابان تىرەدى. ن.نازارباەۆتى بۇل جەردە قۇرمەتتى قاراۋىل كۇتىپ الىپ, مەموريالعا باستاپ ءجۇردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ ءوزىنىڭ جۇمىس رەزيدەنتسياسى «زاگۋلبا» سارايىنىڭ الدىندا مارتەبەلى مەيمانعا لايىقتى بارشا راسىمدەردى جاساپ, ءسان-سالتاناتپەن قارسى الدى. قۇرمەت قاراۋىلى ەكى ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءانۇراندارىن ورىندادى.
رەسمي كەزدەسۋدەن كەيىن مەملەكەت باسشىلارى شاعىن قۇرامدا كەلىسسوز ءجۇرگىزدى. كەزدەسۋ بارىسىندا ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ءمادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋ احۋالى مەن پەرسپەكتيۆالارى, سونداي-اق, كۇن تارتىبىندەگى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
– ءبىرىنشى كەزەكتە, ەلىڭىزگە ساپار جاساۋعا شاقىرعانىڭىز ءۇشىن العىس ءبىلدىرەمىن. ءبىز ازەربايجاندىق باۋىرلارىمىزدىڭ تاراپىنان جىلىلىق, قوناقجايلىق پەيىلدى سەزدىك, – دەدى ەلباسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىندا ەجەلدەن تاريحي جانە مادەني بايلانىستارعا نەگىزدەلگەن ءداستۇرلى دوستىق سيپاتىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس قالىپتاسقانىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى الەمدىك ەكونوميكاداعى قازىرگى كەزدەگى جاڭا ۇردىستەر ەكى ەل سەرىكتەستىگىن ودان ءارى دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرە الاتىنىن ايتتى.
– الەمدەگى داعدارىستىق قۇبىلىستار ۇلتتىق ەكونوميكامىزعا ايتارلىقتاي زالالىن تيگىزىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار, بۇل بىرلەسكەن جاڭا وندىرىستەر اشىپ, مۇمكىندىكتەرىمىزدى پايدالانۋعا جول اشۋدا. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرىپ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارعا نازار اۋدارۋ قاجەت, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق سالاسىندا ءوزارا ءىس-قيمىلدى ۇدەتۋ, سونىڭ ىشىندە قازاقستان مەن ازەربايجاننىڭ كولىك-ترانزيت الەۋەتىن دامىتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل كەزدەسۋ ەلدەرىمىزدىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ودان ءارى تىعىز دامىتۋعا ءمۇمكىندىك تۋعىزاتىن جاڭا فورماتتاعى قارىم-قاتىناسىمىزعا تىڭ سەرپىن بەرۋگە ءتيىس, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ەكى مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق سالاداعى ءوزارا ءتۇسىنىستىگىنە جانە ۇستانىمدارىنىڭ ۇقساستىعىنا دا نازار اۋداردى. بۇدان بولەك, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ي.اليەۆتى 2016 جىلعى ەل كونستيتۋتسياسىنا ءوزگەرىستەر ەنگىزۋ قاراستىرىلعان رەفەرەندۋمدا ازەربايجان حالقىنىڭ, پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن ۇزارتۋعا باعىتتالعان وزگەرىستەردى قولداعانىمەن قۇتتىقتادى.
ءوز كەزەگىندە, ازەربايجان باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ ساپارى ەكى ەلدىڭ اراسىن جاقىنداتۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
– ءسىزدىڭ ساپارىڭىز ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى دوستىق, باۋىرلاستىق بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتۋدا اسا زور ماڭىزعا يە. ءبىرىنشى كەزەكتە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانۋىمەن تاعى دا قۇتتىقتاعىم كەلەدى. بۇل – قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاتىناستارداعى ءرولىنىڭ, بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى باستامالار ۇسىنىپ جۇرگەن جەكە ءسىزدىڭ بەدەلىڭىزدىڭ مويىندالۋى. ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ دامۋ بارىسىنا ءبىز ريزامىز, ۇنەمى تىعىز بايلانىستامىز. بۇگىن دە پىكىر الماستىق. پىكىر الماسۋ ناتيجەسىندە ءبىز تالقىلانعان تاقىرىپتاردىڭ بارلىعىندا ۇستانىمدارىمىز سايكەس كەلەتىندىگىنە كوز جەتكىزدىك. بەلسەندى ساياسي ءىس-قيمىلدار, ەكونوميكا, كولىك سالاسىنداعى مۇمكىندىكتەردىڭ بارلىعىن ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلادىق. مەنى ەكى ەلدىڭ كومپانيالارى اراسىندا ينۆەستيتسيا سالۋ جۇمىستارىنىڭ جولعا قويىلعانى قۋانتادى. ءسىزدىڭ كەلۋىڭىز جانە بۇگىن قابىلداناتىن شەشىمدەر ينۆەستيتسيا كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن جەكە سەكتوردىڭ ىنتاسىن ارتتىرادى دەپ ويلايمىن. ءسىزدىڭ ساپارىڭىز وتە تابىستى بولىپ, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدى ودان ءارى جاقىنداستىرا تۇسەتىنىنە سەنىم بىلدىرەمىن, – دەدى يلحام اليەۆ.
ودان كەيىنگى كەزەكتە ەكى مەملەكەت پرەزيدەنتتەرى, ۇكىمەت مۇشەلەرى جانە ۇلتتىق كومپانيالار باسشىلارى كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەلىسسوز وتكىزدى. وسى كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, قازاقستان مەن ازەربايجان پرەزيدەنتتەرى, سونىمەن قاتار, ەكى مەملەكەتتىڭ ۇكىمەت مۇشەلەرى, ۇلتتىق كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويدى. اتاپ ايتار بولساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا قول قويدى.
«قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى» اق پرەزيدەنتى قانات الپىسباەۆ پەن «ازەربايجان تەمىر جولدارى» جاق پرەزيدەنتى دجاۆيد گۋربانوۆ لوگيستيكا جانە تەمىر جول كولىگى ماشيناسىن جاساۋ سالاسىنداعى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى.
قازاقستان مەن ازەربايجاننىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى قايرات ءابدىراحمانوۆ پەن ەلمار مامەدياروۆ 2017-2018 جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىن بەكىتتى.
قازاقستاننىڭ ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بەيبىت يساباەۆ پەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى راشاد مامادوۆ 1996 جىلعى 16 قىركۇيەكتەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى مەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى اراسىنداعى تابىس پەن م ۇلىككە قوسارلانعان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ جانە سالىق تولەۋدەن جالتارۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى كونۆەنتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى قازاقستان ۇكىمەتى مەن ازەربايجان ۇكىمەتى اراسىنداعى حاتتاماعا قول قويدى.
قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك جانە ازەربايجاننىڭ ەكونوميكا جانە ونەركاسىپ ءمينيسترى شاحين مۇستافاەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى مەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى حالىقارالىق اۆتوموبيل قاتىناسى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى.
قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اسقار مامين مەن ازەربايجان اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى گەيدار اسادوۆ ەكى ەل ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى وسىمدىكتەر كارانتينى جانە ولاردى قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى.
قول قويۋ راسىمىنەن كەيىن ن.نازارباەۆ پەن ي.اليەۆ بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى. ەلباسى ي.اليەۆكە رەسمي ساپارعا شاقىرعانى ءۇشىن العىسىن بىلدىرە وتىرىپ, ەكى مەملەكەت اراسىندا قانات جايۋعا ءتيىستى ماسەلەلەر تۋرالى باياندادى.
– ءبىز تاۋار الماسۋدى ارتتىرۋعا ايرىقشا ءمان بەردىك. ميلليون دوللارلىق كولەم ءبىزدىڭ الەۋەتىمىزگە جاۋاپ بەرە المايدى. سول سەبەپتى, وسى ورايدا كاسپي تەڭىزى ارقىلى لوگيستيكالىق ىنتىماقتاستىق باستى ورىنعا شىعادى. قازاقستان قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسىنداعى جاڭا جىبەك جولىنا تارتىلعان. قحر شەكاراسىنان كاسپي تەڭىزىنە دەيىن جالپى ۇزىندىعى 1 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايتىن تەمىر جول سالىنعان. بۇل جول قازىردىڭ وزىندە جەمىسىن بەرۋدە. ۇزىندىعى 2 700 شاقىرىمدىق «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» اۆتوكولىك جولى دا جۇرگىزىلۋدە. سول سەبەپتى, قازىر ماسەلە قىتايدان كونتەينەرلەر تاسۋ تۋرالى بولىپ تۇر. ونى ەۋروپاعا كاۆكاز, باكۋ, كاسپي تەڭىزى ارقىلى جەتكىزۋ كەرەك. وسى جەردە زور الەۋەت بار,– دەدى ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, بۇل باعىتتاعى تاسىمال كولەمى 6-7 ميلليارد دوللاردى قۇراماق. ونىڭ باسىم بولىگى باكۋ ارقىلى وتسە, ازەربايجان 500-600 ميلليون دوللار تابىس تابا الادى.
ەلباسىنىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمىن الداعى ۋاقىتتا ميللياردتىق دەڭگەيگە دەيىن جەتكىزۋگە بولادى.
– يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ءبىز زاماناۋي ەلەكتروۆوز, تەپلوۆوز, تەمىر جولداردىڭ بەتكى قۇرىلىستارىن ءوندىرۋدى جولعا قويدىق. مۇنىڭ بارلىعى ازەربايجانعا كەرەك, ءبىز ونى جەتكىزە الامىز. ال ازەربايجاننان اقتاۋعا جەتكىزىلگەن كوكونىس تاۋارىنىڭ ءوزى بۇكىل قازاقستانعا تارالادى, ول ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 12 ەسەگە ارتقان. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق بايلانىستاردىڭ اسا زور الەۋەتىنىڭ كورسەتكىشى, – دەدى ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسى ەكىجاقتى ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ باسقا دا باعىتتارى تۋرالى باياندادى. ازەربايجان پرەزيدەنتىنىڭ قوناقجاي پەيىلىنە, دوستىق كوڭىلىنە ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە قۇرمەتتى مەيمان رەتىندە قاتىسۋعا, سونىمەن قاتار شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق جاساۋشى مەملەكەت رەتىندە قوناق بولۋعا شاقىردى.
ءوز كەزەگىندە, ي.اليەۆ ن.نازارباەۆقا دەگەن جىلى لەبىزىن, قازاق ەلىنە دەگەن قۇرمەت سەزىمىن ءبىلدىردى.
– بيىل ءبىز ەكى مەملەكەت اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناعانىنا 25 جىل تولۋىن اتاپ وتەمىز. جالپى, ءبىزدىڭ حالىقتاردىڭ ءوزارا بايلانىستار تاريحى جۇزدەگەن جىلدارمەن ەسەپتەلەدى. قازاقستان-ازەربايجان قاتىناستارىنىڭ تاريحى دوستىققا, ارىپتەستىككە, ءبىر-ءبىرىن قولداۋعا قۇرىلعان. ءبىز حالىقارالىق قۇرىلىمداردا دا بەلسەندى ارىپتەستىك بايلانىستامىز, ۇنەمى ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداپ كەلەمىز. باۋىرلاس قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشەلىگىنە قۋانىشتىمىز. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق جانە جاھاندىق ىستەردەگى ماڭىزدى ءرولى مەن بەدەلىن مويىنداي وتىرىپ, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشەلىگى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالاتىنىنا سەنىم بىلدىرەمىز. سونداي-اق, حالىقارالىق قۇرىلىمداردا ازەربايجانعا قولداۋ كورسەتىپ كەلە جاتقانى ءۇشىن العىس بىلدىرگىم كەلەدى, – دەدى ي.اليەۆ.
كاسپيدىڭ قاپتالىنداعى كورشىلەر
بيىل, ناقتىراق ايتقاندا, الداعى تامىز ايىندا قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا 25 جىل تولادى. شيرەك عاسىر ءىشىندەگى قارىم-قاتىناستىڭ شەجىرەسىن شولىپ شىعار بولساق, باكۋدەگى قازاقستان ەلشىلىگى 1993 جىلى اشىلىپتى.
قازاقستان-ازەربايجان دوستىعىنىڭ نىعايۋىنا اسەر ەتكەن ساپار 1994 جىلى جاسالدى. ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى گەيدار اليەۆ ناۋرىز ايىندا الماتىعا كەلىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆپەن كەزدەستى. دوستىق راۋىشتە وتكەن جۇزدەسۋدە ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا الەۋەت مول ەكەنىن ءسوز ەتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى, مۇناي-گاز ماشينالارىن جاساۋ سىندى باستى سالالارداعى ارىپتەستىكتى تالقىلادى. ازەربايجاندا سول كەزدە مۇناي-گاز ماشينالارىن جاساۋدىڭ مىقتى بازاسى قالىپتاسقان بولاتىن. وسىنى ەسكەرىپ, قازاقستاندا دا بۇل سەكتوردى بىرلەسىپ دامىتۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن بيداي, شيكى مۇناي ەكسپورتتاۋ بارىسى تالقىلاندى. ارادا ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ شاقىرۋى بويىنشا قازاقستانعا كەزەكتى مارتە ساپارمەن كەلگەن گەيدار اليەۆ ۇلى ابايدىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي يۋنەسكو كولەمىندە اتاپ وتىلگەن القالى جيىنعا قاتىستى.
قازاقستان-ازەربايجان قاتىناستارىنىڭ جاڭاشا قارقىن الۋىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1996 جىلى باكۋگە رەسمي ساپارى تىڭ سەرپىن بەردى دەسەك, ارتىق ايتپايمىز. ەكى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ وسى كەزدەسۋىندە كاسىپورىندار اراسىندا ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كۇشەيتۋ, مادەني سالاداعى قاتىناستاردى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلانىپ, ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول قويىلعان-دى. اتاپ ايتار بولساق, باكۋ قالاسىندا جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستار نەگىزى تۋرالى كەلىسىمگە, كاسپي تەڭىزىنە قاتىستى ماسەلەلەر جونىندەگى بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا, قوسارلانعان سالىق سالۋدان باس تارتۋ جونىندەگى مەملەكەتارالىق كونۆەنتسياعا, سپورت پەن مادەنيەت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءجونىندەگى كەلىسىمگە, مۇناي مەن گاز ونەركاسىبى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ ءجونىندەگى كەلىسىمگە, اۋە كولىگى تۋرالى كەلىسىمگە, اۆتوموبيل كولىگى تۋرالى حاتتاماعا جانە باسقا ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
ال 1997 جىلى گ.اليەۆتىڭ قازاقستانعا ساپارى اياسىندا ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى نەگىزىنەن مۇناي-گاز سەكتورىنا, كولىك-كوممۋنيكاتسيا سالاسىنا بايلانىستى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋ تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى. قازاقستاندىق مۇنايدى حالىقارالىق نارىققا شىعارۋعا جول اشاتىن مەموراندۋمعا قول قويىلعانىن وسى كەزدەسۋدىڭ باستى جەمىستەرىنىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى.
1998 جىلعى 10 مامىردا قازاقستاننىڭ ەلورداسى ارقا توسىنە كوشكەن ايتۋلى وقيعاعا وراي ەلىمىزگە ات باسىن بۇرعان مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ اراسىندا گەيدار اليەۆ تە بولدى. وسىلايشا, كاسپي تەڭىزىنىڭ مارتەبەسىن ايقىنداۋ, سونىمەن قاتار ەكىجاقتى ساياسي قاتىناستارمەن بايلانىستى باسقا دا ماسەلەلەر استانا تورىندە تالقىلانعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
جالپى, قازاقستان-ازەربايجان اراسىندا جان-جاقتى بايلانىستىڭ نىعايىپ, ىنتىماقتاستىقتىڭ ارتۋىنا نەگىزىنەن ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى تىكەلەي ءرول وينايدى. مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءجيى كەزدەسىپ, جۇيەلى تۇردە قارىم-قاتىناس ورناتۋىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىندا شىنايى دوستىققا, باۋىرلاستىققا نەگىزدەلگەن ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني بايلانىستار تەرەڭدەي ءتۇستى.
جاھاندىق ساياسي, ەكونوميكالىق احۋالدىڭ سوڭعى جىلدارى كۇردەلەنە تۇسكەنىنە قاراماستان, قازاقستان-ازەربايجان قاتىناستارىنىڭ جىل ساناپ ىرعاقتى دامي تۇسكەنىن بايقاۋعا بولادى. قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ دەرەكتەرىنە كوز جۇگىرتسەك, وسىعان ايقىن كوز جەتكىزەمىز. 2016 جىلى ءوزارا ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى 136,8 ميلليون اقش دوللارىن قۇراپ, الدىڭعى جىلداعى كورسەتكىشتەن 9 پايىزعا اسىپ تۇسكەنى وسىنىڭ ءبىر مىسالى.
قازاقستان ازەربايجانعا نەگىزىنەن تەمىر جول جانە لوكوموتيۆ جابدىقتارىن, قارا مەتالل, جانار-جاعارماي, قۇرىلىس ماتەريالدارىن ەكسپورتتايدى. ال يمپورتتىڭ نەگىزگى بولىگىن قانت جانە كونديتەرلىك ونىمدەر, قارا مەتالدان جاسالعان تەحنيكا تۇرلەرى, كوكونىس, توقىما ونىمدەرى, ەلەكتر قۇرال-جابدىقتارى قۇرايدى. ەكونوميكا سالاسىنداعى قاتىناستاردىڭ نىعايۋىنا قازاقستان-ازەربايجان ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ جۇمىسى دا ءتيىمدى مۇمكىندىك تۋعىزىپ كەلەدى.
تاريحى تەرەڭ تامىرلاستىق
جالپى, قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى قاتىناستار تەك ەكونوميكالىق سەكتورمەن شەكتەلىپ قالعان ەمەس. ەكى ەلدىڭ باۋىرلاستىق پەن دوستىققا نەگىزدەلگەن بايلانىستارىنىڭ تاريحى تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىنى بەلگىلى. تۋىستاس حالىقتاردىڭ مادەنيەتى, رۋحانياتى ءبىر قاينار كوزدەن باستاۋ الاتىنى الدەقاشان دالەلدەنگەن.
بۇل ورايدا, ەلىمىزدەگى ازەربايجان دياسپوراسى دا ەكىجاقتى بايلانىسقا ۇيىتقى بولىپ تۇرعانىنا توقتالا كەتكەن ءجون. وتكەن عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا تاعدىر داۋىلى گرۋزيا, ارمەنيا ەلدەرىندەگى ازەربايجانداردى قازاق توپىراعىنا ايداپ اكەلگەن. ودان سوڭ, 1950-80 جىلدار ارالىعىندا تىڭ يگەرۋگە, مۇناي كەنىشتەرىندە جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن ازەربايجانداردىڭ تاعى ءبىر تولقىنى ۋاقىت وتە كەلە وسىندا ورنىعىپ قالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تاريحي وتاندارىنا قايتىپ كەتكەندەردىڭ قاراسى ءبىرتالاي بولعانىمەن, قازاقستاندا قالۋدى قالاعانداردىڭ دا ۇرپاعى بۇگىندە ءجۇز مىڭعا جۋىقتايدى ەكەن. ياعني, سانى جاعىنان العاندا ەلىمىزدەگى ازەربايجان دياسپوراسىنىڭ ۇلەسى ونىنشى ورىندا.
ەلىمىزدەگى وزگە ۇلىستار سياقتى, ازەربايجان دياسپوراسىنىڭ دا باسقالارمەن تەرەزەسى تەڭ ءومىر سۇرۋىنە, ءبىلىم الۋىنا, ەڭبەك ەتۋىنە تولىققاندى جاعداي جاسالعان.
بۇگىندە شتاب-پاتەرى باكۋدە ورنالاسقان ەكى ەلدىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى, تۇركسوي, تۇرىك كەڭەسى جانىنداعى اقساقالدار كەڭەسى سىندى حالىقارالىق ۇيىمدار ەكى ەلدىڭ رۋحاني-مادەني بايلانىستارىن تەرەڭدەتۋگە سۇبەلى ۇلەس قوسۋدا.
گەوگرافيالىق ورنالاسۋى جاعىنان اراسىن تەڭىز عانا ءبولىپ تۇرعان ەكى مەملەكەتتىڭ مادەني, رۋحاني بايلانىستارى وتكەن عاسىردا وتە جاقسى دامىدى دەۋگە بولادى. ەكى ەلدىڭ قالامگەرلەرى, رۋحاني قايراتكەرلەرى ءوزارا شىعارماشىلىق دوستىق ورناتىپ, تاجىريبە الماسىپ, قاتىناستارىن ۇزگەن ەمەس. ازەربايجاندا قازاق قالامگەرلەرىنىڭ, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ مەرەيتويلارىن اتاپ ءوتۋ دە داستۇرگە اينالعان. ماسەلەن, سوناۋ 1954 جىلى باكۋدە ۇلى ابايدىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتىپتى. ابايدىڭ «ەسكەندىر», «ماسعۇت», «ءازىمنىڭ اڭگىمەسى» سىندى شىعارمالارى, باسقا دا ولەڭدەرى ازەربايجان تىلىنە ءتارجىمالانىپ, كىتاپ بولىپ شىققان. اباي شىعارماشىلىعىن كولەمدى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جاريالانعان.
وسى ورايدا, ۇلى اباي شىعارماشىلىعىنا ىقپال ەتكەن شىعىس ادەبيەتى الىپتارىنىڭ ءبىرى, ازەربايجاننىڭ اتاقتى اقىنى نيزامي گانجاۋي تۋرالى دا ايتىپ وتكەن ءجون. اباي مەن شاكارىم شىعارماشىلىعىنا ىقپال ەتكەن ازەربايجان ادەبيەتىنىڭ ەكى الىبىنىڭ ءبىرى وسى نيزامي بولسا, ەكىنشىسى فيزۋلي دەپ بىلگەن ابزال. اباي نيزامي داستانىنىڭ نەگىزىندە «ەسكەندىر» پوەماسىن جازسا, شاكارىم فيزۋليدىڭ «ءلايلى-ءماجنۇنىن» قازاق تىلىنە ءتارجىمالاعانى بەلگىلى. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى قارساڭىندا دا ازەربايجان اعايىندار باۋىرلاس ەل رەتىندە سىي-قۇرمەتتەرىن كورسەتىپ, «قىز جىبەك» ليرو-ەپوستىق جىرىن ازەربايجان تىلىنە اۋدارعانى ەسىمىزدە.
بايلانىس بۇگىن دە بەرىك
باۋىرلاس ەل بيىل استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە اتسالىسۋعا نيەتتى ەكەنىن دە ايتپاي كەتە المايمىز.
كاسپي تەڭىزىنىڭ اينالاسىنداعى وزگە ءۇش ەل سياقتى, قازاقستان مەن ازەربايجان دا مۇناي, گاز سىندى ءداستۇرلى ەنەرگيالىق رەسۋرستاردى تۇتىنىپ قانا قويماي, ەكسپورتتاۋ, تاسىمالداۋ باعىتىندا دا العا باسقان ەل ەكەنى ءمالىم. الايدا, «جاسىل» ەنەرگياعا كوشۋ زامان تالابى ەكەنىن تۇسىنگەن ەلدەر بۇل باعىتتا دا كوشتەن قالماۋدىڭ قامىنا كىرىسىپ كەتكەن. استانا «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىن» دامىتۋعا كۇش سالسا, ازەربايجان تاراپى «وتكەننەن بولاشاققا بەرىلەتىن قۋات» دەگەن ۇرانمەن حالىقارالىق كورمەگە قاتىسادى.
ازەربايجانعا 2005 جىلى رەسمي ساپارمەن بارعان ەلباسى ن.نازارباەۆ وسى ەلدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى گەيدار اليەۆ قورىنا ات باسىن بۇرىپ, قور جۇمىسىمەن تانىسىپ, ەستەلىك داپتەرگە ءوز جۇرەگىنەن شىققان لەبىزدەرىن جازىپ قالدىرعان-دى. وندا ەلباسى «گەيدار اليەۆتىڭ ەسىمى ارقاشان حالىق جۇرەگىندە. ول – بار عۇمىرىن حالقىنىڭ وركەندەپ-وسۋىنە, ەلىنىڭ قايتا جاڭعىرۋىنا سارپ ەتتى, سول سەبەپتى دە ەسىمى ماڭگى جاساي بەرەدى», دەپ جازعان بولاتىن. وسى جولعى ساپارىندا دا مەملەكەت باسشىسى ازەربايجاننىڭ ۇلتتىق كوسەمى مەن ونىڭ جۇبايى جەرلەنگەن زيراتقا ات باسىن تىرەگەنىن ازەربايجان پرەزيدەنتى مەن ەل حالقى ىستىق ىقىلاسپەن قابىل العانى بايقالدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرىندا ءوزارا تىعىز ارىپتەستىك قاتىناستار ورناتقان قازاقستەن مەن ازەربايجان بۇگىندە ايماقتىق ليدەرلەردىڭ دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, ەۋروپا مەن ازيا اراسىندا «التىن كوپىر» بولا العانى اقيقات. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ كاسپيدىڭ كەلەسى بەتىندەگى باۋىرلاس ەلگە رەسمي ساپارى وسى كوپىردىڭ ودان سايىن بەكۋىنە, قازاقستان-ازەربايجان اراسىنداعى بايلانىستىڭ ودان ءارى باياندى بولۋىنا ىقپال ەتكەنى انىق.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان» –
باكۋدەن (ازەربايجان)
سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز
قىزمەتىنەن الىندى
