شىنى كەرەك, اناۋ «امانگەلدى» فيلمىنەن باستاۋ الىپ بۇگىنگە جەتكەن قازاق كينوسى نە ءبىر بۇرالاڭ جولداردى باستان وتكەرىپ كەلەدى. قانشاما بيىكتى باعىندىردى, قانشاما تالانتتى تانىتتى. دەسەدە, جۇرە تۇزەلىپ كەلە جاتقان وسى كوشتىڭ شارۋاسى ءالى دە شاش-ەتەكتەن. سونىڭ ءبىرى, قازاق كينوسىنىڭ تاريحى مەن تەورياسى تۋرالى قازاقشا جازىلعان ەڭبەكتەردىڭ ازدىعى ەدى. بۇل كىتاپ سول ءبىر ولقى تۇسقا قوسىلعان قوماقتى قازىنا بولدى.
كىتاپقا ەنگەن زەرتتەۋلەر, ماقالالار, رەتسەنزيالار مەن سۇحباتتاردا قازاق دەرەكتى كينوسى, كوركەمسۋرەتتى فيلمدەر, ستسەناري, بۇگىنگى جاستار كينوسى, كينوفەستيۆالدەر, وتاندىق كينو ونەرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر سياقتى تاعى دا باسقا كوپتەگەن وزەكتى تاقىرىپتار ارقاۋ بولعان. كىتاپتىڭ نەگىزگى قۇرىلىمى «ۋاقىت جانە قازاق كينوسى», «قازاق كينوسى: كوكەيدەگى كوپ ساۋال», «ۋاقىت. كينو. تۇلعا» جانە «كينو – ءومىر ايناسى» اتتى نەگىزگى ءتورت بولىمنەن تۇرادى. كىتاپ اۆتوردىڭ جەكە قاراجاتىمەن جارىق كورىپ وتىر.
شاراعا استاناداعى زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن ونەر سالاسىنىڭ مايتالماندارى جانە جاس وسكىن ستۋدەنتتەر قاتىسىپ, مۇنداي ەڭبەكتىڭ اسا قاجەتتىلىگى جايىندا كەڭىنەن ءسوز قوزعادى. «كينونىڭ زەرتتەۋشىلەرى, سىنشىلارى بولماي, كينوباسىلىم بولماي ونىڭ بيىك بەلەستى باعىندىرۋى قيىن شارۋا. وكىنىشكە قاراي, ءبىز بۇل جاعىنان ءالى جۇتاڭبىز. بۇل سالا اسىرەسە, قازاقشا ماتەريالدار جاعىنان كەدەي. ال, مىنا كىتاپ ماعان قازاق كينوسى تاريحىنىڭ دەرەكتى رەپورتاجى سەكىلدى اسەر ەتتى», دەيدى بەلگىلى كينورەجيسسەر سلامبەك تاۋەكەل. «قازاق كينوسى تۋرالى جازىپ جۇرگەن ماماندار بار عوي, بىراق قازاقشا ويلاپ, قازاقشا جازىپ, ونىڭ پروبلەمالارىن قازاق ءتىلدى ورتادا كوتەرىپ جۇرگەن كاسىبىي ماماندارىمىز ازشىلىق ەكەنى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى. ءنازيرا سولاردىڭ ءبىرى. بۇل ەندى كينوسۇيەر قاۋىم مەن ىزدەنۋشى ستۋدەنتتەرگە تاپتىرمايتىن قۇرال بولدى» دەدى بەلگىلى رەجيسسەر تالعات تەمەنوۆ. ءوز كەزەگىندە قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى «تەاتر, كينو جانە تد» فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, رەجيسسەر ساۋلەبەك اسىلحان اۆتورعا شاكىرت تاربيەلەۋمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءتۇرلى ءىس-قاعازدازدارىنا ارالاسا ءجۇرىپ وسىنشاما ەڭبەك تىندىرعانىنا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى جانە ستۋدەنتتەردى ەڭبەكسۇيگىشتىككە شاقىردى.
شىندىعىندا سوڭعى 25 جىلدا قازاق تىلىندە شىققان كىتاپتار تىم از ەكەن. «قازاق كينوسىنىڭ تاريحى» اتتى وقۋلىقتان وزگە ءماجيت بەگالين, شاكەن ايمانوۆتار تۋرالى ەستەلىكتەر جيناعى, ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ جاقىندا جارىق كورگەن «كوزىمنىڭ قاراسى» سىندى ساناۋلى كىتاپتاردى عانا ەسىمىزگە تۇسىرە الدىق. ال, ءنازيرا راحمانقىزىنىڭ ەڭبەكتەرى سول ساناۋلىلار ساپىندا.
ول قازاقستان دەرەكتى كينوسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, كينورەجيسسەر وراز ابىشەۆتىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى «كينورەجيسسەر وراز ابىشەۆ», «وراز ابىشەۆ» اتتى كىتاپتاردىڭ, «قازاق كينوسىنىڭ تاريحى» وقۋلىعىنداعى «قازاق دەرەكتى كينوسى» ءبولىمىنىڭ, «يستوريا يسكۋسستۆ كازاحستانا» اتتى ەكى تومدىق كىتاپتاعى «قازاق كينوسىنىڭ تاريحى» ءبولىمىنىڭ اۆتورى. كينو ونەرى تۋرالى 100-گە جۋىق ماقالالار, رەتسەنزيالار, سۇحباتتار مەن زەرتتەۋلەردىڭ اۆتورى.
تومەندە ەندى عانا تۇساۋى كەسىلىپ, بۋى بۇرقىراپ تۇرعان «قازاق كينوسى: كەشە جانە بۇگىن» كىتابىنان ۇزىندىلەر ۇسىنعاندى ءجون سانادىق
شاكەن ايمانوۆ فيلمدەرىندەگى كوركەمدىك تارتىس
وسى تۇستا «شوقان ءۋاليحانوۆ» ءفيلمىنىڭ سوڭىنداعى تاۋ مەن دالا كورىنىستەرى ەسكە تۇسەدى. مۇندا دا شوقان ولارمەن ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىندەگى, دۇنيەتانىمىنداعى ەڭ ءبىر قيماس اسىلىمەن قوشتاسىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. فيلمدە شوقان كوز تىككەن تاۋ مەن دالا كورىنىستەرى وتە مۇڭدى كەيىپتە بەرىلەدى. سەبەبى, ورىس پاتشاسىنىڭ «اياعى» جەتىپ ۇلگەرگەن قازاقتىڭ كەڭ دالاسى مەن تاۋلارى بىرتىندەپ ەركىندىگىنەن ايىرىلىپ بارادى. «ءبىر اۋداندا» فيلمىندەگى تاۋ مەن دالا كورىنىستەرى دە ءدال وسىلاي وقىلادى.
ايمانوۆتىڭ فيلمدەرىندەگى كوركەمدىك تارتىسقا ۇڭىلە وتىرىپ, ەڭ باستى كوزىمىز جەتكەنى: رەجيسسەردىڭ قاي شىعارماسىندا بولسا دا, ونىڭ نەگىزىنە سالىنعان كوركەمدىك تارتىستىڭ ءبىر جاعىندا ۇنەمى ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن دۇنيەتانىمدى قورعاۋ, دارىپتەۋ جولىنداعى كۇرەس تۇرادى. ول شىعارمالاردىڭ قان تامىرىندا ۇلتتىق بوياۋ مەن ناقىش, ۇلتتىق بولمىس پەن مىنەز-ق ۇلىقتىڭ ماڭگىلىك ورىن الاتىنى دا سوندىقتان. شاكەن ايمانوۆ فيلمدەرىنىڭ ومىرشەڭدىگى دە وسىندا...
اكىم تارازي پروزاسىنىڭ كينەماتوگرافيالىق تابيعاتى
جالپى, قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن كينەماتوگراف تۇرعىسىنان تالداۋ بۇرىندارى ەشبىر جۇمىستا كەزدەسپەگەندى. وسى ماقالادا بەلگىلى جازۋشى, دراماتۋرگ, «تۇلپاردىڭ ءىزى», «ارمان – اتامان», «قاراش-قاراش وقيعاسى» سياقتى كلاسسيكالىق فيلمدەردىڭ ستسەناريىنىڭ اۆتورى اكىم تارازي پروزاسى وسى كينەماتوگراف تۇرعىسىنان تالدانادى. مىسالى, «اقبەردىنىڭ اۋلاسى» پوۆەسىندە تۋننەلگە قاراي زىمىراپ جاقىنداپ كەلە جاتقان پويىزدىڭ ۇستىندەگى ءجادىلدىڭ بويىن ءتىپ-تىك ۇستاعان بويى ومىرمەن قوش ايتىسقان تۇسى بىلاي سۋرەتتەلەدى: «...ءتۇزۋ تۇردى دا, كوزدەرىن كەكتەنە اشىپ, وزىنە زىمىراي جاقىنداپ كەلە جاتقان تەسكەنتاۋدىڭ قارا ۇڭگىرىنە قۋانا قارادى, قاسقايا قارادى. – وسى دۇرىس! – دەدى. ايقايلاپ, ىشقىنىپ ايتتى. اپپاق بولىپ جارقىراعان الاتاۋ پيراميدالارى, تاۋ ەتەگىندە بۇعىپ جاتقان جاپ-جاسىل قالا اساتال شورشىپ-شورشىپ بارىپ توڭكەرىلە قۇلادى. قۇلدىراي قۇلادى...».
الدىمەن ءجادىلدىڭ ءتۇپ-ءتۇزۋ بولىپ تۇرعان دەنەسىن (الىستاۋ پلاندا), سونان كەيىن ايقارا اشىلعان كوزدەرىن ء(ىرى پلاندا) كورەمىز. كامەرانىڭ «كوزى» ەندى زىمىراپ جاقىنداپ كەلە جاتقان تۋننەلگە «قارايدى», ودان سوڭ ءىرى پلانداعى جادىلگە قايتا ورالادى («وسى دۇرىس!» دەپ ىشقىنا ايقايلايدى). سونان كەيىن وقىرماننىڭ سانا ەكرانىندا بىردەن الاتاۋدىڭ قاتپارلارى, تاۋ ەتەگىندەگى اساتال قالاسى توڭكەرىلىپ الا جونەلەدى. جازۋشى ءجادىلدىڭ باسىنىڭ تۋننەلدىڭ ماڭدايشاسىنا ءتيىپ, ج ۇلىنىپ كەتكەن تۇسىن ۇزىن سونار تاپتىشتەپ بايانداپ جاتپايدى, ءبىر-اق سويلەممەن, تاۋ مەن قالانىڭ توڭكەرىلگەنى ارقىلى سۋرەتتەيدى. وقىرمان كوز الدىندا قالا مەن تاۋدىڭ قالاي توڭكەرىلگەنىنە دەيىن, ياعني الدىمەن «شورشىپ-شورشىپ», سونان سوڭ «توڭكەرىلە», ودان كەيىن عانا تومەن قاراي «قۇلدىراي قۇلاعانىن» انىق كورەدى. بايقاساڭىز, كامەرانىڭ توڭكەرىلە تۇسىرگەندەگى جۇمىس ءتاسىلى دە, قيمىل-قوزعالىسى دا ناقتى كورسەتىلەدى...
ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ پروزاسى ءھام فيلمدەرى
ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ كينەماتوگرافتاعى بۇكىل شىعارماشىلىعى كەڭەس ۇكىمەتى جىلدارىنداعى قازاقتىڭ تاعدىرىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇل تاقىرىپ جازۋشى ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ پروزالىق شىعارمالارىنىڭ – «ايعاي», «فانتوم-دەرت», «سوزاقتان شىققان گاملەت», ت.ب. پوۆەستەرىنىڭ باستى دىڭگەگىنە اينالادى. «سوزاقتان شىققان گاملەت» پوۆەسى بويىنشا كەيىن «سوزاقتان شىققان گاملەت» (1990), «اسسالاۋماعالايكۇم, اتلانتيدا» پوۆەسى بويىنشا «كوزىمنىڭ قاراسى» (1994) فيلمدەرى تۇسىرىلەدى. ءتىپتى, كوپتەگەن فيلمدەرىنىڭ نەگىزىنە پوۆەست نەمەسە اڭگىمەلەرى تۇتاسىمەن الىنباسا دا, ولاردىڭ كەيبىر ەپيزودتارى, كەيىپكەرلەرى مەن تاقىرىبى, دەتالدار, ت.ب. كورىنىس تابۋى مۇمكىن. مىسالى, «ومپا» فيلمىنەن «فانتوم-دەرتتەگى» «اداسقان ۇرپاقتىڭ» تاعدىرى مەن «اسسالاۋماعالايكۇم, اتلانتيدا» پوۆەسىندەگى اتلانتيداسىن ىزدەگەن كەيىپكەرلەرىن كورەمىز. سوندىقتان, رەجيسسەر ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ الەمىن ءتۇسىنىپ, ۇعىنۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن ونىڭ پروزالىق شىعارمالارىنا نازار اۋدارۋدى ءجون دەپ سانادىق. ويتكەنى, رەجيسسەرلىك قولتاڭباسىنىڭ نەگىزگى ءدانى دە, ءنارى دە وسى پروزالىق شىعارمالارىندا جاتىر...
فوتوسۋرەت جانە دەرەكتى فيلم
فوتوسۋرەتتە بەينەلەنگەن ۋاقىتتىڭ ەشقاشان ءىزى جوعالمايتىنى بەلگىلى. ءفيلمنىڭ كوركەمدىك قۇرىلىمىنداعى ءبىر عانا كادردىڭ, ءبىر عانا فوتوسۋرەتتىڭ اسەرى كەيدە وراسان زور بولۋى مۇمكىن. سونداي-اق, فوتوسۋرەتتەگى ءبىر ادامنىڭ بەينەسى تۇتاس ءبىر كەزەڭنىڭ بەلگىسىن بىلدىرەتىن الەۋەتتىك كۇشى بار ەكەنى داۋسىز. ارينە, فوتوسۋرەتتىڭ ەموتسيونالدىق اسەرى فيلم تاقىرىبىنىڭ اياسىندا اشىلىپ, ونىڭ مازمۇندىق تەرەڭدىگىنەن تۋىندايدى. مىسالى, رەجيسسەر قاليلا وماروۆتىڭ «الاش-وردا» اتتى دەرەكتى فيلمىندە (ستس. اۆت. بولات ءمۇرسالىم, 2008) الاش پارتياسى, ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ تاعدىرى تۋرالى سۇحباتتار, مۇراعاتتان الىنعان قۇجاتتار وتە كوپ قولدانىلادى. الايدا, وسىنشاما كوپ قۇجاتتىڭ, مول ماعلۇماتتىڭ ىشىندە ەرەكشە كوزگە تۇسەتىنى جانە وتە اسەر ەتەتىنى دە – احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ اتۋ جازاسى الدىندا تۇسىرىلگەن فوتوسۋرەتى. ابدەن قاجىعان, جانارىنان مۇڭ ۇشقىنداعان احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءبىر عانا فوتوسۋرەتىندە جەكە تۇلعانىڭ عانا ەمەس, حالىقتىڭ, ەلدىڭ, تۇتاس ءبىر كەزەڭنىڭ تراگەدياسى كورىنىس تابادى. وسى فوتوسۋرەت تۇسىرىلگەن كەزدەگى وقيعالاردان قالعان بەينەتاسپالار جوق. بىراق, ءفيلمنىڭ قۇرىلىمىنداعى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ فوتوسۋرەتى ارقىلى كورەرمەن «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, تۇرمەدە وتىرعان تاريحي تۇلعالاردىڭ جاعدايى قالاي بولعانىن ىشتەي سەزەدى. ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ فوتوسۋرەتتەگى سىرتقى كەلبەتى جاڭاعى سەزىمدى راستايتىن ماڭىزدى قۇجات رەتىندە قىزمەت اتقارادى. ولاي بولسا, فوتوسۋرەت «الاش-وردا» ءفيلمىنىڭ كوركەمدىك قۇرىلىمىندا ەكى ءتۇرلى قىزمەت اتقارادى: ءبىرىنشىسى – 1930 جىلدارداعى ەلدەگى وقيعالاردىڭ كۋاسى بولسا, ەكىنشىدەن – كورەرمەن تاراپىنان ۇلكەن ەموتسيونالدىق سەزىم تۋدىرادى.
قازاق كينوسىنداعى اكە بەينەسى
1964 جىلى ەكرانعا شىققان «تۇلپاردىڭ ءىزى» فيلمىندەگى كاۋكەن كەنجەتاەۆ سومداعان اكە بەينەسىمەن رۋحاني ۇندەس تاعى ءبىر كەيىپكەر بار. ول – «گاۋحارتاس» فيلمىندەگى (1975) اكەنىڭ بەينەسى. «تۇلپاردىڭ ىزىندەگى» تاناباي سياقتى بۇل ءفيلمنىڭ دە كەيىپكەرى – عاسىرلار بويى ۇزىلمەي كەلە جاتقان اتا-بابا زاڭىمەن ءومىر سۇرەتىن جان. ەكەۋى دە ۇلتتىق دۇنيەتانىمداعى وتباسى ينستيتۋتىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا جۇگىنگەن, رۋحى مىقتى كەيىپكەرلەر. مىسالى, «گاۋحارتاس» فيلمىندەگى ءبىر كورىنىستە اكەسى ۇلكەن ۇلى تاستانمەن ء(انۋار بورانباەۆ) سويلەسىپ بولعان سوڭ, قاسىنا كەنجەسىن شاقىرادى. الدىندا عانا تۇرىپ كەتكەن تاستاننىڭ ورنىنا جايعاسا بەرگەن كىشى ۇلىنا اكەسى جاقتىرماي قارايدى. اكەسىنىڭ قاباعىن تۇسىنە قويعان كىشىسى ونىڭ سول جاعىنا كەلىپ وتىرادى. ءبىر قاراعاندا, اسا نازار اۋدارارلىق كورىنىس ەمەس سياقتى. بىراق, كىشىسىنىڭ ۇلكەن ۇلىنىڭ ورنىنا جايعاسۋىن جاقتىرماۋىنىڭ وزىندە ۇلتتىق دۇنيەتانىمداعى وتباسى ينستيتۋتىنىڭ قالتقىسىز زاڭىن كورەمىز. ياعني, اكەنىڭ وڭ جاعىندا (توردە) ۇلكەنى, ال سول جاعىندا (ودان تومەن) كىشىسى وتىرۋىنىڭ وزىندە سىيلاستىق, مادەنيەت, ۇيلەسىم جاتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كىشى ۇل الدىنداعى اعاسىنىڭ ورنىن سىيلاۋى كەرەك. ال ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن اكەنىڭ ءبىر عانا كوزقاراسى مەن قاباعى جەتىپ جاتىر....
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
