ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, جاڭا ءداۋىر تابالدىرىعىنان اتتاعان شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت اياسىندا ع.مۇسىرەپوۆتىڭ كوپ تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 3 تومى («جازۋشى», 2002), ەكسكليۋزيۆتى «تاڭدامالى شىعارمالارى» (90 باسپا تاباق, 1150 بەت, 200-دەن اسا فوتو-سۋرەتتەرمەن, «قازاقپارات», 2012), «ۇلپان» رومانىنىڭ «جازۋشى» (2002), «راريتەت» (2003), «اۋدارما» (2010), «ان-ارىس» (2009), «قازاقپارات» (2012) باسپالارىنان قايتا باسىلىمدارى جارىق كوردى. ع.مۇسىرەپوۆتىڭ بىرقاتار شىعارمالارى بۇرىن دا كوپتەگەن شەتەل تىلدەرىنە اۋدارىلىپ شىققانى ءمالىم. ال, وسىدان از ۋاقىت بۇرىن «ۇلپان» رومانى تۇركيادا, انكارادا, تۇرىك تىلىندە جارىق كوردى. اۋدارماشىسى – عىلىم دوكتورى, تۇرىك حالىقتارى ادەبيەتىن زەرتتەۋشى جەميلە قىنادجى. تۇرىك تىلىندە شىققان «ۇلپان» رومانىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى انكارا قالاسىنداعى گازي ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتتى (2016 جىل, 16 ءساۋىر). وعان سول كەزدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇركياداعى ەلشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆ, تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ, ەۋروازيا جازۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ياكۋب ومىروعلى جانە قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جاناربەك ءاشىمجان, الماتىداعى ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي كەشەنىنىڭ باسشىسى رەتىندە مەن – ارنايى شاقىرتۋمەن بارىپ قاتىستىق. تۇرىك عالىمدارى قازاق-تۇرىك ادەبي بايلانىستارىنىڭ قازىرگى دامۋىنا توقتالعاندا ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «ۇلپان» رومانىنىڭ كوركەمدىك-ەستەتيكالىق, تانىمدىق-تاربيەلىك مانىنە ايرىقشا ءمان بەردى. وسى ورايدا دميتري سنەگيننىڭ عابەڭنەن: «ۇلپان» نە جايىنداعى رومان؟» – دەپ سۇراعانىندا, ول: «ۇلپان» – مەنىڭ مونا ليزام!» – دەپ جاۋاپ بەرگەنى ءجيى ويىما ورالا بەردى.
الماتىداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ قوس كلاسسيگىنىڭ مۋزەي كەشەنىنە كەلۋشىلەردىڭ دەنى مەكتەپ وقۋشىلارى جانە ستۋدەنتتەر. س.مۇقانوۆتىڭ دا, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ دە ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى مەكتەپ باعدارلاماسى بويىنشا وقىتىلاتىندىقتان, ءبىز مەكتەپ پەن مۋزەي اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ ىلكىمدى ءادىس-تاسىلدەرىن ۇنەمى ىزدەستىرەمىز. ماسەلەن, «مۇقانوۆپەن سەرۋەن» دەيتىن جوبامىز الماتىدا وتكەن مۋزەيلەر پروبلەماسىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا (2015) ارنايى گرانتقا – باس جۇلدەگە يە بولدى. اكادەميك-جازۋشى س.مۇقانوۆتىڭ 1930-1973 جىلدار ارالىعىنداعى ءومىر تىنىسى الماتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. وسىندا كوپتەگەن شىعارمالارى دۇنيەگە كەلدى, قوعامدىق قىزمەتى ورىستەدى, ۇرپاقتارى ءوسىپ-ءوندى. سوندىقتان ءبىز سابەڭ ەڭ ءجيى باراتىن 14 نىساندى تاڭداپ الدىق. بۇلار – قازاقستان جازۋشىلار وداعى, ۇعا-نىڭ ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى, ۇلتتىق كىتاپحانا, مەملەكەتتىك ورتالىق مۇراعات, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى №12 ورتا مەكتەپ, حايۋاناتتار باعى, ت.ب. ال ەندى وسىلاردىڭ قاتارىندا قوناەۆ پەن قاراساي باتىر كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى الىپ بايتەرەك, شەۆچەنكو مەن ناۋرىزباي باتىر كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى تۇشپاراحانا, «استانا الاڭى» جانىنداعى گۇلزارداعى ورىندىق تا بار. الىپ بايتەرەككە قاراتورعايدىڭ ۇياسىن ىلدىك. ونداعى تەمىر تاقتايشادا مىناداي جازۋ بار: «بۇل جەردە س.سەيفۋلليننىڭ ءۇيى بولعان. مىنا اعاشقا ساكەن قولجۋعىشىن ءىلىپ قويعان. سول قولجۋعىشتان م.جۇماباەۆ, س.سەيفۋللين, ب.مايلين, ءى.جانسۇگىروۆ, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ت.ب. ۇلت زيالىلارى قولدارىن جۋعان». بۇل ماتىننەن تومەنىرەك مۋزەيدىڭ مەكەن-جايى كورسەتىلگەن... وسىنداي جازۋلارى بار تاقتايشا 14 نىساننىڭ بارىنە دە ىلىنگەن. ال, تۇشپاراحاناعا نەگە ىلدىك؟ ويتكەنى, وسى اسحانادان (قازىر «داستارحان» دەگەن مەيرامحانا) سابەڭ ءجيى كەلىپ تۇشپارا جەگەندى ۇناتقان. سابەڭنىڭ جارى ماريام اپاي: «ءسابيت-اۋ, مۇنىڭ نە؟ ءدال سونداي تۇشپارانى ۇيدە-اق ءپىسىرىپ بەرەم عوي!» – دەگەندە, سابەڭ: «ول جەردەگى تۇشپارانىڭ ءدامى سەن جاساعان تۇشپاراعا جەتەعابىل. سەنبەسەڭ, ءجۇرشى, كەشكە استى سول جەردەن ىشەيىك!» – دەيتىن كورىنەدى. قازىر «داستارحان» مەيرامحاناسىنىڭ اس مازىرىنە «مۇقانوۆ تۇشپاراسى» دەگەن ءدام ەنگىزىلگەن. سەنبەسەڭىزدەر, الماتىعا بارعاندا ارنايى سوعا كەتىڭىزدەر. ءدال وسىنداي ىزبەن «مۇسىرەپوۆپەن سەرۋەن» جوباسى دا ازىرلەنۋدە.
ال, «الاقاي, الاقاي, مۋزەيدە بالاقاي!» جوباسى بويىنشا شىعارىلعان «عابەڭ الەمىنە ساياحات» جولنۇسقاۋلىعىنىڭ دا ءجونى بولەك. بۇل ءوزى 11-13 جاستاعى بالالارعا ارنالعان. مۋزەيگە كەلۋشى بالالاردىڭ قولىنا ءبىر-بىردەن جولنۇسقاۋلىق تاراتىلادى. جولنۇسقاۋشى (ەكسكۋرسوۆود) ءرولىن جازۋشىنىڭ يندونەزياعا ساپارى كەزىندە,1966 جىلى الىپ كەلگەن سىيلىق زات – ەلىك اتقارادى. ياعني, جول نۇسقاۋلىقتىڭ ءبىرىنشى بەتىندە مىنانداي اقپارات بار: «قىمباتتى دوس! ع.مۇسىرەپوۆتىڭ مۋزەيىنە قوش كەلدىڭ! جازۋشى 1968–1985 جىلدارى وسى پاتەردە تۇرعان. مەن – ەلىكپىن. وسى ۇيدە تۇرعانىما 49 جىل بولدى. مەن بۇگىن سەنىڭ جولنۇسقاۋشىڭ بولامىن. كارتا-سىزبادا 7 ايالداما بەلگىلەنگەن. ءار ايالدامادا سيقىرلى الما بولىكتەرى جاپسىرىلعان. تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ارقىلى الما بولىكتەرىن قۇراستىرساڭ, جازۋشىنىڭ ۇلى ءسوزىن وقيسىڭ». ءاربىر ايالداما ءاربىر ەكسپوناتتىڭ سىرىن اشادى. ماسەلەن, «ويلان, تاپ!» ايالداماسى. جۇمباق: «دەنەسى بار, ءسوزى جوق. اياعى جوق جۇرەدى. كۇندى, ءتۇندى ولشەيدى, ەكى ءتىلدى جۇرەگى. شەشۋىن كىم بىلەدى؟». ارينە, شەشۋى – ساعات. ال ءسىزدىڭ ءدال الدىڭىزدا – ۇلكەن جار ساعات تۇر. عابەڭە 1962 جىلى ءبىر توپ جازۋشى ىنىلەرى سىيعا تارتقان. رەسەيدىڭ ساراتوۆ قالاسىندا جاسالعان. 23 جىل بويى جازۋشىعا ۋاقىت ولشەپ, سەرىك بولعان. جازۋشى جۇرەگى توقتاعاندا – بۇل ساعات تا توقتاعان. وسى جەردە تۇرعانىنا 54 جىل! مىنە, ءوستىپ
جىل سايىن حالىقارالىق مۋزەيلەر كۇنى اتالىپ وتىلەدى (18 مامىر). سوعان ورايلاس «مۋزەي ءتۇنىن» وتكىزۋ داستۇرگە اينالعالى دا ءبىراز بولدى. س.مۇقانوۆ پەن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ مۋزەيلەرى كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى قاباتتارىندا ورنالاسقاندىقتان, كورشىلەردىڭ مازاسىن الماۋدى دا ويلاستىرۋعا تۋرا كەلەدى. «مۋزەي ءتۇنى» ءىس-شاراسى كەشكى 18.00-دەن تۇنگى 11.00-گە دەيىنگى ارالىقتا وتەدى. كەزەكتى ءبىر «مۋزەي تۇنىندە» ءبىز ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «ەكىنشى بي-اعا» اڭگىمەسى بويىنشا شاعىن سكەتچ قويدىق. وعان ت.جۇرگەنەۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسى جانىنداعى ينتەرنات-كوللەدجدىڭ شاكىرتتەرى قاتىستى. رەجيسسەرى – مادەنيەت قايراتكەرى, پروفەسسور ەسىم سەگىزباەۆ. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى بالاۋسا اعىمان اكتەرلىق ماماندىقتى تاڭداعان شاكىرتتەرىن تالاپ پەن تالعام بيىگىندە دايىندادى. ءبىز جايشىلىقتا «ع.مۇسىرەپوۆتىڭ قاي اڭگىمەسىن وقىدىڭ؟» دەپ مەكتەپ وقۋشىلارىنان ءجيى سۇرايمىز. وقۋشىلار كوبىنەسە بۇعان كۇمىلجىپ, جاۋاپ بەرە الماي قالىپ جاتادى. ال مىنا ءتاسىل ارقىلى ءبىز ءبىر تۇندە «ەكىنشى بي-اعانى» ءتورت رەت قويىپ, 200-گە جۋىق وقۋشىنى قامتىدىق. ءتىپتى, ەرەسەكتەر دە كەلىپ كوردى. ەندى ولاردىڭ جادىندا عابەڭنىڭ وسى ءبىر شۋاقتى اڭگىمەسى ۇزاق ۋاقىت ساقتالارىنا كۇمان جوق. وركەنيەتتى ەلدەردە سول ەلدىڭ, ۇلتتىڭ تاريحىندا وشپەستەي ءىز قالدىرعان كورنەكتى قايراتكەرلەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋدىڭ, رۋحاني ەسكەرتكىش قويۋدىڭ ءبىر كورىنىسى – تۇلعالىق ەنتسيكلوپەديالارىن شىعارۋ. بۇل تياناقتى ءارى تۇپكىلىكتى عىلىمي زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن جۇمىس. كۇنى بۇگىنگە دەيىن «اباي», «شاكارىم», «جامبىل», «ساكەن سەيفۋللين», «مۇحتار اۋەزوۆ», «قانىش ساتباەۆ», «مۇقاعالي ماقاتاەۆ», ت.ب. تۇلعالىق ەنتسيكلوپەديالارى جارىق كوردى. الماتىداعى س.مۇقانوۆ پەن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي كەشەنىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى قولعا الۋىمەن «عابيت مۇسىرەپوۆ» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەدياسىن دايىنداپ جاتىرمىز.
«اڭىز ادام» جۋرنالىندا «اڭىز ادام – عابيت مۇسىرەپوۆ»: 2012 جىلى قىركۇيەكتە (№18 (54), «اڭىز ادام – ءسابيت مۇقانوۆ»: 2016 جىلى قىركۇيەكتە (№17 (149) جارىق كورگەنىن, وعان دا مۋزەي كەشەنى قىزمەتكەرلەرى تىكەلەي اتسالىسقانىن ايتا كەتكىم كەلەدى. بيىل ع.مۇسىرەپوۆتىڭ 115 جىلدىعىنا وراي «مۋزەيگە مادەني جورىق» جوباسى اياسىندا مەكتەپ وقۋشىلارىن, ستۋدەنتتەردى مۋزەيدەگى ماقساتتى ءىس-شارالارعا تارتۋدامىز. الماتىداعى ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى №86 مەكتەپ-گيمنازيانىڭ, تالعارداعى ارنايى مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ وقۋشىلارى, «كامەنسكوە پلاتو» ءساناتوريىنىڭ دەمالۋشىلارى العاشقىلار قاتارىندا كەلىپ ۇلگەردى. بۇگىن م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «جاھاندانۋ جاعدايى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ع.مۇسىرەپوۆ شىعارماشىلىعى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى. وسىلايشا عابيت عۇمىرناماسىنىڭ جاڭا پاراقتارى جازىلۋدا. جوعارىدا اتالعان, اتقارىلعان جانە اتقارىلاتىن ءىس-شارالار سونىڭ ءبىر-ەر دالەلى عوي دەپ ويلايمىن.
بيىل تۋعانىنا 115 جىل تولىپ وتىرعان قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, ەڭبەك ەرى, اكادەميك, حالىق جازۋشىسى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرناماسى ءححى عاسىردا دا جالعاسىن تاۋىپ, كىتاپتارى جاس ۇرپاق – جاڭا قوعام وكىلدەرىنىڭ يگىلىگىنە اينالۋدا, ونىڭ رۋحاني مۇراسى تاۋەلسىز قازاق ەلىمەن ماڭگى بىرگە جاساي بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز.
ادىلعازى قايىربەكوۆ,
الماتىداعى س.مۇقانوۆ پەن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي كەشەنىنىڭ باسشىسى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
