بۇل تۋرالى ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ جۋرناليستەرگە بەرگەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا دا ايتا كەلىپ, تەڭگەنىڭ قىسقا مەرزىمدى باعامى قازىر بيرجاداعى سۇرانىس پەن ۇسىنىسقا قاراي بەلگىلەنەتىنىن ايتقان ەدى. مىسال رەتىندە باس بانكير وسىدان بىرەر اپتا بۇرىنعى احۋالدى ەسكە الدى. ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا ازداپ تومەندەگەن مۇناي باعاسىنا قاراماستان, تەڭگەنىڭ قۇنى كوتەرىلە تۇسكەن بولاتىن. ويتكەنى, نارىقتاعى ساۋداگەرلەر تەڭگەگە ۇزاق مەرزىمدى ءباس تىگىپ, جاپپاي ساتىپ الا باستاعان. وسىلايشا, سۇرانىستىڭ كوبەيۋى تەڭگەنىڭ نىعايۋىنا جول اشقان-دى.
2017 جىلعى دوللار-تەڭگە قاتىناسى قالاي بولادى دەگەندە ساراپشىلار ەكى ءتۇرلى فاكتوردى العا تارتادى. ءبىرى – مۇناي باعاسى, ەكىنشىسى – دوللاردىڭ وزىندىك قۇنى.
مۇناي باعاسىنىڭ بيىلعى كورسەتكىشى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا شەشىلگەندەي بولدى. 2016 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وپەك مۇشەلەرى مەن ۇيىمعا كىرمەيتىن قازاقستان سەكىلدى وزگە دە مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن تاۋلىگىنە 1,8 ملن باررەلگە دەيىن ازايتۋ تۋرالى ورتاق كەلىسىمگە كەلدى. وسى كەلىسىم اياسىندا قازاقستان دا تاۋلىگىنە 20 مىڭ باررەل كەم وندىرۋگە مىندەتتەمە الىپ, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى ءۇش ايىندا ونى ارتىعىمەن ورىنداپ تاستادى. ۇكىمەت وتىرىسىندا ءسوز العان ەلدىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى وسى تۋرالى ايتا كەلىپ, ءساۋىر ايىندا دا ءوندىرىستىڭ ءسال ازاياتىنىن ەسكەرتتى.
جالپى, وپەك+ (ۇيىمعا مۇشە جانە وعان كىرمەيتىن مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر) ەلدەرى قازىرگى تاڭدا جوعارىدا اتالعان مىندەتتەمەنىڭ 93 پايىزىن ورىنداپ تاستادى. سونىڭ ىشىندە, قازاقستانمەن بىرگە ساۋد ارابياسى دا جوسپارلى كورسەتكىشتى اسىرا ورىنداسا, رەسەي ازىرگە وزىنە تيەسىلى 600 مىڭ باررەلدىڭ ۇشتەن ءبىرىن عانا قىسقارتىپ ۇلگەرگەن. ال وپەك+ كوميتەتىنىڭ كۋۆەيتتە وتكەن وتىرىسىندا ۇيىم باسشىسى مۇحاممەد باركيندو جۇمىستىڭ كەستەگە ساي ءجۇرىپ جاتقانىن ايتىپ, قازىرگى مۇناي باعاسىنا كوڭىلى تولاتىنىن جەتكىزدى. دەگەنمەن, الگى كەلىسىمنىڭ تەك ءبىرىنشى جارتىجىلدىققا عانا قاتىستى ەكەنىن ەسكەرسەك, جىلدىڭ ورتاسىنان باستاپ مەملەكەتتەر وندىرىسكە قايتا قارقىن بەرىپ, باعانى تومەندەتىپ الۋى مۇمكىن دەۋشىلەر بار. دەي تۇرعانمەن, جاقىندا ماسكەۋگە جۇمىس ساپارىمەن بارعان يراكتىڭ مۇناي ءمينيسترى وپەك ەلدەرىنىڭ اتالعان كەلىسىمنىڭ مەرزىمىن سوزۋعا ءمۇددەلى ەكەنىن ايتىپ قالدى. ياعني, بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وپەك+ ەلدەرى مۇنايدى 1,8 ملن باررەل كەم ءوندىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى ۇستاپ تۇرۋى ىقتيمال. دەي تۇرعانمەن, قازىر مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەشقايسىسى دا الدىن الا ءسوز بەرمەي, ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ وتىر.
دەمەك, 1 ماۋسىمعا دەيىن مۇناي باعاسى قازىرگى دەڭگەيدە, ياعني دوللارىنا 50-54 دوللار دالىزىندە ساقتالماق. ولاي بولسا, تەڭگە باعامىنىڭ دا ايتارلىقتاي قۇبىلا قويماسى انىق. دەگەنمەن, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ باعامىنا اسەر ەتۋشى ەكىنشى فاكتور دوللاردىڭ وزىندىك قۇنى دا بيىل مىڭ قۇبىلىپ تۇر. اقش-تىڭ فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسى (فرج) وكىلدەرى جاقىندا 2017 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن دوللاردىڭ بازالىق ۇستەمەسىنىڭ 4 رەت كوتەرىلەتىنى تۋرالى قاۋەسەت تاراتىپ, نارىقتى ءبىر سىلكىپ العان. بۇعان دەيىن, ناۋرىز ايىنىڭ باسىنداعى فرج وتىرىسىندا دوللاردىڭ ۇستەمە اقىسى بىلتىرعى 0,50-0,75 پايىزدان 0,75-1,00 پايىزعا كوتەرىلىپ, ءناتيجەسىندە دوللاردىڭ وزگە ۆاليۋتالارعا شاققانداعى باعامى كۇرت ءوستى. اسىرەسە, ەۋرو مەن فۋنت قاتتى زارداپ شەكتى. ارينە, ول كەزدە تەڭگەنىڭ باعامى كەي ساراپشىلاردىڭ كۇتكەنىندەي قۇلدىراعان جوق. ونى ماماندار سول كەزدەگى مۇناي باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىمەن تۇسىندىرەدى.
ەكىنشى جاعىنان, دوللاردىڭ بازالىق ۇستەمە پايىزىن كوتەرۋ ارقىلى قۇنىن ارتتىرماق بولعان فرج-عا اقش-تىڭ ىشكى ەكونوميكاسى دا كەدەرگى كەلتىرۋدە. زەينەتاقى جۇيەسىندەگى قارجى تاپشىلىعى مەن جۇمىسسىزدىقتىڭ ءورشۋى, ەلدىڭ تۇتىنۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەندەۋى امەريكاداعى ينفلياتسياعا قارقىن بەرۋدە.
ەندى جىل سوڭىنا دەيىن فرج-نىڭ تاعى التى وتىرىسى ءوتىپ, سونىڭ ەكەۋىندە دوللاردىڭ بازالىق ءۇستەمەاقىسى كوتەرىلۋى ءتيىس. ينۆەستورلاردىڭ بولجامىنشا, بۇل شىلدە مەن قىركۇيەك ايلارىنداعى وتىرىستا بولۋى مۇمكىن. ولاي بولسا, جىل ءبىتكەنگە دەيىن دوللاردىڭ بازالىق ءۇستەمەسى 1,25-1,50 پايىزعا دەيىن ارتپاق. ارينە, بارىنە ۋاقىت تورەشى...
باۋىرجان مۇقانوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
