جاۋاپتى شاقتىڭ جۇگى اۋىر

نەمەسە ءبىز تاۋەلسىزدىكتى قالاي تۇسىنەمىز؟ «شىنايى ەلجاندىلىق بارلىق جەكە باستىق قارىم-قاتىناستار مەن مۇددەلەردەن جوعارى». ن.دوبروليۋبوۆ. _____________ حح عاسىردىڭ سوڭى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستاندىقتار اۋىز­بەن ايتىپ جەتكىزگىسىز وراسان زور ءمانى بار تاريحي وقيعانىڭ كۋاسى بولدى. ول – قازاق ەلىنىڭ, قازاق­ستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەت­كىزۋى. بۇل كەز كەلگەن ۇرپاق­تىڭ باسىنا قونا بەرمەيتىن با­قىت. ويتكەنى ءوز ەلىنىڭ, ءوز حال­قى­نىڭ دەربەس مەملەكەت بولىپ, دۇنيە جۇزىندەگى وزگە ەلدەرمەن ءبىر قاتاردا تۇرىپ, اتىن ايداي الەمگە تانىتۋىن كورۋ ءوز ەلىن قۇر­مەتتەيتىن ءار ادامنىڭ ب­و­يى­نا وراسان ماقتانىش سەزىمىن ۇيا­لا­تاتىن ايرىقشا قۇبىلىس. سان عاسىرلار بويى ازات بولۋدى اڭ­سا­عان قازاق جۇرتى بۇگىندە وسىن­داي ەرەكشە كەزەڭدى باستان كەشۋدە. بىراق, ءبىزدىڭ كەيبىر اعايىن­دار ويلايتىنداي, قۋانىشتان بورىكتى اسپانعا اتۋمەن نەمەسە قارا باستىڭ قامىن كۇيتتەپ, بايلىق پەن مانساپ قۋمەن ءىس ءتامام دەسەك, ۇلكەن قاتەلەسەمىز. تۇسىنە بىلگەن ادامعا تاۋەلسىزدىك تەك قۋانىش اكەلىپ قانا قوي­ماي­دى, سونىمەن بىرگە, سول ەلدىڭ حالقىنا اسا زور جاۋاپكەرشىلىك تە جۇكتەيدى. ول – تاۋەلسىزدىكتى ناقتى ىستەرمەن نىعايتۋ, ەلىڭنىڭ وزگەلەردەن قالىپ قويماۋى ءۇشىن ونى وركەندەتۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋ, اتا-بابالاردىڭ ورىن­دال­عان ارمانى مەن كۇنى ەرتەڭ-اق بۇگىنگى بۋىن سالعان جولمەن جۇرەتىن كەلەر ۇرپاق الدىندا ادال بولۋ ءۇشىن كۇش سالۋ جاۋاپكەرشىلىگى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, حالىق الدىندا, تاريح الدىندا ۇياتقا قالماۋ جاۋاپكەرشىلىگى. وكىنىشكە قاراي, ءدال قازىرگى تاڭدا بوي كورسەتىپ جاتقان كەيبىر كورىنىستەرگە قاراعاندا جۇرت­تىڭ ءبارى بىردەي وزدەرىنە جۇك­تەل­گەن جاۋاپكەرشىلىكتى جەتە سەزىنىپ, سول تۇرعىدا ءىس اتقارىپ جا­تىر دەۋگە اۋىز بارا قويم­اي­دى. مۇنداي كۇ­ماندى وي, اسىرەسە, قولدارىندا از­دى-كوپتى بيلىگى مەن بايلىعى بار اعايىندارعا قاتىستى مۇلدە قويۋ­لانا تۇسەدى. ويتكەنى, قانداي دا ءبىر قاتتى قايىرىم جاساپ, ەلدىڭ جۇگىن اتان تۇيەدەي ارقالاۋ مۇمكىندىگى دە سولاردىڭ قول­دا­رىندا. قارا­پا­يىم حالىققا قويار كىنا جوق. بۇرىن-سوڭدى باستارىنا تۇسپە­گەن نارىق زامانى قيىنشى­لىق­تارىنىڭ جان-جاقتان قىسپاق­قا العانىنا قارا­ماس­تان ولار حال-قادەرىنشە ەڭبەك ەتىپ, ەل دامۋى­نا بەلگىلى ءبىر ۇلەس­تەرىن قوسىپ تا ءجۇر. بىراق ولاردىڭ قول­دارى­نان كەلەرى ماردىمسىز. سون­دىق­تان دا قاتارداعى جۇرتتىڭ كور­سەت­كەن كۇش-قايراتى كوزگە ونشا­لىقتى كورىنە بەرمەيدى, كەيدە ار­شىنداپ قادام جاساۋعا دا ولار­دىڭ قاۋقار­لارى جەتپەي جا­تادى. ونىڭ ءۇستى­نە, بىردە جاع­دايدى ءتۇسىندىرىپ, ەندى بىردە قول­داۋىن ءبىلدىرىپ, دۇرىس جولمەن العا باستايدى دەپ ءۇمىت ارتقان باسشىلاردىڭ ءبىرازى ءوز باس­تارىمەن الەك. كوپشىلىك حالىق ەكى قولعا ءبىر جۇمىس تابا الماي, وتباسىمدى قالاي اسىرايمىن دەپ قي­نالىپ جۇرگەندە, ەلگە باس-كوز بولادى دەگەن شە­نەۋنىكتەردىڭ ءبىر­نەشە قا­باتتى كوتتەدجدەر سالىپ, ايە­لى مەن بالا­لارىنا باس-باسىنا اۆتوماشينا اپەرىپ, جىل سا­يىن شەت ەلدەردە دەم­الىپ, الشاڭ باسىپ ءجۇرۋى قاراپايىم حالىق ءۇشىن كوزگە شىققان سۇيەلدەي اسەر ەتۋدە. جاس مەملە­كەت­تىڭ ءالى دە بولسا قا­بىر­­عاسى بەكىپ, قا­ناتى قاتايا الماۋى سالدارىنان جۇرت­تىڭ كوبىنە جۇ­مىس تابىل­ماي, ۇيلەر مەن جول­دار جەتكىلىكتى ءدا­رەجەدە سالىن­باي, ەڭبەك­اقىلار مەن زەينەت­اقى­لار ويلا­عان­داي دەڭ­گەيدە وسپەي تۇرعاندا وسى­لار­­­دىكى نە جە­لىك دەپ وي­لاي­دى قالىڭ قاۋىم. ءتىپتى, سون­شا­لىق وڭدى-سول­دى شاشاتىنداي باي­لىق ولارعا قايدان كەلىپتى, اكە­لەرى مۇراعا قالدىرىپ كەتىپ پە ەكەن دەۋشىلەر دە جوق ەمەس. «حا­لىق ايتسا, قالت ايتپايدى» دەمەكشى, تىڭداپ وتىرساڭ ءسوز­دە­رى ناقا قيسىنسىز دا ەمەس سياقتى. دەگەنمەن, وسىنداي وكپە-رە­نىشتەردىڭ كوبەيىپ كەتۋىنىڭ ءتۇپ-توركىنى ءتىپتى شەنەۋنىكتەرىمىزدىڭ بايىعان ۇستىنە باي تۇسۋىندە دە ەمەس, سونداي تاماشا جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وتانداس­تارى­مىزدىڭ حالىق ءۇشىن قايىرىلىپ, ەلى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدى وزىنە مىندەت دەپ ساناي بەرمەيتىنىندە جاتسا كەرەك. بۇقارانىڭ ورىندى نارا­زى­لى­عىن تۋعىزاتىن دا وسىنداي وسپا­دارلىققا ۇقساس قىلىقتار. ەگەر قولدارىندا بيلىگى بار ازا­مات­تارى­مىز وزدەرىنە سەنىپ تاپ­سىرىلعان مىندەتتى كەشەگى پارتبيلەتتى الىپ قويۋمەن قورقىتاتىن كەڭەستىك كەزدەگىدەي ادال ورىنداپ, مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن, قايتالاپ ايتايىن, حالىق ەمەس, مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن لايىقتى جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتسا, حالىق تا ءدال قازىرگىدەي شەنەۋنىك اتاۋلىدان تەرىس اينالا قويماس ەدى. ويتكەنى, مەملەكەتتىڭ جاعدايى جاق­سار­سا, وندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادام­دار­دىڭ جاعدايىنىڭ جامان بولماي­تىنى بارشاعا دا بەلگىلى ءجايت. وسى رەتتە نازار اۋدارۋعا تۇ­رار­لىق ءبىر وي دا تۋىندايدى. قول­دارىندا بيلىگى نەمەسە قار­جى­سى بار بۇگىنگى باسشىلىق وكىل­دەرى سول مۇمكىندىكتەردى پايدال­ا­نىپ ءوز ءما­سەلەلەرىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا جانە كەز كەلگەن جاعدايدا شەشە الادى. بىراق ءومىردىڭ ءبىر ورنىندا, ءبىر قا­لىپ­تا تۇرا بەرەتىنىنە كىم­نىڭ كوزى جە­تىپتى؟ كۇنى ەر­تەڭ جا­ڭاعى مىق­تى­لاردىڭ بالا­لارى, بول­ماسا نەمەرەلەرى ومىردە ءوز­دەرى­نىڭ اكەلەرى مەن اتالارى نەگىز قالاپ كەتكەن ءجونسىز­دىكتەرگە ۇشى­راسىپ, جاعالاي جاي­لاعان ءتار­تىپ­سىز­دىكتەر سالدارىنان ماسە­لە­نى شەشۋدىڭ قالىپتاسقان ءور­كە­نيەتتى جولىنىڭ بولماۋى سەبەپتى نەبىر كەدەرگىلەرگە كەزدەسىپ, قينا­لىپ جاتسا شە؟ توعى­شارلىققا سا­لى­­نىپ, تويعان­دارىنا ءماز بول­عان كەيبىر اعايىن­دارىمىز وسى ءجو­نىن­دە ويلانىپ كورىپ پە ەكەن؟ وك­شەلەپ كەلە جاتقان وسكە­لەڭ ۇر­پاق­تان قار­عىس ەستىمەي, ال­عىس ەستۋ ءۇشىن تىن­دىرار ءىس تە سون­شا­لىقتى اۋىر ەمەس. بار بول­عانى جال­پىعا ورتاق ءتارتىپ ورناتىپ, ماسەلەنىڭ ءبارى تا­مىر-تا­نىس­تىق­پەن ەمەس, زاڭ ءجۇزىن­دە, جۇيە-جۇيەسىمەن شەشىلىپ جاتا­تىن­داي جاعداي تۋ­عىزسا بولدى. مەم­لەكەت­تىلىكتى نى­عايتۋ تىكەلەي ءمىن­دەتتەرى بولىپ تابىلاتىن شەنەۋنىكتەرگە جۇكتە­لەر جاۋاپكەرشىلىك تە وسى. ەگەمەن ەل بولدىق دەپ تىنىم­سىز توي-تومالاقتار وتكىزىپ, ودان قول بوساسا «انانى ءويتۋ كەرەك, مىنانى ءبۇيتۋ كەرەك» دەپ بەلسەنە ءسوز سويلەپ, جاعالاي ازان-قازان بولعاننان مەملەكەتتىڭ ىرگەسى بەكىمەيدى. ءبىزدىڭ كەزەكتەسىپ ءبىر-ءبىرى­مىزدى ماقتاۋىمىزدىڭ دا, تا­مىر-تانىستارىمىزعا قىزمەت پەن اتاق­تار اپەرىپ, الاشاپقىن بو­لۋى­­مىز­دىڭ دا ەل ەرتەڭىنە تيگىزەر سەپتىگى جوق. اتاق-داڭق ءۇشىن ەمەس, شاڭى­را­عىن ءىلىپ, ۋىعىن ەندى عانا قا­داپ, قابىرعاسىن قاتايتىپ جات­قان ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن, بۇگىنگى ءوس­كەلەڭ ۇرپاق پەن كەلەشەكتە دۇنيە ەسىگىن اشاتىن ءىزباسارلارى­مىز­دىڭ اعا بۋىنعا العىسىن ايتا وتىرىپ, وزگە ەلدەردەگى زامانداس­تارى­نان كەم بولماي, باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ ەلگە دە, ازاماتقا دا ابىروي اكەلەر ءىس بولار ەدى. ويتپەگەن كۇندە, باسقانى بىلاي قوي­عاندا, ءوزىمىزدىڭ بالا-شاعا­لارى­مىز بەن نەمەرەلەرى­مىز­دىڭ اتا­لارى مەن اكەلەرىنىڭ ءجۇرىپ ءوت­كەن, ونەگەلى دەپ ايتۋعا كەلمەيتىن, ويپاڭ-تويپاڭ ىزدەرىنە قاراپ تۇرىپ, وسىلار وزدەرى نە بىتىرگەن دەپ باستارىن شايقاماسى­نا كىم كە­پىل؟ ولاي دەۋىمىزگە سەبەپ, ءبۇ­گىن­گىلەردىڭ سالعان جولى تەگىس تە جايلى بولسا, كەيىنگى ۇر­پاقتىڭ جۇرۋىنە دە جەڭىل بولماق. ەۋروپا مەن شىعىستىڭ كەيبىر ەلدەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامدار قازىرگى جايلى تۇرمىستى بۇگىن ورناتقان جوق. ولار بار بولعانى, وزدەرىنىڭ الدىنداعىلار جاساپ بە­رىپ كەتكەن وركەنيەتتىڭ يگىلىگىن كورۋدە. وسىدان جيىرما جىلداي بۇ­رىن بولعان وقيعا ەسىمنەن كەتپەيدى. ول ۋاقىتتا مەن وبلىس ورتا­لى­عىندا قىزمەت ىستەيمىن. كەڭەس ودا­عى تاراپ, جاعالاي جۇمىس­سىز­دىق جايلاپ, ەلدىڭ ەكونوميكاسى كۇردەلى كۇيزەلىستى باستان كەشىپ جاتقان شاق. سوعان قاراماي, وب­لىستاعى ۇلكەندى-كىشىلى باسشىلار باس-باسىنا ءۇر جاڭا «ۆولگا» (ول كەزدە شەتەلدىك اۆتوكولىكتەر ءالى دە كەڭ تاراي قويماعان) اۆتوما­شي­ناسىنا ءمىنىپ الدى. تەك «الاۋگاز» اتالاتىن وبلىستىق مەكەمەنىڭ باس­شىسى عانا حالىق «پيروجكوۆوز» اتاپ كەتكەن ەسكىلەۋ «موسكۆيچ» كو­لى­گىمەن ءجۇردى. ءبىر كۇنى ءبىر تانى­سىم كوشەدە ءوتىپ بارا جاتقان جا­ڭاعى باسشىنى كورسەتىپ: «قارا دا تۇر, مىنانى كوپ ۇزاماي قىزمەتى­نەن الىپ تاستايدى», دەدى. مەن اۋەلدە تۇسىنبەي قالىپ, «نەمەنە, بىردەمەنى ءبۇلدىرىپ تاستاپ پا؟» دەپ سۇرادىم. جوق, دەپ جاۋاپ بەردى الگى جولداسىم, وزگە باستىق­تار­دىڭ ءبارى «ۆولگا» مىنگەندە جال­عىز وسى عانا ەسكى ماشينامەن ءجۇر, سول ءۇشىن الىپ تاستايدى. ەڭ قى­زىعى, كوپ ۇزاماي الگى باس­شى­نى راسىمەن دە جۇمىسىنان بو­سا­تىپ, ورنىنا باسقا ادامدى قويدى. ال ول بولسا كەلگەن بەتتە جاڭا «ۆولگاعا» وتىردى. سونىڭ سال­دارى ما, الدە وزگەدەي ءبىر سەبەپ بولدى ما, ايتەۋىر باستىق وزگەرى­سى­مەن تۇرعىندار «كوگىلدىر وتىن­نان» تارشىلىق كورە باستادى. تاڭ­قالارلىعى, وسىعان ۇقساس ءجايت­تەر ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ماسەلەن, قازاقستاندا جاپ-جاقسى شەتەلدىك اۆتوماشينالار قۇراس­تى­رىلۋدا. بىراق, جوعارى لاۋا­زىم­دى باسشىلاردىڭ ءبىر دە ءبىرى ولاردى مەنسىنبەيدى. ەگەر وتان­دىق تاۋاردىڭ وتۋىنە, ءسويتىپ ەل قازىناسىنا قارجى قۇيىلۋىنا ءمۇد­دەلى سانالاتىن باسشى ازاماتتار بىرىڭعاي «مەرسەدەستەرگە» كوز تىگە بەرمەي, ولاردى قىزمەتتىك كولىك رەتىندە بولسا دا ساتىپ الىپ, وزگەلەرگە ۇلگى كورسەتپەسە, ول اۆتوماشينالاردى نەسىنە قۇ­راس­تىرىپ جاتىرمىز؟ وسىنداي سە­بەپتەردەن بولار, ەلدە قۇراس­تىرىلعان اۆتوكولىكتەردىڭ ءوتىمدى­لىگى دە ونشا بولىپ تۇرعان جوق. وعان قۇرىلعانىنا توعىز جىل بولعان «ازيا اۆتو» كاسىپور­نى­نىڭ وسى ۋاقىتتار ىشىندە 25 مىڭ عانا اۆتوكولىك شىعارعانى ايعاق. بىرەۋلەردى كىنالاۋدان نەمەسە جامانداۋدان اۋلاقپىز. بىراق ەل ءۇشىن ۇيقىسىن بۇزىپ, قازاق دەگەن حالىقتىڭ دا دامىعان ەلدەردىڭ جۇرتىنداي توقشىلىقتا ءومىر ءسۇ­رەتىن كەزى كەلدى عوي دەپ تى­نىمسىز ەڭبەك ەتىپ, ماڭدايلارى تەرلەپ جۇرگەن ازاماتتار كوزگە كوپ تۇسە بەرمەيدى. بۇل –كوپشىلىكتىڭ پىكىرى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, كەشەگى ءوزى­مىز ىسكە العىسىز قىلىپ تاستا­عان كەڭەستىك كەزدە باسشىلاردىڭ حا­لىق اراسىندا ايتارلىقتاي بەدەلى بار بولاتىن. ونىڭ سەبەبى, ول زا­مانداعى بيلىك تۇتقاسىن ۇستاعان­دار­دىڭ قولدارىندا قارجىلارى, باسقا دا مۇمكىندىكتەرى بولىپ, حا­لىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قاراسا العاندى­عىن­دا دا شىعار. بۇگىنگى باسشى­لار­دىڭ ءبىزدىڭ سەندەرگە بەرەرىمىز جوق, وزدەرىڭ تىرلىك جاساڭدار دەپ قاراپ تۇراتىنى دا شىندىق. نا­رىقتىڭ وسى ءبىر قاتى­گەز زاڭىنا ءبىزدىڭ اعايىندار ءۇي­رەنە الماي-اق قويدى. سودان دا, شە­نەۋنىكتەر تۋ­را­لى اڭگىمە قوزعالا قالسا, «جاق­سى­لىعى جەكە باستارى­نان ارتىل­ماي­تىن سولاردى قوي­شى», دەپ قول­دارىن ءبىر-اق سىلتەيدى. سودان دا قازىرگى شاقتىڭ شەنەۋنىكتەرىن حالىق اراسىندا بەدەلدى دەپ ايتا المايسىڭ. قانشا نارىق دەگەنىمىزبەن, ەگەر تالپىنىپ كورسە, كوپ­شىلىكتىڭ قوشەمەتىنە بولەنۋ دە سونشالىق ءبىر قيىن مىندەت ەمەس. ول ءۇشىن, بار بولعانى, ادامدارمەن جىلى سويلەسىپ, ءوتىنىش-تىلەك­تەرىن مۇقيات تىڭداپ, ماتەريال­دىق جا­عى­ن­ان رەتى كەلمەگەن كەزدە, مو­رال­دىق تۇرعىدا اقىل-كەڭەس­تەرىن بەرىپ, شىنايى جاناشىر­لىق تانىت­سا, حالىق تا قاتىپ قال­عان تاس ەمەس, ءجىبىر ەدى. ارا-تۇرا رەتىن كەلتىرىپ قولتىعىنان دە­مەپ جىبەرىپ جاتسا, جۇدەگەن جۇرتقا سونىڭ ءوزى دە ۇلكەن جۇبا­نىش. ءىس ءجۇ­زىندە ولاي بولا الماي وتىر. ود­ان-بۇدان جىمقىر­عان­دارىنا ماس­تانىپ, شىرەنگەن شەنەۋنىكتەر قارا حالىقپەن سويلەسۋدىڭ ءوزىن اۋىر بەينەتتەي قابىلدايدى. سوندىق­تان تۇرعىندارعا جاقىن­دا­ماۋعا, قاراماعىنداعى ادامدارمەن ءسوي­لەس­پەۋگە تىرىسادى. ەل تاع­دى­رى ءۇشىن الاڭداۋدى بىلمەيتىندەر دە ءدال وسىنداي بەزىرەيگەن تاسكە­رەڭ­­دەر. حالىقتىڭ كىمگە بارىپ كو­مەك سۇرارىڭدى, كىمگە بارىپ شا­­عى­نا­رىڭدى بىلمەيسىڭ دەپ رەن­جۋى­نە دە وسىنداي جاعدايلار سەبەپ. وسىلاي دەۋ ارقىلى ءبىز ەلدە ءجىبى ءتۇزۋ ءبىر دە ءبىر باسشى جوق دە­گەن ءسوزدى ايتپاق ەمەسپىز, ءاري­نە. ءشۇ­كىر, حال-قادەرىنشە قىزمەت ەتىپ, ەسىمدەرى ەل اۋزىنا ءىلىنىپ ءجۇر­­­­­گەن ازاماتتار بار. حالىق «بار­­­­عان جەرىنە جان بىتىرەدى, جۇ­مىس جۇرە باس­تايدى», دەپ سول بايا­عى تاس­ما­عام­بەتوۆتى ماقتاي­دى. ارا-تۇرا الىس­تان ساعىن­دىقوۆ وب­لىس ەكو­نو­ميكا­سىن ورگە باس­تىر­دى دەگەن سوزدەر ەستىلەدى. سول سياق­­تى, مىر­زاح­مەتوۆ مىقتى ەكەن, كوشەرباەۆ­ قا­شان­داعىسىن­داي كوشەلى دەۋشىلەر دە جوق ەمەس. وسى ساناتقا ءىز­مۇ­حام­بەتوۆ پەن بو­زىمباەۆتى قوس­قىسى كەلىپ ءجۇر­گەندەر دە بار. «ەگەمەن قا­زاق­ستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى جا­قىندا قى­زىلوردا وبلى­سىنىڭ اكىمى قۋان­­دىقوۆتىڭ قى­رىق­تان استام اۋىلدى ماشينامەن ارالاپ, حا­لىق­تىڭ تۇرمىس جاع­دا­يىن كوزى­مەن كورگەنىن, جول­­دىڭ ناشارلى­عى­نان قۋاتتى دەگەن شەتەلدىك اۆتوكولىك­تەرىڭ­نىڭ ءوزى با­تىپ قال­عان كەزدە اكىم­نىڭ ماشينا يتەرگەنىنە دەيىن جازدى. وسىنداي  يگىلىكتى ىستەر ءار اكىمنىڭ جۇمىسى­نان دا تابىلاتىن بولار. ءبىزدىڭ ويىمىز سولار كوبەيە بەرسە ەكەن دەگەندىك. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس». دەگەنمەن, ۇلان-عايىر جە­رى بار قا­زاق­ستان ءۇشىن ساۋساق­پەن سا­نار­لىق­تاي عانا باس­شى­لار­دىڭ اۋىزعا ءىلىنۋى ازدىق ەتەتىن سياق­تى. الدا-جالدا جەكە باسىنىڭ ابى­رويى مەن وزىنە قۇزىرلى قىز­مەت ۇسىنىپ, «حان» قىلىپ توبەسىنە كوتەرىپ وتىر­عان مەملەكەت ءمۇد­دە­سى ءۇشىن ايان­باي ەڭبەك ەتەتىن شەنەۋنىكتەر قاتارى كو­بەيىپ جاتسا, يلەۋىن كەلتىرمەك بولعان ىستەرىمىز­دىڭ قازىرگى­دەن گورى الدەقايدا الەۋەت­تەنە ءتۇ­سەرى­نە دە ەش كۇمان جوق. ءبىز ءوزى قىزىق حالىقپىز. كەيدە بىرەۋلەردىڭ «تۇرتكىلەۋىنە» ەرەمىز دەپ ءجۇرىپ ناعىز جۇمىس ىستەيتىندەردى جاقتىرماي قالا­تىن كەزدەرىمىز بار. ماسەلەن, كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە مەملەكەت ءۇشىن, ءوزى مۇشەسى بولىپ تابى­لا­تىن پارتيا ءۇشىن ادال قىزمەت اتقارعان ادامداردى «پارتوكراتتار» دەپ كىنالا­دىق. ءجاي عانا كى­نالاپ قوي­ماي, جەر-جە­بىر­­لەرى­نە جەتتىك. ناتيجە­سىندە بۇگىن پارتوكراتتار دا جوق, تەرلەپ-تەپشىپ ەڭبەك ەتەتىندەر دە كۇرت ازايدى. ەندىگى جەردە ەشكىمنىڭ دە جۇرت­تان ءسوز ەس­تىپ, بوسقا ارام­تەر بول­عى­لارى كەلمەيدى. بەلسەندى اتان­باي, تىنىش قانا ءجۇر­گەندى ءجون كورەدى. بۇ­رىن «ورىنداۋشى­لىق ءتار­تىپ» دەگەن قا­لىپ­تاسقان تىركەس تە بار ەدى. ول كەز كەلگەن دەڭگەيدەگى قىزمەت­كەردىڭ ءوزى­نە تاپسىرعان جۇ­مىستى دۇرىس ورىن­­داپ شىعۋى دەگەندى بىلدىرەتىن جانە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سولاي بولۋى تالاپ ەتىلەتىن. ءار­كىم ويىنا نە كەلسە سونى ىستەيتىن نا­رىق زاما­نى كەزىندە ونىڭ دا كەرەگى بولماي قالدى. «نۇر وتان» پارتيا­سى­نىڭ ءحىىى سەزىندە سويلە­گەن سوزىندە مەملەكەت باس­شىسى قا­راپايىم ادام­دار­دىڭ الدىن­داعى مەنمەندىك, ءور­كوكىرەكتىك, كەۋ­دەم­سوق­تىق جەكەلەگەن شە­نەۋ­نىك­تەردىڭ ەڭ ءبىر «بەي­كۇنا» ادەتتەرى بولىپ كەتكەنىن اتاپ وتە وتىرىپ, ونداي كەسپىرسىز كورى­نىس­تەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ قا­جەتتىگىن ەسكەرتتى. ءتۇ­سى­نەتىن ادام­­عا وسى ءسوز ۇلكەن وي سالسا كەرەك. لاۋا­زىمدى قىزمەت­تەر­دە جۇرگەن ازامات­تارىمىز باس­قانى ەسكەرمەسە دە, وزدەرىنىڭ مەم­لەكەتتىڭ, ونىڭ ىشىندە, حا­لىقتىڭ ەسەبىنەن ەڭبەك­اقى الىپ جۇرگەن­دەرىن ەستە ساقتاۋ­لارى كەرەك ەدى. ادامگەرشىلىك, ادال­دىق, پارىز دەگەن اسقاق مۇرات­تاردى بىلاي قوي­عاندا, جو­عا­رىدا اي­تىل­عان ءجايت­تىڭ ءوزى-اق باسشى­لىق تىزگىنىن ۇس­تاعان اعا­يىن­داردىڭ ءوز ىستەرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قا­راۋلارى­نا سەبەپ بولۋ­عا جاراپ-اق تۇر. ادامداردىڭ تاعدىرلارىنا الاڭ­داۋ مىندەتىنە جاتا قويماي­تىن نارىق زامانىندا باسشى­لار­عا ۇنە­مى حالىق جاعدايىنا قاراسا ءجۇر دەپ تالاپ قويۋ ءۇشىن دە ون وي­لا­نىپ, ءجۇز تولعانۋعا تۋرا كەلەدى. ءبى­راق, بۇگىنگى ءومىر شىن­دى­عىن كورە وتىرىپ شەنەۋنىكتەرىمىزگە توتەسى­نەن قويار ءبىر ساۋال دا بار. ول – نەلىكتەن سەن­دەردىڭ ءىس-ارەكەت­تەرىڭنەن مەملەكەتشىلدىك مىنەز بوي كورسەت­پەيدى دەگەن ساۋال. قا­زاق­ستان دەگەن مەملەكەتتىڭ بولۋى­نىڭ ارقا­سىن­دا جوعارى لاۋا­زىمعا قول جەتكىزىپ, اتاق-مانساپقا كەنەلىپ وتىر­عان ادام ەڭ الدىمەن سول مەملەكەتكە ادال قىز­مەت ەتۋى ءتيىس. كەيبىر شە­نەۋ­نىكتەر ايتىپ ءجۇر­گەن­­دەي, «قاي­داعى ءبىر قازاقتار» ءۇشىن ەمەس, بور­داقىدا ۇستا­عان­داي اۋزى-مۇ­رىن­دا­رىن «ماي­لاپ», ءوز­دەرىن اسى­راپ وتىر­عان مەملەكەت ءۇشىن تەر توگۋ­لەرى كەرەك ولار. وسىناۋ قارا­پايىم قاعيدا مەملەكەتتىك قىز­مەتشىلەر­دىڭ سانا­سى­نان وزىنە ورىن تاپقان كۇنى عانا ولار ات­قارعان ىستەر قازىر­گىدەي كوزال­داۋ­شىلىق سي­پا­تىنان ارىلىپ, بەل­گىلى ءبىر ماق­ساتتارعا جۇمىلعان شى­نايى مانگە يە بول­ماق. «ءتاۋ ەتەرىمىز سەن» دەپ ايتا سالۋدى ادەت­­كە اينالدىرعان تاۋەل­سىزدىكتىڭ ونى قۇرمەتتەيتىن بار­شاعا قويار جالعىز تالابى دا وسى. سەيفوللا شايىنعازى.