– ەلشى مىرزا, قازاقستان مەن ۆەنگريا اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا بيىل 25 جىل تولدى. قازاقستان ءسىزدىڭ ەلدى شىعىس ەۋروپاداعى سەنىمدى ارىپتەس دەپ سانايدى. جالپى, شيرەك عاسىر ىشىندەگى ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ دامۋ قارقىنىن قالاي باعالايسىز؟ وعان قانشالىقتى كوڭىلىڭىز تولادى؟
– ءوز باسىم, قازاقستان مەن ۆەنگريانى ديپلوماتيادان باسقا دا قۇندى دۇنيەلەر بايلانىستىرادى دەپ ەسەپتەيمىن. بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ وتكەن تاريحىمىز ورتاق, ءتۇبىمىز ءبىر. ماجارلار – ءوزىنىڭ ەۋروپاداعى ورنىن ات ارقاسىندا ءجۇرىپ تاپقان كارى قۇرلىقتاعى جالعىز كوشپەلى حالىق. اتتان تۇسكەنىمىزگە مىڭ جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, ارعى تاريحىمىزدى بىلەمىز, قۇرمەتپەن قارايمىز.
ۆەنگريا ۇلى ەۋرازيا دالاسىنىڭ ەڭ باتىس بولىگىندە ورنالاسقان. وسى گەوگرافيالىق ورنىمىزدى تاپقان ۇزاق ساپارعا بابالارىمىز قازىرگى باتىس قازاقستاننان اتتانعان. موڭعول شاپقىنشىلىعى كەزىندە قىپشاقتار قوتان حاننىڭ باستاۋىمەن قازىرگى ۆەنگريا ورنالاسقان اۋماقتان سايا تاۋىپتى.
ءبىزدىڭ ەلدە ۇلى قۇمان جانە كىشى قۇمان دەپ اتالاتىن ەكى ورتالىق وبلىس بار. بۇل وڭىرلەردە 200 مىڭعا تارتا ەتنوستىق قىپشاقتار تۇرادى. قانشاما عاسىر وتكەننەن كەيىن ولار تىلدەرىن ۇمىتسا دا, وزدەرىنىڭ قىپشاق ەكەنىن ۇمىتقان جوق, تەكتىك تۇتاستىعىن ساقتاپ قالدى. قىپشاق-ۆەنگر وداعى دا قۇرىلعانىن ايتا كەتەيىن, بۇل وداقتىڭ قۇرمەتتى توراعاسى – ۆەنگريانىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ميحاي ۆارگا.
ال وسى شيرەك عاسىرداعى ەكى ەلدىڭ قاتىناستارىنا توقتالار بولسام, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءبىز قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان ەڭ العاشقى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى ەكەنىمىزدى, ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناتقان العاشقى ەلدەرىڭ ءبىرى بولعانىمىزدى ماقتان تۇتامىز. شيرەك عاسىر مەملەكەتتىڭ تاريحى ءۇشىن ايتارلىقتاي ماڭىزدى كەزەڭ, وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستاندا ازاتتىقتىڭ قادىرىن بىلەتىن, باسقا ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستاردى باعالايتىن جاڭا بۋىن ءوسىپ شىقتى.
وسىدان بىرنەشە كۇن بۇرىن عانا 2016 جىل بويىنشا قازاقستان-ۆەنگريا اراسىنداعى ەكونوميميكالىق بايلانىستاردى سۋرەتتەيتىن ستاتيستيكالىق دەرەك شىقتى. دەرەككە سۇيەنسەك, وتكەن جىلى ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 16 پايىزعا ءوسىپ, 188 ميلليون اقش دوللارىن قۇراپتى. وسىلايشا, تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى داعدارىسقا دەيىنگى كورسەتكىشكە جەتىپ وتىر. مەنىڭشە, جاھاندىق ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى نازارعا الار بولساق, بۇل – جاقسى كورسەتكىش.
تابىستى ارىپتەستىكتىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى – بىرەر اپتا بۇرىن عانا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ك.ساعاديەۆپەن بىرگە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدىق. وسى كەلىسىمنىڭ اياسىندا ۆەنگريا ۇكىمەتى ءبىزدىڭ ەلدىڭ بەتكە ۇستار جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الاتىن قازاقستاندىق ستۋدەنتتەرگە بولەتىن گرانت سانى 45-تەن 200-گە كوبەيدى. ياعني, الداعى وقۋ جىلىنان باستاپ 200 قازاقستاندىق ستۋدەنت ستيپەنديالىق باعدارلاما بويىنشا ءبىلىم الۋدى باستايدى.
ءسىز ەكەۋمىزدىڭ سۇحباتىمىز قاشان جاريالاناتىنىن بىلمەيمىن. ايتايىن دەگەنىم, بىرنەشە كۇننەن كەيىن قازاقستان مەن ۆەنگريانى تۋرا جانە اۋىسپالى ماعىنادا جاقىنداستىرا تۇسەتىن ماڭىزدى ءبىر جاڭالىقتى ايتىپ, ءسۇيىنشى سۇراماقپىز. ءدال قازىر ول تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ايتا المايمىن. شەت جاعاسىن باياندار بولسام, استانا مەن بۋداپەشتتىڭ اراسىندا 4 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق قاشىقتىقتى 5 ساعاتقا جەتپەيتىن ۋاقىت ىشىندە باعىندىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
– جالپى, الداعى ۋاقىتتا ەكونوميكانىڭ قانداي سالالارىندا قاتىناس ارتادى دەپ ويلايسىز؟
– وتكەن جىلى قازاقستان-ۆەنگريا اراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا تىكەلەي ينۆەستيتسيا قۇيۋدى كوزدەيتىن قور قۇرىلدى. قۇرىلتايشىلارى «قازاگروحولدينگ» پەن Eximbank. ەكى تاراپ 20 ميلليوننان بولگەن قوردىڭ جارعىلىق كاپيتالى 40 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايدى. بۇل قاراجات سوڭعى تيىنىنا دەيىن قازاقستاندا كادەگە جاراتىلادى. ءبىز ۆەنگريالىق تەحنولوگيالاردىڭ بازاسىندا بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋدى كوزدەيمىز.
ۆەنگريانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورى ايتارلىقتاي دامىعان دەپ ەسەپتەيمىز. قازىر ەل حالقىنىڭ سانى 10 ميلليون ادامدى قۇرايدى. ماماندارىمىزدىڭ ەسەپتەۋىنشە, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى بۇدان ەكى ەسە كوپ ادامدى اسىراۋعا جەتەدى. سول سەبەپتى, ءبىز ءۇشىن قازاقستانمەن ارادا اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا قاتىستى ارىپتەستىكتى دامىتۋعا مۇددەلىمىز, بىرلەسكەن قور قۇرۋىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى وسى. ماسەلە ۆەنگريالىق ونىمدەردى ساتۋمەن عانا شەكتەلمەيدى, سەبەبى, ەكى ەلدىڭ اراسى ءبىرشاما قاشىقتاۋ. ءبىز ۆەنگريالىق تەحنولوگيانىڭ نەگىزىندە قازاقستاندا وڭدەۋشى كاسىپورىندار سالۋدى قالايمىز.
فارماتسەۆتيكا سالاسىنىڭ ءجونى ءبىر بولەك. ۆەنگريانىڭ قازاقستانعا يمپورتىنىڭ ماڭىزدى بولىگىن فارماتسەۆتيكالىق كاسىپورىنداردىڭ ونىمدەرى قۇرايدى. سونداي-اق, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى بايلانىستاردى دا دامىتۋ كوزدەلەدى. قازاقستانداعى ەڭ ءىرى ۆەنگريالىق كومپانيا «MOL» مۇناي-گاز كومپانياسى سوڭعى ون جىل ىشىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنا 200 ميلليون دوللارعا جۋىق ينۆەستيتسيا قۇيدى. تاياۋدا باتىس قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن بىرلەسكەن مۇناي-گاز كومپانياسى بارلاۋ جۇمىستارىن اياقتادى. كوپ ۇزاماي مۇناي ءوندىرۋدى باستايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
– وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستاننىڭ ايماقتارىن ارالاعانىڭىزدان حاباردارمىز؟ وسى ساپاردان قانداي اسەر الدىڭىز, قانداي وي ءتۇيدىڭىز؟
– جالپى, ۆەنگريا ءۇشىن قازاقستاننىڭ ەلورداسىمەن, ورتالىق قالالارىمەن عانا ەمەس, باسقا دا وڭىرلەرىمەن بايلانىس ورناتۋ ماڭىزعا يە. جەر كولەمى جاعىنان الەمدەگى توعىزىنشى ەل رەتىندە, بارلىق وڭىرلەرمەن ارىپتەستىك ورناتۋ ءتيىمدى. ادەتتە, مەن وبلىس اكىمدەرىمەن كەزدەسكەندە «جەر كولەمى بويىنشا ەۋروپانىڭ ۇلكەن ەلدەرىمەن تەڭەسەتىن ايماقتىڭ باسشىسىمەن كەزدەسۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە» ەكەنىن ايتامىن. شىنىندا دا, سىزدەردىڭ كەيبىر وبلىستارىڭىزدىڭ جەر كولەمى ۆەنگريادان بىرنەشە ەسە ۇلكەن. ءار وبلىستىڭ ءوز باسىمدىعى, ەرەكشەلىگى بار, ءبىز ارىپتەستىك بايلانىس كەزىندە سولاردى ەسكەرۋگە ءتيىسپىز.
ءار ءوڭىردىڭ تاريحي, مادەني ەرەكشەلىگى دە تاڭعالدىرادى. قىزىلوردادا بولعانىمدا وبلىس اكىمىمەن اراداعى 15 مينۋتقا جوسپارلانعان كەزدەسۋىمىز ءبىر ساعاتتان ارتىق ۋاقىتقا سوزىلدى. كەلەسى كۇنى ايماق باسشىسى ماعان قىپشاقتاردىڭ استاناسى بولعان سىعاناققا بارۋعا مۇمكىندىك جاسادى. سەمەي ساپارىنان دا ۇلكەن اسەر الدىم. 25 جىل بۇرىن پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن جابىلعان يادرولىق سىناقتار جاسالعان جەرلەرگە جاقىن وڭىرلەردى كوردىم. ۇلى ابايدىڭ تۋعان جەرىن ارالادىم, ءومىر سۇرگەن, شىعارمالارىن جازعان جەرمەن تانىستىم. ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ كىندىگىندە ورنالاسقان بەلگىنى كوردىم, ۇلى ابايدىڭ ءدال وسىن جەردە تۋعىنىنىڭ ءوزى سيمۆولدىق مانگە يە سياقتى.
ءۇش جىل بۇرىن بۋداپەشتتە اباي قۇنانباەۆتىڭ ەسكەرتكىشى اشىلعانىن ماقتان تۇتامىن. بۇل – قازاقستاننان تىس جەردە ۇلى تۇلعاعا قويىلعان العاشقى ەسكەرتكىشتەدىڭ ءبىرى. ەسكەرتكىش استانا كوشەسىنىڭ بويىندا تۇر. قازاقستاننىڭ باسقا دا ايماقتارىنان العان اسەرى جايلى ايتا بەرسەم اڭگىمە كوپ. الماتىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. وتە ادەمى جەردە ورنالاسقان, تاۋلارى كوز تارتاتىن ءومىر قايناعان شاھار ەكەن.
ايتپاقشى, ماڭعىستاۋعا بارعان ساپارىمدا فورت-شەۆچەنكودا بولدىم. بۇل قالادا ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى اۆستريالىق, ۆەنگريالىق اسكەري تۇتقىنداردىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان ەسكەرتكىش بەلگى قالپىنا كەلتىرىلگەنىن كوردىم.
ۆەنگرياعا بارعان قازاقتار وزدەرىنىڭ ءبىزدىڭ حالىقپەن جاقىندىعىن سەزىنەدى دەپ ويلايمىن. مەن وسى ەلدە ءجۇرىپ وزىمە دەگەن حالىقتىڭ جاقىندىعىن, تۋىستىق كوڭىلىن انىق سەزىنەمىن. ۆەنگرلەر ازيالىق ءتۇبىرى تۋرالى جاقسى بىلەدى. ەۋروپاداعى ۆەنگرلەردىڭ كوكەيىندە ارادا تالاي ۋاقىت وتكەننەن كەيىن وزدەرىنىڭ شىققان تەگىن, كەلگەن جەرىن تانىپ-بىلۋگە دەگەن قۇلشىنىس وياندى. عىلىمي تەوريالارعا يەك ارتساق, تورعاي دالاسىنداعى ماديارلار تايپاسىنىڭ وكىلدەرى قازىرگى ۆەنگرلەردىڭ بابالارى بولىپ تابىلادى
– قازاق-ماجار قاتىناستارىنىڭ دامۋىنداعى ەكى مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتتەرىنىڭ رولىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– ەكى ەلدىڭ جان-جاقتى جاقىن بايلانىس ورناتۋىنا پرەزيدەنتتەرىمىزدىڭ, لاۋازىمدى تۇلعالارىمىزدىڭ اراسىنداعى كەزدەسۋلەر ەرەكشە ءرول اتقارىپ كەلەدى. 2014 جىلى قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ۆەنگرياعا جاساعان ساپارىنىڭ ارقاسىندا ەكى مەملەكەت اراسىنداعى قاتىناستار ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق, ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. سوڭعى رەت 2015 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ۆەنگريا پرەمەر-ءمينيسترى قازاقستانعا ساپار جاساپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەستى. وسى كەزدەسۋدىڭ ناتيجەسىندە ۆەنگريالىق ازاماتتار ءۇشىن ۆيزاسىز قاتىناس تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, پرەزيدەنت ن.نازاباەۆپەن وسى كەزدەسۋدە ۆەنگريا تاراپى بيىل استانادا وتەتىن ەسكپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە قاتىساتىنى تۋرالى مالىمدەدى. ءبىز ەكسپو كورمەسىنە قاتىسۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان العاشقى ەلدەردىڭ ءبىرى بولعانىمىزدى, كورمەدەگى پاۆيلونىمىزدى ىسكە قوسقان العاشقى بەس مەملەكەتتىڭ قاتارىنان كورىنگەنىمىزدى ماقتان تۇتامىز.
اڭگىمەلەسكەن ارنۇر اسقار,
ەگەمەن قازاقستان
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
