23 ءساۋىر، 2011

قاراسوز دارابوزى

2716 رەت كورسەتىلدى
قازاق پروزاسى تاريحىندا وشپەستەي ءىز قالدىرعان قالامگەرلەر قاتارىندا قازاق­ستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى، تاۋەلسىز «تارلان» سىيلىعىنىڭ يەگەرى قابدەش ءجۇمادىلوۆ تە بار. ونىڭ قالامىنان تۋعان «سارى­جاي­لاۋ»، «ءبىر ءتۇپ توراڭعى»، «سايگ ۇلىكتەر»، «قا­ر­اۋىل»، «ءبىر قالانىڭ تۇرعىندارى»، «تۇل ءدۇ­نيە» سياقتى پوۆەست-حيكاياتتارى مەن «كو­ك­ەي­كەستى»، «سوڭعى كوش»، «تاع­دىر»، «پرو­­مەتەي الاۋى»، «قىلكوپىر»، «اتا­مەكەن» اتتى رو­ماندارى وقىرمان قاۋىمعا ەتەنە تانىس. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارى جازىلعان ەكى تومدىق تاريحي رومانى «دارابوز» تۋرالى ش.ەلەۋكەنوۆ، ت.سىدىقوۆ، م.حامزين، ج.دادەباەۆ، ا.ەگەۋباەۆ جانە ت.ب. بەلگىلى عالىمدار كەزىندە ءباسپاسوز بەتتەرىندە جىلى-جىلى لەبىز بىلدىرگەنى دە ءوزى­مىزگە بەلگىلى دەسەك، بۇل ماقالالاردا رو­مانعا ءار قىرىنان اناليتيكالىق تالداۋلار جاسالعان بولاتىن. سونداي-اق، بۇل رومان بو­يىن­شا 2007 جىلى اكادەميك ر.بەر­دى­باي­دىڭ جەتەكشىلىگىمەن د.بولاتحان ۇلى «ق.جۇ­مادىلوۆتىڭ «دارابوز» ديلوگياسى (جانر جانە پوە­تي­كا)» دەگەن تاقىرىپتا كاندي­دات­تىق ديسسەرتاتسيا دا قورعادى. اتالمىش عىلىمي ەڭبەكتە عالىم: «شىعارما تىكەلەي وتباسى ەپيزودىنان ەمەس، حان كەڭەسى ەپيزودىنان باستالۋى رومان-ەپوپەيانىڭ شارتتارىنا ساي كەلمەيدى دەگەن پىكىر تۋدىرماۋى كەرەك. ءسوز جوق، ل.تولستويدىڭ سالىپ كەتكەن ەپو­پەيانىڭ جەكەلەگەن ادامدار ارەكەتىن، وت­با­سى قاتىناستارىن سۋرەتتەي وتىرىپ، تاريح سىرلارىن اشۋ دەگەن فورمۋلاسى كەيىنگى ەپوپەيالاردا دا، سونىڭ ىشىندە م.اۋە­زوۆ­تىڭ تۋىندىسىندا دا بەرىك ساقتا­لادى. ق.جۇ­مادىلوۆتىڭ رومانى سول ءداۋىردىڭ باستى تاريحي جاعدايى باياندالۋمەن اشىلىپ، تەك كەيىنگى بولىمدە عانا تۇبەگەيلى وتباسىعا قاراي ويىسادى. بۇل اۆتوردىڭ وزىندىك شەشىمى تولستويلىق فورمۋلاعا باعىنباعان­مەن، ەپوپەيانىڭ نەگىزگى مىندەتىنەن اۋىت­قى­­مايدى، تاريحتىڭ ىشكى ءمانىن جەتكىزۋدە، تاريحي ويدى اشۋدا جاسالعان تىڭ ءادىس»، دەي كەلە ادەبيەتى­مىزگە قوسىلعان تىڭ ەڭبەك، سۇبەلى ۇلەس ەكەندىگىن اشىپ ايتىپ، ەڭبەكتىڭ جانرلىق سيپاتى مەن پوەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە دە جان-جاقتى تالداۋ جاساۋ ارقىلى ءوز ويىن دالەلدەپ شىعادى. ح.ورالتايدىڭ «ەلىمايلاپ وتكەن ءومىر»، ا.التايدىڭ «التايدان اۋعان ەل»، ب.ءتى­لە­گەنوۆتىڭ «تۇيىق ءومىردىڭ قۇپياسى»، ءا.نۇر­شايىقوۆتىڭ «وتكەلدەر»، ر.توقتاروۆتىڭ «ءبى­تەۋ جارا»، م.ماعاۋيننىڭ «مەن» رو­مان­دارىمەن بىرگە ق.ءجۇمادىلوۆتىڭ «تاڭ­عا­جايىپ دۇنيە» شىعارماسى دا ءومىر­بايان­دىق رومانداردىڭ الدىڭعى شەبىنەن ورىن العان شىعارمالاردىڭ ءبىرى. ادەبيەتى­مىز­دەگى بۇل جانردىڭ وزىندىك قورىنا ولجا سالۋ ءۇشىن كەز-كەلگەن قالامگەرگە ومىرلىك باي تاجىريبە مەن سۋرەتكەرلىك دياپازون كەڭ­دى­گى قاجەت. بۇل جۇردەك ۋاقىتتىڭ بەزبەنىنە ءتۇسىپ، نەبىر قىم-قيعاش جولدان وتكەننەن كەيىنگى وي تارازىسىنا ەلەس تۇسىرەتىن ءدۇ­نيە­لەردىڭ جاڭعىرىعى ىسپەتتى. ءارى قازاق ادە­بيەتىنىڭ قورىنا ۇشان-تەڭىز تۋىندى اكەلگەن قالامى قاناتتى ق.ءجۇمادىلوۆ سياق­تى جازۋ­شىلاردىڭ ءاربىر كەيىپكەرىنىڭ ىشكى الەمىن­دەگى پسيحولوگيالىق قۇبىلىستارعا تەرەڭ بوي­لاۋ ءۇشىن دە بۇل كەرەك. كەيىنگى جاس ۇر­پاققا عۇمىرباياندىق شىعارمالاردىڭ بەرەر ونەگەسى دە وسى تۇرعىدان ولشەنسە يگى. سوڭعى جىلدارى جازىلعان «ماڭگىلىك ماي­دان»، «نايمان-انا ەسكەرتكىشى»، «تو­زاق وتى»، «ابىلايدىڭ اقىرعى باتىرى»، «ارانعا تۇسكەن اققۋلار» اتتى تاريحي حي­كاياتتارى دا بەلگىلى ءبىر كەزەڭنىڭ تاريحي شىندىعىن اشۋعا باعىتتالعان. «تاريحي رومانشىلار كەزەڭى» اتالاتىن 1960-1990 جىلدارداعى پوۆەستەرىن قوس­پاعان­دا، قازاق پروزاسىنىڭ قورجىنىنا «كوكەي­كەس­تى» مەن «سوڭعى كوش»، «تاعدىر» سياقتى قوماقتى رومانداردى سالعان ق.ءجۇمادىلوۆتىڭ كەيىنگى جىلدارى جازعان ءبۇ­گىنگى قوعامنىڭ ءارتۇرلى ماسەلەلەرىن قام­تي­تىن اڭگىمەلەرىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. اتاپ ايت­قاندا، «زاۋال»، «مەرگەن»، «امانات»، «ەمەن مەن قايىڭ»، «ءام­بە­باپ ايەل»، «ول دا ءبىر قىزىق داۋرەن-ءدى»، «ءباس، نەمەسە قاراگەر اتتىڭ حيكاياسى»، «ەسى اۋىسقان ادامدار»، «كۇيەۋ بالا»، «اباقتى»، «كەشىرىم»، «ءبىر شولمەك سىرا»، «ءفاني مەن باقي دۇنيە اراسى»، «توقىمقاعار»، ت.ب. اڭگى­مە­لەرى – سوڭعى ون جىلداعى جازۋشى جەتىستىگى. مۇنىڭ بارلىعى دا باسپاسوزدە جاريا­لا­نىپ، وقىرماندارىنا جول تارتتى. ق.ءجۇمادىلوۆ شىعارمالارىنىڭ ەرەكشەلىگى سوندا، ول ادام بولمىسى مەن ۇلت بولمىسىن بىرلىكتە، تۇتاس دۇنيە كەڭىس­تى­گىن­دە قاراستىرادى. ۇلى ابايدىڭ «اتا­نىڭ بالا­سى بولما، ادامنىڭ بالاسى بول» دەۋى، ودان كەيىنگى الاش زيالىلارىنىڭ ەڭ الدىمەن ادامدىق ءپرينتسيپتى بارىنەن جو­عارى قويۋى قازاق ەتنوسىنىڭ اتادان بالا­عا ميراس بولىپ كەلە جاتقان «ادام بولۋ – جاقسىلىق جاساۋ» دەگەن كوزقاراسىن مەڭزەيدى. حح عاسىردىڭ باس كەزىندە «ۇلتشىل­دىق دەگەنىمىز – ۇلتىن ءسۇيۋ» دەگەن قا­عيدانى ورنىقتىرعان ا.بايتۇرسىنوۆ باس­تا­عان ۇلت قا­مىن ويلاۋشى الاش ارىس­تارىنىڭ وي-ءپى­كىرىمەن جاستايىنان تانىس، بايتۇرسىنوۆ «ءالىپ­­بيىمەن» العاشقى ساۋا­تىن اشقان ق.جۇ­مادىلوۆ قولىنان كەلگەنشە الاش يدەولوگ­تارى­نىڭ توتاليتارلىق جۇيە تۇنشىقتىرىپ تاستاعان ارمان-ءمۇد­دە­سىن اشىق ايتۋعا تى­رىستى. سوندىقتان دا ول شىڭجاندا ءجۇرىپ «ۇلتشىل» اتانسا، وعان سەبەپ بولعان فاك­تورلاردى كورسەتىپ بەرۋگە ۇمتىلدى. وسى ارقىلى ادام ءومىرى­نىڭ ءمان-ماعىناسىن ۇعىن­دىردى، ۇلتىن مەيلىنشە سۇيگەن ادامنىڭ «ۇلتشىلعا» اي­نالۋ سەبەبىن دالەل­دەي وتى­رىپ، وتار­لاۋشى الپاۋىت يمپەريا­لاردىڭ قيتۇرقى ءادىس-تاسىلدەرىن كوركەم بەينەلەۋ ارقىلى زەردەمىزگە قۇيىپ بەرۋگە دەن قويدى. سونىمەن بىرگە «ۇلتشىل» بولۋ ايىپ ەمەس، قايتا ماقتانىشپەن ايتىلاتىن ءسوز بولۋ كەرەكتىگىن «دارابوزدا» قابانباي، «تاع­­دىر­دا» دەمەجان، «پرومەتەي الاۋىن­د­ا» اقتايلاق بي، «ابىلايدىڭ اقىرعى با­تى­رىنداعى» بەر­دى­قوجا، «تۇل دۇنيەدە» اسەت اقىن، «سوڭعى كوشتە» الاش يدەياسىن ءجۇ­رەگىنە بەرىك ۇيالاتقان ەستاي، شاكەن، تۇرسىن، نارتاي، ت.ب. ناقتىلى تاريحي وبرازدار ارقىلى سيپاتتاي وتىرىپ، «ۇلت­شىل» مەن «ءناسىلشىل­دىكتىڭ» ارا-جىگىن اجىراتىپ بەردى. ق.ءجۇمادىلوۆ شى­عار­مالارى­نىڭ كوتەر­گەن تا­قى­رىبى مەن يدەيا­لىق ماز­مۇنى قازىرگى ۇلى دەرجاۆا­لاردىڭ ۇساق ەلدەردى جۇ­تىپ قويۋعا باعىت­تال­عان جا­ھان­دانۋ (گلوباليزاتسيا) كەزىندە ءتىپتى قاجەت­تىلىككە اينالۋى كەرەك. سە­بەبى، ۇلى دەرجاۆا­لار­دىڭ جۇمى­رى­نا جۇق بولىپ كەتپەۋ ءۇشىن كو­كى­رەك كوزىڭدى اشا­تىن «ءتۇ­زۋ تاريح­قا» (ا.باي­تۇر­­سىنوۆ) لايىق جا­زىل­­­عان كور­كەم­دىك قۋاتى كۇش­تى شى­عارمالار اسا قاجەت. بۇل تۇر­عى­دان العان­دا، ونىڭ تۋىندىلارى وتكەننەن ساباق الۋعا عانا ۇيرەتىپ قوي­ماي­دى، وتكەنىڭ ارقىلى ماق­تا­نۋ­عا دا ءۇي­رەتەدى. ابىلاي حان مەن قابانباي باتىر ءومىر ءسۇر­گەن كە­زەڭ­نەن باستاپ، تاۋەلسىزدىك ال­عانعا دەيىنگى قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق جو­لىن­داعى ەرلىككە تولى كەزەڭدەرى تاپ ق.جۇ­مادىلوۆ شىعارمالارىندا كورسەتىل­گەندەي ەش جەردە جازىلماعان. وتارلاۋ كەزەڭدەرىنىڭ قات­پارلى ساياساتىن تاريح­شى­لاردىڭ ءوزى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىلى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرىپ بەرە ال­ماي وتىرعاندا، ق.جۇما­دىلوۆ­تىڭ بۇل تا­قى­رىپتىڭ تەرەڭىنە بويلاپ كەتكەن توم-توم رو­ماندارى مەن تاريحي حيكاياتتارى تە­رەڭ تال­داۋ­عا ءزارۋ ەكەندىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. ق.ءجۇمادىلوۆ 1936 جىلى كوكەك ايى­نىڭ 24-جۇلدىزىندا تارباعاتاي تاۋىنىڭ كۇنگەي بەتىندەگى شاۋەشەك شاھارىنان ەلۋ شاقى­رىم جەردەگى مالدىباي بۇلاعىن­داعى قازاق­تىڭ كيىز ۇيىندە دۇنيەگە كەلگەن. شىعىس حيسساسى نەگىزىندە قويىلعان ارنۇراشيت دەگەن اعاسىنا ۇيقاستىرىپ، العاش ازان شاقىرعاندا وعان قابدىراشيت دەگەن ات قويىلعان ەكەن. بىراق اتا-انا، اعايىن-تۋعان، اۋىل-ايماعى ەركەلەتىپ قاب­دەش اتاندىرعان. 1944 جىلى مالدىباي قىستاۋىنا جاقىن سىبەتى دەگەن جەردەگى اكەسى ءجۇمادىل سالدىرعان ءتورت سىنىپتىق باستاۋىش مەكتەپكە سەگىز جاسىنان بارعانىمەن، ەمتيحان ال­عان­دا الىپپەنى تاقىلداپ وقىپ، قيسسا، داستان­داردى جاتقا سوققان بالانى بىردەن ەكىنشى سىنىپقا قابىلدايدى. ءۇشىنشى سى­نىپ­تان باستاپ ءدىن ساباعىن دا قوسىمشا وقى­تادى. ءسويتىپ، سىبەتى مەكتەبىن 1947 جى­­لى ۇزدىك باعامەن ءبىتىرىپ، ارى قاراي وقۋ­دى 1949 جىلى شاۋەشەك قالاسىندا جال­عاس­تىرادى. تۇرسىن، شاكەن، سەيىتبەك، ءداۋىت­بەك، ۇركىنشى سياقتى جەتەكشى مۇعا­لىم­دەر­دەن ءدارىس الادى. كەيىن وسى ادامدار جازۋشى شىعارمالارىنىڭ قاھارمان­دارى­نا اينالادى. ق.ءجۇمادىلوۆ – ادەبيەتكە ولەڭمەن كەلگەن قالامگەر. بولاشاق جازۋشىنىڭ «شىڭ­­جاڭ» گازەتىنە جىبەرگەن العاشقى شىعار­ما­سىن سول تۇستاعى گازەت قىزمەت­كەرى، قازىرگى بەلگىلى اقىن ورازاقىن اسقار ۇناتىپ، گازەتكە دايىنداپ بەرەدى. تۇڭعىش جاريا­لان­عان وسى ولەڭنەن كەيىن ايماقتىق «تار­با­عا­تاي» گازەتى مەن ولكەلىك «شۇعى­لا» جۋر­نا­لىنا ۇزبەي ولەڭدەرى جاريالا­نىپ تۇرا­دى. ال تۇڭعىش پروزالىق شىعار­ماسى 1956 جىلى «شۇعىلا» جۋرنالىنىڭ ءبىرىنشى سانىندا جاريالانعان «جامال» اتتى اڭگىمەسىنەن باستالادى. ونىڭ قا­زاق­ستان­داعى العاشقى شىعارماشىلىق قا­دا­مى دا ولەڭمەن باستالىپتى. 1957 جىلعى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ پوەزيا ءبولىمى­نىڭ باس­تىعى، بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان قارت اقىن مۇزافار الىمباەۆتىڭ كومەگى­مەن بولاشاق جازۋشىنىڭ ءبىر توپ ولەڭى رەسپۋبليكالىق گازەتتىڭ بەتىنە جارق ەتە قالعاندا، سول تۇستاعى ادەبي ورتا مەن ستۋدەنتتەر اراسىندا بولاشاق جازۋشىنىڭ بەدەلى بىردەن اسپانداپ شىعا كەلەدى. بۇ­دان كەيىن كوپ وتپەي ولەڭدەرى «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىنە، «پيونەر» جۋرنالىنا جاريالانادى. ق.جۇ­ما­دىل­وۆتىڭ تۇڭعىش كىتابى دا 1966 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كور­گەن «جاس داۋرەن» اتتى ولەڭدەر جيناعى ەكەن. 1956 جىلى شەت ەلگە وقۋعا جىبەرۋ ءۇشىن شاۋە­شەك قالاسىنا ەكى ورىن ءبو­لىنەدى. سو­نىڭ ءبىرى ءۇز­دىك وقۋ­شى بو­لعاندىقتان ق.جۇ­­مادىلوۆكە بۇيىرا­دى. ءسويتىپ، ارنايى وكى­مەت جولداماسىمەن سول كەزدەگى قازاق­ستان­نىڭ اس­تاناسى الماتىعا كەلىپ، وقۋعا تۇسەدى. قا­زىرگى ءال-فا­رابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋل­تەتى­نىڭ 2-كۋر­­سىن اياق­تاعان بەتتە 1958 جىلى ەلدەگى ناۋقانعا باي­لانىستى شەتەلدەگى ستۋدەنتتەردى دە قىتاي وكىمەتى قايتا شاقىرتىپ الادى. 1955 جىلعا دەيىن «كەرى توڭكەرىس­شىل­دەردى باستىق­تى­رۋ»، «جەر ارەنداسىن كەمىتۋ»، «پومەششيكتەردى ءتار­كى­لەۋ»، «ۇشكە قارسى، بەسكە قا­ر­سى» دەگەن سياقتى قوزعالىستار كەزىندە پرولەتاريات ديك­تاتۋراسى ءوزىنىڭ ەڭ وتكىر قارۋىن جەرگىلىكتى جەردەگى ەل باس­قار­عان تۇل­عالار مەن بەلگىلى اقىن-جازۋ­شى­لارعا باعىت­تا­دى. «وڭعا بەيىم ەلەم­ەنت» جانە «جەرگىلىكتى ۇلتشىل» دەگەن ەكى بىردەي «اتاققا» يە بولىپ ۇلگەرگەن ق.جۇ­مادىلوۆ «بارلىق گۇلدەر اشىل­­سىن، بارشا بۇل­بۇل سايراسىن» اتتى «اشىلىپ–سايراۋ» ناۋ­قا­نى­نىڭ كوكپارىنا اينالادى. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي، «سايرا­عان­نىڭ ءبارى بۇل­بۇل ەمەس، شەشەك اتقاننىڭ ءبارى گۇل ەمەس... بۇل­بۇل­دان – قارعانى، گۇلدەن – ارام ءشوپ­تى اجى­را­تۋىمىز كەرەك!» دەگەن ۇرانمەن «ستيل تۇزەتۋ» ناۋ­قانى شىعادى. قىزۋ ناۋ­قان كەزىندە بولاشاق جازۋ­شى وزىنە جا­بىلعان جالا­نىڭ بارىنە ءدا­لەلدى جاۋاپ ايتسا دا ونى «ەڭ­بەكپەن وزگەرتۋ لاگەرىنە» جىبەرەدى. ءسوي­تىپ، جازۋ­شى ءومىرى 1958-1962 جىل­­دارى قۋعىن-سۇرگىنگە اينالادى. 1961 جىل­عى كوك­تەمنىڭ با­سى­نان ونى «تومەنگە ءتۇسىرىپ»، تار­با­عاتاي اي­ما­عىنا جىبەرەدى. ءبى­راق ق.جۇما­دىلوۆتىڭ «يدەيا قالتاسى» دەگەن قوسىم­شا قۇ­جا­تى ۋاقى­تىندا جىبەرىلمەي، نە جەرگىلىكتى جەردەن جۇ­مىس تاۋىپ بەرمەي، ونى توعىز ايعا جۋىق سان­دالتادى. الماتى­دان وقىپ كەلگەن اجەپتاۋىر اتاعى بار ازاماتتى ءتىپتى مەكتەپتە مامان جەتىسپەي جاتسا دا، جۇمىس­قا قا­بىل­دامايدى. اقى­رى اتالاس اعايىنى، سىبەتى مەك­تەبىنىڭ ديرەكتورى نۇر­تاي قوجا­بەكوۆ جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الا وتىرىپ، بولا­شاق جازۋ­شىنى باستاۋىش سىنىپقا مۇعالىم ەتىپ قا­بىل­دايدى. «ءسويتىپ مەن 22 جا­سىم­دا «ۇلت­­شىل» اتاندىم. بۇل – مەنىڭ يم­پە­ريالىق وكىمەت بەرگەن تۇڭعىش اتاعىم ەدى. اۋەلدە قۇلاققا تۇرپىدەي تيگەنىمەن، كەلە-كەلە ەتىم ءۇي­رەنىپ، بۇل اتتان ونشا ۇرىك­پەي­تىن بولدىم. ءتىپتى، ماقتانىش ەتۋگە دە بولاتىنداي. الاياق، سات­قىن، ۇرى-قارى، قاراق­شى اتانباي، ۇلتشىل اتان­عانىما مىڭ ءبىر ءتاۋبا! ارينە، كەيىن ابى­رويعا جەتىپ، ەلگە تا­نىلعان كەزىمدە حالىق بەرگەن، ۇكىمەت بەكىتكەن باسقا دا اتاق-دارەجە­لەرىم بار. سول قاتاردا جاستاي تاعىلعان «ۇلت­­شىل» دەگەن ايداردى دا دالاعا تاستاعىم كەلمەيدى. تەگىندە، قاي ەلدە بولماسىن، وتار­شىل وكىمەت­تىڭ «حالىق جاۋى» دەگەندەرىن – «حالىق قا­ھار­ما­نى»، «ۇلتشىل» دەپ اتاعان­دا­رىن «ەلىن ءسۇي­گەن پاتريوت» دەپ ۇقساق قاتە­لەسپەيمىز»، – دەيدى جازۋ­شىنىڭ ءوزى. وتان­شىل، حالىق­شىل دەگەن سوزدەر جاقسى بول­عان­دا «ۇلت­شىل» دەگەن ءسوز­دىڭ قۇبىجىق قۇساپ كورىنۋى اۋەلدە كە­ڭەس وكى­مەتى­نىڭ الاشوردا قايرات­كەرلەرىن وسى­­لاي اتاپ، بۇل ءسوز ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ «قور­قى­نىشتى» سيپاتى­نان ارىل­ماي كەلە جات­قاندىعىن ق.جۇما­دىلوۆ «تاڭ­عا­جايىپ دۇنيە» اتتى ءومىر­بايان­دىق كىتابىندا جەرىنە جەتكىزە جازادى. مىنە، وسى ۋاقىتتا ول كرەملگە ءجۇز­دە­گەن ادامنىڭ قولىن قويعىزىپ، ءوز اتىنان جانە ءشارىپ اقىشەۆ دەگەن ناعاشىسىنىڭ اتىنان ونشاقتى رەت حات جولدايدى. شاۋە­شەكتەگى سسرو كونسۋلدىعىنا كىرىپ، وعان كەلگەن جاۋاپتارمەن دە تانىسادى. سول كەزدە ق.جۇما­دىلوۆكە ەلدىڭ سەنىم ارتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى، ونىڭ جاس جازۋشى دەگەن اتاعىنا قوسا، ەكى جىل الماتىدا وقىپ، كيريلليتسا مەن ورىس­شانى جاقسى مەڭگەرۋى سەبەپ بولادى. شەكارا اشىلعان بەتتە ءدۇر كوتەرىلگەن ەلدى توقتاتا الماي قالعان جەرگىلىكتى وكىمەت «كوش­كەن ەلدى بوگەي الماساق تا، سونى ۇيىم­داستىرعان «بۇ­زا­قىلاردى» ۇس­تاپ قالدىق» دەۋ ءۇشىن كوشتى ۇيىم­داستىرۋشىلار مەن كىنالى ادامداردى ىزدەۋگە شۇعىل كىرىسكەن كەزدە ەڭ الدىمەن ق.جۇمادىلوۆكە قاۋىپ تونەتىنى جايدان-جاي ەمەس. دەر كەزىندە حابار ءتيىپ، قاشىپ ۇلگەر­مە­گەندە قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنا وسىن­شاما مول دۇنيەنىڭ قوسىلۋى نەعايبىل ەدى. دەمەك، 1962 جىلعى باس-اياعى جيىرما شاق­تى كۇننىڭ ىشىندە شاۋەشەك ماڭىن­داعى قا­لىڭ ەلدىڭ شەكارادان ۇدەرە كوشىپ وتە شىعۋىن­داعى نەگىزگى يدەيا مەن جوبا-جوسپار ءدال سول كەز­دەن باستالعان دەۋىمىزگە نەگىز بار. 1962 جى­لى ول ولكەنى ءبىرجولا تاس­تاپ، شەكارا ما­ڭىن­داعى تۇتاس كوتەرىل­گەن ەلدى باستاپ، بەرگى بە­ت­كە ءوتىپ كەتكەننەن كەيىن ق.جۇ­مادىلوۆ قا­زىرگى ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ءۇزىلىپ قالعان وقۋىن قايتا جا­ل­عاس­تى­رادى. 1965 جىلى ۋني­ۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ، اۋەلى «قازاق ادە­بيە­تى» گازەتىندە، سو­سىن 1967 جى­لى «جازۋشى» باسپاسىنىڭ پروزا ءبولى­مىن­دە 1976 جىلعا دەيىن اعا رەداكتور بو­لىپ جۇ­مىس ىستەيدى، 1976-1981 جىلدار ارالى­عىن­دا مەم­لەكەتتىك باس­پا­سوز كوميتەتىندە قىز­مەت ات­قارادى. كەڭسە­دە وتىرىپ اتقار­عان جۇ­مىس­ت­ارىنىڭ قىسقا­شا تاريحى وسىن­داي. ال 1981 جىلد­ان باستاپ، قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن تەك شى­عار­ما­شى­لىق جۇمىس­پەن عانا اينالىسىپ كەلەدى. ءبۇ­گىندە ساۋلە اۋكەنقىزى ەكەۋى ءتورت ۇل، ءبىر قىز تاربيە­لەپ، ءوسى­­­رىپ، ارداقتى اتا، اياۋلى اجەگە اينالىپ وتىر. ارينە، كەڭەس وكىمەتىنىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزىنىڭ وزىندە جانىن شۇبە­رەك­كە تۇيە ءجۇرىپ، قازاق حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتا­جىن ايتۋعا ۇمتىلعان ق.جۇما­دىلوۆ سىن­دى «قا­زاق كاراسوزىنىڭ دارابوزى» (ب.شا­راحىم­باي)، «سوڭ­عى كوشتىڭ قارا نا­رى» (ن.قازى­بەكوۆ)، «تاعدىرى بولەك تار­لانبوز» (ا.ءنۇ­سىپ­­حان ۇلى)، «قازاق پرو­زا­سىنىڭ مۇز­تاۋى» (ت.احمەتجان)، «تاعدىر تامىرشىسى» (ق.ىس­قاق­ ۇلى)، «مۇراتى بيىك سۋرەتكەر» (م.حامزين)، «تاعدىرلى تۇلعا» (ت.جۇرتباي)، «دارابوز جازۋشى» (ج.ەلشىبەك) اتانعان قالام­گەر­دىڭ شىعارماشى­لىعىنداعى تىڭ وي مەن تا­قىرىپ سونىلىعى تالاي زەرتتەۋلەردىڭ وزەگىنە اينالارى حاق. ق.ءجۇمادىلوۆتىڭ ون ەكى توم­دىق شى­عار­مالار جيناعىنا العى­سوزى­ندە زامان­داسى ءارى قالامداسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەا­تى، جازۋشى اكىم تارازي بىلاي دەپ جازىپتى: «قابدەش – تىلگە اسا باي جانە ءار ءسوزدىڭ سيقىرلى بوياۋىن جان-تانىمەن نازىك سەزىنەتىن جازۋشى. ءتىل باي­لى­عى دەگەنىمىز – قازاقتىڭ ەسكىلى-جاڭالى ءسوز­دەرىن كوپ ءبىلۋ عانا ەمەس، ءار سوزگە جان ءبىتىرىپ، قالاۋىن تاۋىپ، ءوز ورنىندا دۇرىس قول­دانۋ عوي. ءتىل شەبەرلىگى دەپ وسىنى ايتادى. بۇل جاعىنان ال­عاندا، قابدەش – ادەبيە­تى­مىزدەگى ساناۋلى شە­بەر­لەر­دىڭ ءبىرى. جۇما­دىلوۆ پروزاسىن وقى­عان­دا، وكپەڭ قى­سىل­ماي­دى، ويلى-شۇقىرعا ۇرى­نىپ كىبىر­تىك­­تەمەي­سىڭ. بەينە اۋاسى تازا كەڭ سارايعا كىر­گەن­دەي، كوڭىلىڭ سەرگىپ، راحات­تا­نىپ وتىرا­سىڭ». ون  ەكى تومدىقتىڭ ىشىندەگى ون تومى – رومان، ءبىر تومى اڭگىمە-پوۆەستەرى، ءبىر تومى پۋبلي­تسيس­تيكالىق جانردا جازىلعان شىعار­مالارى. وندا وچەركى دە، سىن، پرو­بلە­مالىق ماقالا­لارى دا قامتىل­عان. ودان بەرى جازىل­عان كور­كەم تۋىن­دىلارى قانشاما، ءبىز ونى ماقالا باسىندا كەلتىردىك. سايىپ كەلگەندە، قالامگەر اتا-بابا دانالىعىنان، سول سىلەمدە قالىپتاسقان ۇلتىنىڭ عۇمىر ءسۇرۋ داعدىسىنان، ءجون-جوسىعىنان كوز جازباي، ادامعا دا، قوعامعا دا، زامانعا دا سابىرلى ءارى سەرگەك قاراپ، ءوزىنىڭ وعان دەگەن ىشكى پايىمىن اق قاعازعا تۇسىرۋدەن جالىققان ەمەس. رۋدا زايكەنوۆا، قازاق مەملەكەتتىك قىزدار  پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار باعامى قايتا ءوستى

قارجى • بۇگىن، 16:12

ۇقساس جاڭالىقتار