23 ءساۋىر، 2011

اق ەركەم، اق جايىعىم

451 رەت كورسەتىلدى
اشىق اسپان اسپان شايداي اشىق. ءموپ-ءمولدىر كوك­تە ءبىر شوكىم بۇلت جوق. اينالا مۇلگىگەن تىنىشتىق. ءبىر ءۇپ دەگەن لەپ بولسايشى. كوز كورىم جەر اپپاق قار كورپەسىن جامى­لىپ سۇلق جاتىر. جازداعىداي كوك كۇمبەزىن جارىپ وتپەي، ەڭىستەي جىلجىعان كۇن كوزى جومارت شۋاعىن ەركىن توگىپ، جارىلقاپ تۇر. اسىقپاي اقىرىن باسىپ، شىڭىل­تىر ايازدى كۇنگى تۇنىق اۋانى كەۋدە كەرە جۇ­تىپ، جايىقتى بويلاپ، سەرۋەندەپ كەلەمىن. قاسىمدا ەسكى دوسىم عازيز حايمولدين. بالا كەزدەن دوسپىز. تاعدىردىڭ جولى ءبىزدى ەكى ايىرىپ، مەن كۇنگەيدەگى سوناۋ جەتىساي اۋدانىندا ءوستىم دە، ول وسى وڭىردەگى تايپاق، قازىرگى اقجايىق اۋدانىندا جەتىلىپ، ات جالىن تارتىپ ەل قاتارىنا قوسىل­عان ازامات. كەزىندە پارتيا، سوۆەت قىزمە­تىندە بولىپ، قازاق رەس­پۋبليكاسى جوعار­عى كەڭەسىنىڭ دەپۋ­تاتى – حالىق قالاۋلىسى قىزمەتىن اتقارعان. ءوزى كوپ بىلەدى. وسى ءوڭىردىڭ ءتىرى شەجىرەسى دەسە دە بولعانداي. سول سەبەپتى باسى­مىز قوسىلا قالسا بولعانى، ونى-مۇنى سۇراپ، ىلعي سوزگە تارتامىن. بىراق، بۇل جولى اڭگىمەنى عازيزدىڭ ءوزى باستادى. – سەن الماتىدان كەلىپ ۇلگەرمەي قال­دىڭ. بۇل وڭىردەگى سوڭعى كەزدەگى ءۇل­كەن وقيعا – جۇباقاڭنىڭ، جۇبان مول­دا­عا­ليەۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى بولدى. – ءيا، ماعان حابار كەشتەتىپ جەتتى عوي. – ۇلان-اسىر توي بولدى. تويعا قالاي ازىرلىك بولعانىن ءوزىڭ دە شەت-جاعاسىن كور­دىڭ. ازىرلىك بارىسىن دا، ونىڭ وتكىزىلۋىن دە وبلىس اكىمى باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى قاتتى كاداعالاپ، ءوزى تىكەلەي باسقارىپ وتىردى. اقىنجاندى ازامات قوي. ايتەۋىر، ەل ءبىر سەرپىلىپ قالدى. جانە كەلگەن قوناق­تاردى، كەلىن-بالالارىمەن كەلگەن سوفيا اپايدى اكىم ءوزى قارسى العانى جۇباڭ جوقتا دا جوعارى دەڭگەيدە شىن جۇرەكتەن قۇر­مەت­تەۋ ەكەنىنە جەرلەستەرى ءدان ريزا. بۇدان كەيىن عازيز ءسال ويلانىپ، ءۇنسىز قالدى. بىلتىرعى مي قايناتقان ىستىق تەك ەگىن ەمەس، مال شارۋاشىلىعىنا كوپ قي­ىندىق اكەلدى. ءشوپ قۋراپ كەتىپ، قىسقا پىشەن دايىنداۋ دا ۇلكەن سىن بولدى. بيىل جەردىڭ وتى مول بولىپ، جاسىل شالعىن جايقالىپ تۇرسا، قانە... بىراق، كىم ءبىلسىن... ەندى ءبارى دە كوكتەمنىڭ مىنەزىنە باي­لانىستى بولسا كەرەك. ەگەر دە كوكتەمدە كۇن بىردە جىلىتىپ، بىردە (تۇندە دەڭىز) توڭا­زىتىپ، قار سۋىن جەر-انا باپپەن بويىنا سىڭىرەر بولسا – وندا قۇبا-قۇپ. ال كۇن كۇرت ىسىپ، قار بىردەن ەرىپ، سۋ بوپ اعىپ كەتسە، وندا پايدا شامالى كورىنەدى. وسى كۇندەردە ورال ماڭاي­ىن­داعى تاسقىن سۋ ءبارىمىزدى قاتتى ابىگەرگە ءتۇسىرىپ جاتىر. كىم ءبىلسىن. ءۇمىت بار. ءۇمىتسىز شايتان دەيمىز. ۇمىتكە ەرىپ، كۇدىك جۇرەدى. ءۇمىتتىڭ كولەڭكەسى ءتارىزدى... – مەن ەڭ باستىسىن ۇمىتىپ بارادى ەكەم عوي. ۇيقىدان وقىس ويانعانداي سەلت ەتە قالدىم. – ءيا، بۇل تويدىڭ ەڭ ءبىر ەستە قالار تۇسى – جۇباقاڭنىڭ ەسكەرتكىشى عوي… باتىر تۇلعالى ابىز اقىننىڭ تىك تۇر­عان ءمۇسىنىن كورگەندە ونىمەن تۇپا-تۋرا بەت­پە-بەت كەلگەندەي عاجاپ اسەر الاسىڭ. اق­جايىق اۋدانىنىڭ ورتاسىن­دا بوي كوتەر­گەن بۇل ەسكەرتكىش ءمۇسىن ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىسى دەسەم، ارتىق ايتقاندىق بولماس. بۇل تۇستا اۋدان اكىمى اباي يمان­عا­لي­ەۆتىڭ ەڭبەگىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون بولار. بيۋدجەتتەن سوقىر تەڭگە سۇ­راماستان قار­جى ماسەلەسىن شەشكەن سول. جەرگىلىكتى بيزنەسمەندەردى ۇيىمداس­تىر­عان كورىنەدى. ءسويتىپ، اقىن ەسكەرتكىشى دۇنيەگە كەلگەن. ...وسىدان كەيىن ەكەۋمىز دە ءۇنسىز قالدىق. مەن اسپانعا كوز تاستادىم. ءموپ-ءمولدىر كوك كۇمبەزى شايداي اشىق. سۇراپىل سوعىستىڭ زاردابىن شەككەن ءبىزدىڭ ۇرپاق اشىق اسپاننىڭ قادى­رىن، بەيبىت كۇننىڭ قاسيەتىن جۇرتتىڭ بارىنەن ارتىق بىلسە كەرەك. ىشىمنەن “مىڭ دا ءبىر شۇكىر” دەپ تاعى دا بەيبىت كوگىمە كوز تاستادىم. بەيبىتشىلىكتەن ارتىق قازىنا، ودان اسقان بايلىق، داۋلەت جوق ءبىز ءۇشىن... ورداعا گاز كەلدى! مەنىڭ كوزىمە جاس ءۇيىرىلدى. باقتى­قو­جا باۋىرىمىز – باتىس قا­زاقستان وبلىسى­نىڭ اكىمى باقتىقوجا سالاحات­دين ۇلى ءىز­مۇ­حام­بەتوۆ: «قاي­رە­كە! ور­داعا گاز باردى. لەن­تاسىن ءوزىم قيدىم. حالىق قۋانىپ جاتىر»، دەگەندە ولگەنىم ءتىرىلىپ، وشكەنىم جانعان­داي قاتتى تەبىرەندىم. كوزىمە جاس كەلدى. تەبىرەنەتىن ءجونىم بار. ءبىر كەزدە حانداردىڭ ستاۆكاسى بول­عان وردا ەڭبەگى ەش، تۇزى سور بولىپ، مۇشكىل حال كەشىپ كەلگەن تۇرمىسى اۋ­ىر اۋدان. كۇنى بۇگىنگە دەيىن، ياعني ايت­قاندا جيىرما ءبىرىنشى عا­سىر­دىڭ ون­ىن­شى جىلىنا دەيىن تەزەك پەن قي جاعىپ كەلگەن. ال كومىر دەگەنىڭىز سوناۋ الىس­تان – التى ءجۇز، جەتى ءجۇز شاقىرىم جەردەگى وب­لىس ورتالىعى ورالدان جەتكەنشە باعاسى اسپان­داپ كەتەدى دە، كۇن­كو­رىسى تومەن وتبا­سى­لار ساتىپ الۋعا قاۋ­قار­سىز. كەشەگى كەڭەس كە­زەڭىندە ءبىر توپ اۋداندى مەشەۋ اۋدانداردىڭ سانا­تى­نا جاتقىزعانى ءمالىم. سولاردىڭ جۋان ور­تا­سىندا وسى وردا اۋدانى بار-تىن. وردا ەندى اۋدان ورتالىعى بولۋعا ءتيىمسىز سانالىپ، كۇيى قاشا باستادى. اۋدان ور­تا­لىعى تەمىر جول ستانتسياسى – ساي­حىنعا كو­شى­رىلدى. وردا سوۆحوز ور­تالىعى بوپ قالدى. ەندى ليريكالىق ەمەس شەگىنىس جاساپ كورەلىك. وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندە وردا اتوم سىناعىنىڭ استاناسىنا اينالدى. كا­پۋس­تين-يار، ازعىر، تايسويعان پولي­گون­دا­رى قاۋىرت جۇمىس ىستەپ جاتتى. اۋدان تاراتىلدى. اۋدان حالقى شى­جىعان شىلدەدە سوناۋ تاشكەننىڭ، شىم­كەنتتىڭ، ماقتاارالدىڭ ارجاعىنا – يليچ اۋدانىنا كوشىرىلدى. قۇدىق سۋ­ىن ءىشىپ ءۇي­رەنگەن حالىق باقا-شايانى بىجىناپ، قۇرت-قۇمىرسقاسى قۇجىناپ ءجۇر­گەن ارىقتاردان سۋ ىشكەن سوڭ، كو­نىس اۋدارىپ بارعان حالىقتىڭ (دۇرىسى قازاقتىڭ دەگەنىمىز ماقۇل) الپىس پايى­زى قىرىلىپ قالدى. 1947 جىلدان باستاپ بىزگە – مەكتەپ جا­سىن­داعى بالالارعا، اسىرەسە، كۇنىنە 4-5 ادام ءولىپ تۇرعانى قابىرعاعا قاتتى باتقانى داۋسىز. 1972 جىلى اۋدان قايتا اشىلدى. سول جىلى بۇرىن جانىبەك اۋدانىن باسقارىپ جۇرگەن سوعىس ارداگەرى راحمەتوللا ەگىز­باەۆ قايتا اشىلعان اۋدانعا سۇرانىپ، وردا اۋدانىنا اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حات­شىسى بولىپ كەلگەندە تاڭ­عالعانىن ىلعي قاي­تالاۋدان تانبايتىن. «مەنىڭ قايران قالعانىم – وردا اۋ­دانى قايتا اشىلعاندا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە تىرشىلىك ەتىپ جاتقان وردالىقتار، ءتىپتى جاۋاپتى قىزمەتتەر­دى اتقارىپ جۇرگەن­دەرىن­ە دەيىن وردا­سىنا قايتىپ ورال­عاندارى بولدى». كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ ەل ازا­مات­تا­رى­نىڭ ارقاسىندا، كونەنىڭ كوزىندەي بۇرىنعى حان كازناچەيى عيماراتى قازىر­گى كەزدە كەشەندى ۇلكەن مۇراجايعا اي­نال­دى. ونى قال­پىنا كەلتىرۋ جۇمىسى ءالى دە جال­عا­سۋدا. وعان ۇكىمەت بيۋدجەتىنەن قىرۋار قارجى بولىنگەن. تاريحى تەرەڭدە جاتقان بوكەي ورداسىنىڭ قاي­تا جاڭعىرۋىنا ۇكىمەت تاراپىنان قو­سىلعان ۇلكەن قامقور­لىق بۇل. بۇرىن ورالدان وردا اۋدانىنا، ءجا­نىبەككە ۇمىتپاسام، چەحتىڭ L-400 دەگەن ۇشاعى قاتىنايتىن. قايتا قۇرۋ (وسى ءسوزدىڭ ەكىنشى ماعىناسىنان قورقاتىن­مىن!) كەزە­ڭىن­دە ول ۇشاق كوزدەن بۇلبۇل ۇشتى. بۇرىن تەمىر جولمەن جولاۋشىلاپ، ساراتوۆ وبلىسىندا – ۋرباح ستانتسيا­سىندا اۋى­سىپ ءمىنىپ (اناشىم نەمەرەلەرىن ەرتىپ الىپ، نارىن قۇمعا وسى جولمەن تالاي ساپار شەككەن!) ساي­حىن­عا جەتىپ قالاتىن. تمد ءداۋىرى باستال­عالى ول جول دا جابىلىپ قالدى. ال اسفالت جول بولماعاندىقتان، 600 شاقىرىمنان استام الىستا جاتقان اۋدانمەن قاتىناس كۇزگى جاڭبىر ماۋ­سىمىندا، كوكتەمگى لايساڭدا ءۇزىلىپ قا­لا­تىنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى جايت. بىراق، ءۇمىت ەشقاشاندا ۇزىلمەك ەمەس. وبلىس باسشىلىعى وسىناۋ قوردالانىپ قالعان قات-قابات ماسەلەلەر­دىڭ ءتۇيىنىن شە­شۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋدا. ءوز باسىم وسى ماسەلەگە رەسپۋبلي­كالىق ورتالىقتان قارجى ءبولىنۋىن تىلەپ ءار تا­ڭىمدى ءتاتتى ۇمىتپەن اتىرىپ جۇرگەنىم راس. ال گاز جاعىپ وتىرعان مەكەنىنەن ەشكىم دە ەشقايدا قونىس اۋدارماسى ايداي اقيقات. بۇرىن باتىس قازاقستان وبلىسى تۇر­عىن­دارى 27 پايىز كولەمىندە گازبەن قام­تىلعان بولسا، ەندى بۇل كورسەتكىش 97 پاي­ىزعا جەتتى. وبلىس اكىمى باق­تىقوجا ءىز­مۇ­حامبەتوۆتىڭ وسى پروب­لە­مانى شەشۋدە اسقان جىگەرلىلىك تانى­تىپ، حالىقتان مىڭ مارتە العىس العا­نىنا كۋا بولدىم. ءتىپتى، وسى ماسەلەمەن لون­دونعا دا ەكى رەت بارىپ قايتقانى بار. اكىم سىرىم، قارا­توبە اۋداندا­رىن­دا دا، ءتىپتى ورالدىڭ ىرگەسىندە وتى­رىپ، گازدان ماقرۇم قالعان تەرەكتى اۋ­دانىنا، ءتىپتى قالانىڭ تۇبىندەگى پود­ستەپ­نوە ەلدى مەكەنىنە دە گاز الاۋىن جاق­­تى. حا­لىق­تىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. بوكەي ورداسى اۋدانىندا ەڭ ءبىرىنشى گاز وسى ءوڭىردىڭ بايىرعى تۇرعىنى، ەل اعاسى، سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ەسكەندىر ەسىموۆ پەن ارداقتى انا – ءمارزيا، ون پەرزەنت وسىرگەن اجەي شاڭىراعىندا، وب­لىس اكىمى بەرگىزگەن جاڭا ۇيدە تۇ­تاندى. قاريالاردىڭ قۋا­نىشىندا شەك جوق. اكىمگە العىسىن جاۋدىرعان قاريا­لار دا، جەرگىلىكتى حالىق تا: «اكىمنىڭ ءوزى دە جاندى-جاقتى ۇلكەن وتباسىنىڭ پەرزەنتى، ون بالا­نىڭ ءبىرى عوي!»، دەستى ءماز-ءمايرام بولىپ. قۇرمانعاليدىڭ مونشاسى “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” ءتىلشىسى، قا­لامى قارىمدى جۋرناليست ءىنىم تەمىر قۇ­سايىن ءبىر كەزدەسىپ قالعانىمدا: «قاي­رەكە، سىزگە ءبىر قىزىق كورسەتەيىن»، دەگەنى بار. قانداي قىزىق بولۋى مۇمكىن دەپ ويلانىپ قالدىم دا، بىردەن كەلىسىمىمدى بەردىم. ءا دەگەنشە ءبىر كوشەنىڭ شەتكەرگى تۇسىنا كەپ توقتادىق. ءبىر بۇرىشتا سىراحانا، قارسى بەتتە – سىپىرتقى ساتىپ وتىرعان جەز مۇرت قاريا. «مۇنىڭ تاڭدانارلىق نەسى بار ەك­ەن» دەپ تۇيگەن مەن سامارقاۋلىق تا­نىت­تىم. تەمىر ءىنىم مەنى ءبىر ۇلكەن عي­ما­راتتىڭ ىشىنە ەرتىپ كىردى. سويتسەم بۇل مونشا ەكەن. ءماس­كەۋ، پەتەربور مون­شالارىن، ءوزى­مىزدىڭ ال­ماتىداعى اتاق­­تى “اراسان”، “تاۋسپا­لار­دى” تاۋىسقان باسىم ورالدا مەن تاڭعا­لارلىق مونشا قايدا بولسىن دەگەن نىق سەنىممەن باتىل باسىپ، ىشكە ەندىم. كادىمگى مونشا. تەمىر ەكىنشى قاباتتاعى ەرلەر ءبولى­مىنە باستاپ اپاردى. تاڭعالارلىق تۇگى جوق. قاپ­­تاعان حالىق. كەيبىرەۋلەرى قال­عىپ-ءمۇل­­گىگەن قالپى كەزەگىن كۇتىپ، ۇزىن ساكىدە وتىر. مەن ك ۇلىپ: – تەماقا، وسى ما تاڭعالدىرعانىڭ؟ مە­نى كەزەك كۇتكەن ادامداردى كورمە­گەن شىعار دەگەنىڭ بە؟ – دەدىم. تەمىر جى­ميىپ: – قىزىعى الدا. سابىر ەتىڭىز، – دەدى قىسقا قايىرىپ. سودان كەيىن مەنىڭ كوزىمشە كاسساعا بارىپ، بيلەتتىڭ قانشا تۇراتىنىن سۇ­راپ ەدى، ارجاعىنان «ەكى ءجۇز تەڭگە» دەگەن داۋىس ەستىلدى. مەن تاڭعالىپ، توسىلىپ تۇرىپ قال­دىم. كوكە-اۋ، مىنا زاماندا بۇل «باتپان قۇيرىق، تەگىننەن تەگىن جاتقان نەتكەن قۇي­رىق» دەمەكشى، ەكى ءجۇز تەڭگەگە سالەمىڭدى دە المايدى عوي! تەمىر مەنى وسى مونشانىڭ ديرەك­تو­رى­مەن تانىستىردى. قۇرمانعالي دەگەن جىگىت ەكەن. تولىقشا كەلگەن. قاراتورى. مەن ءتۇ­سىنبەگەنىمدى ايتىپ، ورىسشالاپ “ۆىلە­تيش ۆ ترۋبۋ” دەگەنىمدە ول ك ۇلىپ: «اعا، وسى باعامەن قانشا حا­لىقتىڭ العىسىن الىپ جاتىرمىن. ور­تالىقتا ءبىر مونشا بار ەدى، ول جا­بىلىپ، باس­قا­شا قىزمەت ەتەتىن بولدى، وعان قالتاسى تايىزدار جولاي الماي­دى»، دەدى بايىپ­پەن. ايتسا ايتقان­داي. قاراسام – قاپتاعان قاراقۇرىم حا­لىق. ونى كورىپ، ويعا قالدىم: «ە، مىڭ تەڭگەگە ءبىر ادام كىرگەنشە، بەس ادامنىڭ كىرگەنى ءتيىمدى ەكەن. جانە جالپى حالىققا دا وڭتايلى، سوندا – ەكى ەسەپ، ءبىر ەسەپ!». مەن قۇرمانعاليدىڭ وسى زامانعا لايىق قىزمەت كورسەتىپ، جۇرتتان العىس العانىنا جانە ونىڭ جولىن تاپقانىنا ءدان ريزا بولدىم. شىركىن، وسىنداي ازاماتتارىمىز كو­­بى­رەك بولسا، قانە! قاسقىر شاپقان اۋىل تاپاداي تال تۇستە اۋىلعا قاسقىر شاپتى. بۇل جاقتا قاسقىردى “جاما­ناۋىز” دەيدى. وقىس وقيعا وبلىستىق تەلەديدار ارقىلى دا حالىققا ءمالىم بولدى. قازاق قاسقىردى قانشا جەك كورسە دە ونى ەستى اڭ­دار­دىڭ ساناتىنا جات­قى­زاتىنى ءالىم­ساق­تان بەلگىلى. ونى اڭ­داردىڭ ەلي­تاسى ساناتىنا جاتقىزا­تىن ءجونى بار. ءبورى نەگىزىندە تەكتى اڭ. ونى قازەكەڭ «قاس­قىر دا قاستىق قىلماس جولداسىنا» دەپ انگە دە قوسقان. ال كەيبىر ادامدار جونىندە بۇلاي ايتا المايمىز. سول وكىنىشتى. سونىمەن، جاڭابۇلاق اۋىلىنا قاس­قىر شاپتى. ابىروي بولعاندا قاسقىر تالاي جازداعان ايەلدى كورشىسى كورىپ قالىپ، اجالدان اراشالاپ العان ەكەن. ءسويتىپ، اۋىل حالقى ءبىر قاسقىردى سو­عىپ الىپ، ولجالاسا كەرەك. ەندى بۇل جاماناۋىز نەگە شاپتى ەكەن بۇل اۋىلعا دەگەنگە كەلسەك، ءبىر قىزىعى قاسقىردى كىنالاپ، ايىپتاۋدىڭ مۇلدە ءجونى جوق بولىپ شىقتى. ەندى بۇل وقيعانىڭ بولۋ سەبەبىنە ءۇڭىلىپ كورەلىك. بۇل وڭىردە قورشىلەس رەسەي فەدەرا­تسيا­سى اڭشىلارىنىڭ، بالىقشىلا­رىنىڭ لەك-لەگىمەن كەلىپ، اڭ اۋلاۋى، بالىق اۋلاۋى تاڭسىق وقيعا ەمەس. وعان ءوزىمنىڭ تالاي رەت كۋا بولعانىم بار. ءتىپتى، سوناۋ نارىن قۇمى ايماعىنا بارعانىمدا دا شىجىعان قىرىق شىلدە كەزىندە قۇمنىڭ بالپاعىن اۋلاپ جۇرگەن ورىس اعايىنداردى ءوز كوزىممەن كورگە­نىم بار. بالپاقتىڭ ول جاقتا ءىرى بولا­تىنى جانە وتە سەمىز بوپ كەلەتىنىن ءبارى بىلەدى. ءىنىنىڭ قاسىندا ەكى اياعىمەن تىك تۇرىپ جان-جاعىن قاداعالايدى دا ادام جاقىنداسا ىنىنە كىرىپ كەتەدى. اڭشىلار سول ىندەرگە سۋ قۇيىپ، بولماسا ىستاپ، اقىرى ىنىنەن اتىپ شىققان بالپاقتىڭ تەرىسىن سىپىرىپ، ەتىن ءپىسىرىپ جەيدى. قازاقتاردىڭ بالپاقپەن مۇلدە ءىسى بول­مايدى. رەسەيدەن كەلگەن سول اڭشىلار بالپاقتىڭ بۇل با­عالى تەرىسىن قاپ-قاپ قىلىپ ارقالاپ قايتاتىن ەدى. بالىقشىلار دا سولاي. ورالدان توقسان شاقىرىم جەردەگى شالقار كولىنە قاشان بار­ساڭىز دا كول جاعالاي ءيىرىلىپ تۇرعان رەسەيلىك ماشينالاردان كوز تۇنادى. قان­شا اۋلايمىن دەسە دە، قاشان اۋلايمىن دەسە دە ەركى. ولاردىڭ بۇل ءۇشىن تولەيتىن تولەمى دە بولماشى عانا. وسى ماڭايدا جەر سىلكىنگەنىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. جەر استى بايلىعىن ۇڭگىپ الا بەرگەن سوڭ پايدا بولعان قۋىستاردىڭ سال­دارىنان بولعان ءزىلزالا دەسەدى. ءويت­كەنى، بۇل باتىس ءوڭى­رىندە جەر جارال­عالى سىلكىنىس بولماعان عوي. بۇل ايماق – سەيس­مي­كالىق ايماققا جاتپايدى. سول ءزىلزالانىڭ زاردابىنان شالقار كولىنىڭ سۋى ءبىر شاقىرىمداي كەيىن شەگىنىپ، تارتىلىپ قال­عانىن بىلتىر با­رىپ قايتقانىمدا كورىپ ەدىم. بىراق، وعان قاراپ جاتقان كورشى ەل­دىڭ بالىقشىلارى جوق – دۇمەپ كەلىپ بالىق اۋلاۋدا. بيىل قاسقىرلار جالپى قازاقستان كو­لەمىندە ءتىپتى كوبەيىپ كەتسە كەرەك. بۇل حابار رەسەيلىك اڭشىلاردىڭ قۇلا­عى­نا جەتپەي مە. ونى ەستىگەن اڭشى قا­ۋى­مى جەر تۇبىنە دە جەتەرى حاق. ال ءبىز ىرگەلەس جات­قان كورشىلەس ەل بولعان­دىق­تان سايات­شىلار بىرەر ساعاتتا جەتىپ كەلمەك. وسىنداي اڭشىلار قاسقىر­دىڭ ەكى ءبول­تىرىگىن اتىپ الادى دا جاڭابۇلاق اۋى­لىنا كەلەدى. سودان وشىككەن قاس­قىر­دىڭ قان­شى­عىنىڭ وسى اۋىلعا شاۋ­ىپ ءجۇر­گەن سە­بەبى دە وسى. بولتىرىكتەرى ءۇشىن اۋىلعا شاپ­قان قاسقىردى ەسكە العاندا، بالا­لا­رىنان ازار دا بەزەر بولىپ ات-تونىن الا قاشقان ايەلدەر ەڭ بولماسا وسىناۋ اڭنان ۇلگى السا عوي، شىركىن، دەگەن وي كەلەدى. گوركي كەلدى ءبىزدىڭ ۇيگە – قوش كەلدىڭ، قاراعىم. تورلەت! ورتا بويلى، قاراتورى جىگىت سىپايى امانداستى. ءبىرازدان سوڭ شۇيىركەلەسىپ سويلەسە باستادىق. ءبىر باستىق ءىنىمىزدىڭ جۇرگىزۋشىسى بولاتىن بۇل جىگىت. – اتىڭ كىم، قاراعىم؟ – گوركي. – ؟!. مەن ءسال ءمۇدىرىپ بارىپ جا­ڭا­عى سۇ­را­عىم­دى قايتالاپ ەدىم، ول تاعى دا سول “گوركيىن” انىق تا ايقىن ايتىپ، بەتىمە قاراعاندا ەندى مەن ءۇنسىز قالدىم. ىشىمنەن اتا-اناسى ورىس سوۆەت ادە­بيەتىن ءسۇيىپ وقيتىن ادام شىعار دەپ توپ­شىلادىم. استانادا تۇرعانىمدا ساۋ­ىتبەك باۋىرىم انا جىلى جاپونيادا كەزدەستىرگەن ءبىر قازاق جىگىتىنىڭ اكەسىنىڭ اتى دەميان ەكەنىن ايتىپ بەرگەن ەدى. ونىڭ اكەسى قىتايدا تۋعان ەكەن، اكە­سىنىڭ اكەسى، ياعني اتاسى سول دەميان بەدنىي ولەڭدەرىن جاقسى كورىپ، بالا­سىنا دەميان دەگەن ات قويىپتى... بۇدان كەيىن ميرا اتتى قالامگەر قا­رىن­داسىممەن تا­نىستىم. ول – ورال قالا­لىق “جايىق ءۇنى” گازەتىنىڭ باس رە­داكتورى ەكەن. قابىلداۋ بولمەسىنە قو­ڭى­راۋ شالىپ ەدىم، تاعى ءبىر قىز بالا ترۋبكانى كوتەرىپ «الەۆ­تينا­مىن» دەپ تانىستىردى. كور­شىم­نىڭ اتى – ليۋ­تسيا ەكەن. ءبىر زامان­داسىمىز ايەلى­نىڭ اتى ەكاتەرينا ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ جاتتى. ال كلارا، ۆالەنتينا، روزا، ەليزاۆەتا، ليۋتسيا، مارگاريتا، نينا، سۆەتلانا، يرينا، لاريسا، تامارا ءتارىزدى ەسىمدەرگە قۇلا­عى­مىز ۇيرەنگەلى نە زامان. ەرلەردىڭ ەسىمىنە كەلسەك، ءبىزدىڭ ءومىر­دە باسقالاردان جيىرەك كەزدەسەتىن نيكولاي، بوريس، ۆياچەسلاۆ، كونستانتين، ماكار، ۆلاديمير، ماكسيم، الەكساندرلارمەن قاتار، زامانىنا قاراي امالى بولسا كەرەك، سول داۋىردەن حابار بەرىپ تۇرعانداي ماركس، ەن­گەلس (قىز بولسا ەنگەلسينا)، مەلس، موريس، كيم، مولوتوۆ، ۆيل (ۆلاديمير يليچ لەنيننىڭ قىسقارتىپ العانى)، ماكس، دازدراپەرما (دا زدراستۆۋەت پەرۆوە مايا)، تراكتور، نارسوتباي (نارودنىي سۋديا)، سەزد، وكتيابر، تەڭدىك، ءلان (لەنين الەمىنىڭ نۇرى)، يانۆاربەك، سوۆحوزبەك، كولحوزبەك، متسبەك، كوسموناۆت، گاملەت، كليم تارىزدەس ەسىمدەر بارشىلىق. بۇل – عاسىرلار بويى سانامىزعا ءسىڭىپ قالعان قۇلدىق پسيحولوگيانىڭ ءنا­تي­جەسى، سونىڭ جەمىسى. دەي تۇرعانمەن دە ءبىز پەسسيميستەر ەمەسپىز. قازىر ەگەمەن ەل بولدىق. تاۋەلسىز مەم­لەكەتتەر قاتارىنا قوسىلعانى­مىز­عا دا، قۇ­داي­عا تاۋبە، مىنە، جيىرما جىل­دىڭ مۇعدارى. ەندىگى وڭ بەتبۇرىستى بۇگىنگى تاڭدا بارشامىز دا كورىپ-ءبىلىپ، سەزىپ ءجۇرمىز. ءومىر ساپارىندا “كيىمشەڭ” تابىل­عان، تۋعان باۋىرىمنان كەم كورمەيتىن ىنىلەرىم بار. سولاردىڭ ءوز پەرزەنتتەرىنە بەرگەن ەسىم­دەرىنە ءدايىم كوڭىلىم تولاتىنى راس. نۇرلان، سەرىك، ەسەنباي، شىڭعىس، جان­تاس­تاردىڭ با­لالارىنا ميراس، ايىمگۇل، نۇ­رالى، ءلايلى، ءمان­شۇك، ءاليا، الاش، نۇر­سۇلتان، دانا، ايزەرە دەپ اتاۋلارى قاتتى قۋانتادى. مەن دە بىلتىر تۋعان نە­مەرەمنىڭ اتىن الان دەپ قويدىم. وسىنىڭ ءبارى دە تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­تىن كۇرەگى ەسكەن كەزەڭنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىر. مەن وسىعان شۇكىرشىلىك ەتەمىن. انالار دوستىعى مەنىڭ ءومىر باقي تاڭعالاتىن نارسەم – انالارىمىزدىڭ دوستىعى. قازىر ءوزىم دە ءبىراز جاسقا كەلگەن اداممىن. بۇل ومىردە مەن دە اششى مەن تۇششىنىڭ ءدامىن تاتتىم. الىس پەن جاقىندى، بار مەن جوقتى دا ءبىر ادامداي كورىپ، ءبىلىپ باقتىم. بىراق، انا­لارىمىزدىڭ دوستى­عىن­داي ادال دوستىقتى كورمەدىم جانە كورمەيتىن دە شىعارمىن. بۇگىندە ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ انا­سى ايساۋلەنىڭ، اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ اناسى ايتوتىمنىڭ جانە مەنىڭ انا­شىم جاڭىل­عانىم ۇشەۋىنىڭ دوستىعى ەل ارا­سىنا كەڭ تاراپ كەتكەن ءتاتتى اڭىز. ۇشەۋى دە سۇراپىل سوعىستىڭ قاھارىنا ۇشىراپ، جاستاي جەسىر قالعان. بىراق، “قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇتاقتاي تاع­دىردىڭ تالاپايىن كورسە دە يىلمەي” قارسى تۇرا بىلگەن ۇشەۋى دە جال­عىز تال ۇلدارىنىڭ قاس-قاباعىن باعىپ، تەك سولاردان ءۇمىت كۇتكەن. جالعىزدىڭ ماڭ­­دايى­نان ەشكىمگە شەرتكىزبەگەن. سول سەبەپتى، ۇشەۋى دە قايتىپ تۇرمىس قۇرماي، پەرزەنتتەرى ءۇشىن جاستىعىن قۇربان ەتىپ، بار عۇ­مىرىن سول ءبىر تال بالا­لارىنا ارناعان. ۇشەۋى دە دۇنيەدەن وزدى. بىراق، ارا­لارىنان قىل وتپەستەي تاتۋلىعىنا ادال قالپىندا ءوتتى ومىردەن. جالعىزدارىن جەتكىزدى ارىپ-اشىپ، اداسقان قازداي جاداپ-جۇدەپ ءجۇرىپ. ءۇش انانىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇزاق عۇمىر كەشىپ، عاسىر جاس­ا­عان ايساۋلە شەشەمىزدىڭ جارىق دۇنيە­مەن قوشتاسار­داعى سوڭعى تىلەگى: «ءابى­شىمدى رەنجىتپە­ڭدەر»، بولىپتى. مىنە، انا اتتى قۇدىرەتكە تابىناتىنىمىز دا سوندىقتان. تۋعان توپىراققا تابانىم ءتيىپ، ەل-جۇر­تىمنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن سوڭ شا­بىت­تا­نا جىر جازۋعا كىرىسىپ كەتكەن شا­عىم بو­لاتىن. ءبىزدىڭ ۇيگە ءبىر بەيتانىس ايەل كەلدى. ءبىزدىڭ ءۇيدى تاۋىپ كەلگەن ايەل – جامال شەشەيدىڭ نەمەرەسى بوپ شىقتى. اتى – ءسابيرا. مۇندا مەنى شاقىرتا جىبەرىپ وتىرعان سول شەشەيدىڭ ءوزى ەكەن. بىردەن ەسىمە تۇسپەي، ءسابيرا ءتۇسىن­دىر­گەن سوڭ بارىپ ەمىس-ەمىس جادىما ءوت­كەن جىلدار ەلەسى ورالا باستادى. جامال شەشەي – اناشىمنىڭ زامانداس دوسى بولعان. ءبىزدىڭ كولحوزدا جا­ۋاپ­تى قىز­مەتتەر اتقارعان باقىت اجىعا­ليەۆتىڭ ايەلى. سوندا بارىپ ءبارىن دە ۇقتىم: شە­شەي­دىڭ ۇلكەن ۇلى يباداتپەن بىرگە وقىعانىم، كەيىن ونىڭ قايتىس بولعانى جادىمدا جاڭعىرىپ شىعا كەلدى. مەنىڭ استانادان ورالعا قونىس اۋ­دارعانىمدى، باتىس قازاقستان وبلى­سى­نىڭ اكىمى باقتىقوجا ىزمۇحامبە­توۆ­تىڭ مەنى ارنايى شاقىرىپ، ءۇي بەرگەنىن، جۇمىس بەرگەنىن تەلەديداردان كو­رىپ-ءبىلىپ، جەرگىلىكتى “ورال ءوڭىرى”، “جاي­ىق ءۇنى” گازەتتەرىنەن حاباردار بول­عان توق­سان­­نان اسقان كەي­ۋانا ءوز با­لالارى وسىن­­داي ماراپاتقا يە بولعان­نان بەتەر ەسى شىعا قۋانسا كەرەك. «ياپى­راي، مۇن­داي دا اكىم بولادى ەكەن-اۋ! اينا­لاي­ىن، وركەنى ءوسسىن! ەكى دۇنيەدە جامان­دىق كورمەسىن! باياعىدا پوليگوننان زارداپ شەگىپ، سوناۋ تاشكەننىڭ ار­جاعىنا ماقتاارال، جەتىساي دەگەن جەرلەرگە جەر اۋعانداي بوپ كەتىپ ەدى. اكىم سونىڭ قيۋازىن قايتارعان ەكەن. مارتە­بەسى ۇستەم بولسىن! مىڭ جاساسىن!» دەپ كوزىنە جاس الىپ، قاتتى تەبىرەنسە كەرەك. مەنىڭ قۋانىشىمدا شەك جوق. شا­قىر­عان كۇنىنە جەتىپ باردىق. قالاعا ىرگەلەس جات­قان پودستەپنوە دەگەن اۋىلعا قونىس­تان­عان ەكەن. جامال شەشەي وزىنەن وربىگەن ۇرپاق­تارىن دا تۇگەل شاقىرىپتى. كوپتەن كور­مەگەن شەشەمىزدى – اناشىمنىڭ زامان­داسىن كورىپ، داس­تارقانىنان ءدام تاتىپ، مارە-سارە بولدىق. اناشىمنىڭ قۇربىلاسىنىڭ ونى ۇمىت­­پاي، وعان دەگەن پاك كوڭىلىنىڭ سول قالپىندا ساقتالعانىنا ءارى تاڭعالىپ، ءارى قۋانىپ، جامال شەشەيدىڭ كەمەلىنە كەلىپ، كەمەرىنەن اسىپ، كۇرپىپ وتىرعا­نىن، شىپ-شىرعاسى شىق­پاي شىرپىپ وتىر­عانىن كورىپ مەن ءوزىمدى باقىتتى سەزىندىم. كىشى ۇلى باقتى­بايىنىڭ قام­قورلىعىنا بولە­نىپ، ۇلكەن ۇلى مارقۇم يباداتىنىڭ تۇياعى ءۋاليحاننىڭ شاڭى­راعىن­دا قولىن جىلى سۋعا مالىپ وتىرعان كەيۋانا ءال­ەم­دەگى ەڭ باقىتتى انا بوپ كورىندى ماعان. اكە تۋرالى ماقالدى ءسال وزگەرتىپ، اناڭ ولسە دە اناڭدى كورگەن ولمەسىن دەگىم كەلدى. جامال شەشەي ءالى تىڭ ەكەن، اناشىم تۋرالى، مەنىڭ بالالىق شاعىم تۋرالى ءاڭ­گىمەلەرىن ۇيىپ تىڭدادىم. ونىڭ ۇستىنە ءىنىسى قادەمنىڭ ايەلى حانسۇلۋ ادەبيەتتى سۇيەتىن، ءوزى ولەڭ جازۋمەن اۋەس­­تەنەتىن ونەر سۇيگىش ادام ەكەن. داستارقاننىڭ كور­كىن كەلتىرىپ، شىراي­ىن شىعارىپ وتىردى. «ەكى قولىن قامشى، ەكى اياعىن ات ەتىپ ءجۇرىپ، ارقا ەتى ارشا، بورباي ەتى بورشا بولىپ ءجۇرىپ سەنى جەتكىزدى عوي ماماڭ. نەمەرە، شوبەرەلەرىن كورىپ كەتتى. با­عىنا جاقسى كەلىن تاپ بولدى عوي. جاڭىلعانىم باقىتتى ادام»، دەپ ءتۇيدى جامال شەشەم ءسوزىن. ءتىپتى، كەيىن ءان شىرقاپ بەردى. مۇنداي قۋانىشقا كەنەلەرمىن بە؟! ...جارتى جىلدان سوڭ جامال شەشەي دۇنيەدەن ءوتتى. ايتار سوزىنەن جاڭىل­ماي، اقىل-ەسى ءبۇتىن قالپىندا. مەن ءجون­دەپ ارالاسۋعا دا ۇلگەرمەي قالدىم. ويتكەنى سۇيەگى اسىل كەيۋانانى قايتىس بوپ كەتەدى دەپ ءتىپتى ويلامايدى ەكەنسىڭ. كونە كوكى­رەك­تىڭ كوپ سىرىن بىلە الماي قالدىم. ءبىز­دىڭ بالالىق شاعىمىز تۋرالى، اتا-انا­لا­رىمىز جونىندەگى تەلەگەي تەڭىز سىردى وزىمەن بىرگە الا كەتكەنى وكىنىشتى-اق. ءبىر مەدەت تۇتاتىن جايت، باتىس قا­زاق­ستان وبلىستىق تەلەراديونىڭ باس­شى­سى اسلانبەك عۇبايدۋلليننىڭ قام­قور­­لىعى ارقا­سىن­دا وسى وڭىردەگى ۇزاق جا­سا­عان قاريالار­مەن قا­تار جامال ءاجى­عا­ليە­ۆا شەشەي تۋرالى تەلەحابار بەي­نە­تاسپاعا جازىلىپ قالدى. شەشەيدى سا­عىنعاندا سونى كورىپ وتىراتىن بولامىز. انالاردىڭ دوستىق ءداستۇرىن ءبىز، سولار­دىڭ ۇرپاقتارى، ءارى قاراي جال­عاستىرۋعا تىرىسۋدامىز. ولاي دەۋىمە نەگىز بار. بىلتىر مەن قازاقستاننىڭ كۇنگەيى­نە ورنالاسقان شاردارا اۋدانىنا با­رىپ قايتتىم. ءوزىم دە سول بالالىق شا­عىم وتكەن ولكەنى ءبىر كورىپ قايتسام دەپ اڭساپ ءجۇر ەدىم. قۇداي جارىلقاپ، سا­پاردىڭ ءساتى تۇسكەنىنە قاتتى قۋاندىم. بۇل جولى اناشىمنىڭ تاعدىرلاس قۇر­بى­لاسى كەرمەقاس شەشەيگە سالەم بەرىپ شى­عۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. 1952 جىلى قاپتاعان پوليگوندار اشىلىپ، وردا اۋدانى تارا­تىلىپ، ءبىزدى كۇنگەي ءوڭىر­دەگى جەتىساي (ول كەزدە يليچ اۋدانى) اۋدانىنا كوشىرگەن بولاتىن. ارىپ-اشىپ، ازىپ-توزىپ بارعان­دا مەن رەجەپ تاجىباەۆ دەگەن بالامەن دوس بولىپ كەتتىم. رەجەپتىڭ اناسى وسى كەر­مەقاس شەشەي ءبىر ءتىلىم نانعا جارىماي جۇرگەن كەزىمىزدە تالاي رەت تاندىر نانىن، جاپپا نانىن، باۋىرساعىن قۇشاقتاتىپ ءجى­بەرەتىن. ءوزى اناشىممەن سىرلاس بو­لىپ، جاقىن جەگجاتتاي ارالاسىپ كەتتىك. كەرمەقاس شەشەيدى كورمەگەنىمە تۋرا ەلۋ جىل بولىپ ەدى. مەنى ۇمىتقان شىعار دەپ ەدىم. ۇمىتپاپتى. دوستىم رەجەپ تە، زايىبى قۋانىش­كۇل دە ادەمى قارتايىپ كەلەدى ەكەن. رەجەپ ەكەۋ­مىز بالالىق شاققا ساياحات جاساپ قايت­قان­داي بولدىق. ول بالا كەزىنەن باسىنان نا­قاق ءبىر اۋىز ءسوزدى اس­ىر­مايتىن ءور بولا­تىن. سول قالپىندا، وزگەرمەگەن ەكەن. تاعى ءوزى ازىلقوي. III-ينتەرناتسيونال اتىنداعى مەكتەپتە وق­ىپ جۇرگەندەگى ءوز قىلىق­تا­رىمىزدى ەسكە الىپ، ءماز-ءمايرام بولدىق. ماتەماتيك اۋباكىر جيەنبەكوۆ، ادەبيەتشى شا­­جالى ساعىمبەكوۆ سياقتى سۇيىكتى ۇس­تاز­دارى­مىزدى، تاعاي، باكىر سياقتى قۇر­داس­تارىمىزدى قۇرمەتپەن ەسكە الدىق. كەرمەقاس شەشەيدى كورىپ، كوزايىم بو­لىپ، ونى ايالاپ، ساياسىن سايالاپ وتىر­عان رە­جەپتىڭ وتباسىنىڭ ءدامىن تاتتىم. باقىت­تى وتباسىن كورىپ، «تاۋبە!» دەدىم. تەك اللا ­تاعالا ۇزاعىنان ءسۇيىن­دىرگەي! قايرات جۇماعاليەۆ.
سوڭعى جاڭالىقتار

ءمانى ەرەكشە سەمينار

ساياسات • بۇگىن، 08:28

قاراۋسىز بالا قايدان شىعادى؟

ساياسات • بۇگىن، 08:26

قوعامدىق باقىلاۋ كۇشەيەدى

ساياسات • بۇگىن، 08:24

Fitch راستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:22

جەكە تۇلعا بانكروتتىعى

قوعام • بۇگىن، 08:14

بارلىق ۇيگە جىلۋ بەرىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

جىلىتۋ قۇرالدارى جونەلتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:10

ەڭبەك پەن تاربيە – ەگىز ۇعىم

ايماقتار • بۇگىن، 08:06

قايتا كۇشەيگەن كوروناۆيرۋس

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:04

وقۋ ورداسىنىڭ بەلەسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:02

تاريحى تەرەڭ، ءبىلىمى بەرەن

ءبىلىم • بۇگىن، 08:00

سىرباز سۋرەتكەر

ادەبيەت • بۇگىن، 07:59

قاجىمۇقان مەن كارل

ادەبيەت • بۇگىن، 07:56

اڭىزعا بەرگىسىز عۇمىر

قوعام • بۇگىن، 07:54

قۇندىزعا قۇرىلعان فوتوتۇزاق

ايماقتار • بۇگىن، 07:48

تاۋ-تاۋ قوقىس كادەگە جاراسا...

ەكولوگيا • بۇگىن، 07:46

مادەني دەمالىس

قوعام • بۇگىن، 07:44

سۋرەتتەگى وي ساۋلەسى

ونەر • بۇگىن، 07:40

جۇلدەگەر اتاندى

سپورت • بۇگىن، 07:38

كىشى «كۇمىسكە» يە بولدى

سپورت • بۇگىن، 07:36

جەڭىس جالعاسىن تاپتى

سپورت • بۇگىن، 07:34

تارتىسقا تولى تۋرنير

سپورت • بۇگىن، 07:30

ۇلت ۇستازى ۇلىقتالدى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

الماتىنىڭ اۋاسى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار