كەمەل كەلەشەككە اپاراتىن جول

وتكەن جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ وتاندىق بيزنەس ءۇشىن دامۋ مەن وركەندەۋدىڭ جاڭا پاراقتارى جازىلۋدا. ءۇش ەل: رەسەي, بەلارۋس جانە قازاقستاننىڭ اراسىنداعى كەدەندىك شەكارالار اشىلعان سوڭ, قازاقستان­دىق بيزنەسكە جاڭا رىنوكتار مەن مۇمكىن­دىكتەردىڭ ەسىگى ايقارا اشىلدى. 2010 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ, رەسەي مەن قازاق­ستاننىڭ اراسىنداعى كەدەندىك شەكارا جويىل­دى. ياعني, قىتاي-قازاقستان شەكاراسى­نان شىققان تاۋار پولياك-بەلارۋس شەكارا­سىنا دەيىن ەشقانداي دا كەدەندىك تەكسەرۋسىز وتۋدە. بۇل دەگەنىمىز – جاڭادان پايدا بولعان ۇلكەن رىنوك. ءبىز بۇگىندە وسى باسەكەلەستى رىنوك ىشىندەگى كوپتەگەن قىزىقتى ەكونو­ميكالىق ۇدەرىستەرگە كۋا بولىپ وتىرمىز. ال كەدەن وداعىنان ءبىز نە ۇتامىز؟ ەڭ الدىمەن, قاراپايىم قازاقستاندىقتار ءارى ساپالى, ءارى ارزان رەسەيلىك جانە بەلارۋستىق تاۋارلارعا قول جەتكىزەدى. بارىنەن بۇرىن, بۇل حالىق ءبىرىنشى كەزەكتە تۇتىناتىن جانە شەتەلدەردەن تاسىمالداناتىن تاۋارلار. ەكىنشىدەن, ءوزارا باسەكەلەستىك كۇرەستە وتاندىق تاۋارلاردىڭ قۇنى ارزانداي تۇسەدى. ەڭ باستىسى, ادال باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ ءونىم وندىرۋشىلەر كۇش جۇمىلدىرۋى ءتيىس. ياعني, كەدەن وداعى قازاقستانعا رەسەيمەن جانە بەلارۋسپەن تەڭ دارەجەدە ارىپتەس بولۋعا جول اشادى. ەڭ باستىسى, ءۇش ەلدىڭ كەدەندىك شەكاراسىن اشىپ تاستاۋ – قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ تۇتىنۋ رىنوگىن 16 ملن.ادامنان 170 ملن. ادامعا دەيىن كوبەيتەدى. رەسەي, بەلارۋس جانە قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى وتە ءتيىمدى ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق بىرلەستىك ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. قازاقستاندىق كومپانيالار پايدالانىپ ۇلگەرگەن كەدەن وداعىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن ازىرشە وزگە مەملەكەتتەر تولىق كولەمدە باعالاعان جوق. سوعان قاراماستان, قازىردىڭ وزىندە قىرعىز­ستان سياقتى ەلدەر وداققا كىرۋگە نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. كەدەن وداعى جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ جونىندەگى ورتالىقتىڭ جەتەكشىسى الەكساندر كورسۋنوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, كو-نىڭ تيىمدىلىگىنە قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر مەن ءوندىرىس جۇمىسشىلارى ءبىرىنشى بولىپ باعا بەردى. «بۇعان دەيىن رەسەي مەن بەلارۋسقا ەكسپورتقا شىعارىلاتىن قازاقستاندىق تاۋارلار كولەمىنىڭ وسۋىنە ۆەتەرينارلىق جانە سانيتارلىق تالاپتاردىڭ, تەحنيكالىق نورما­لاردىڭ سايكەسسىزدىگى, ءوزارا ساۋدادا ليتسەنزيالاۋ ءادىسى كەدەرگى كەلتىرەتىن. ال, كەدەن وداعى ىسكە قوسىلعانىنا 1 جىل وتپەي جاتىپ-اق رەسەيگە شىعارىلاتىن قازاقستاندىق ەكسپورت­تىڭ كولەمى 30 پايىزعا ۇلعايىپ, 5 ملرد-تان استام ءرۋبلدى قۇرادى», – دەيدى ا.كورسۋنوۆ. ءوز كەزەگىندە, – دەيدى رەسەيلىك ساراپشى, كو اشىلعاننان بەرى كوپتەگەن رەسەيلىك كا­سىپورىندار قازاقستاندا ءوز فيليالدارىن اش­تى, ال كەيبىرەۋلەرى سالىق تارتىبىنە جەڭىلدىك بەرىلگەنىن ۇتىمدى پايدالانىپ, ءوندىرىس ورىندارىن اشۋدا. الەكساندر كورسۋ­نوۆتىڭ باعالاۋىنشا, كاپيتالدىڭ, تاۋارلار­دىڭ قىزمەت تۇرلەرى مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالۋىنا جول اشاتىن بەك جۇمىس ىستەي باستاعان سوڭ, قازاقستاننىڭ ماكرو­ەكو­نوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرى دە وسەتىنى ءسوزسىز. «ءبىر ەرەكشەلىگى, ەلدەگى تۇراقتى ساياسي جاعدايدىڭ اسەرىنەن قازاقستاندىق ەكونوميكا وتە جىگەرلى جانە سىرتتان كەلەتىن تىكەلەي ينۆەستيتسيالار ءۇشىن ءتيىمدى», دەيدى ا.كورسۋنوۆ. م.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-دىڭ پوست­كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى قوعامدىق-ساياسي پروتسەستەردى زەرتتەۋ جونىندەگى اقپاراتتىق-ساراپتا­مالىق ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى يۋليا ياكۋشەۆانىڭ پىكىرىنشە, «كەدەن وداعىنا كىرۋدەن قازاقستانعا كەلەتىن ەڭ ۇلكەن پايدا – بۇل رىنوكتا ەركىن باسەكەلەسۋگە ۇيرەنۋ ءمۇم­كىندىگى, بسۇ-عا مۇشە بولعاننان كەيىن جاھاندىق باسەكەلەستىككە ۇزدىك دايىندالۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك. كەدەن وداعىنىڭ قازاق­ستان ءۇشىن تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – ترانزيتتىك الەۋەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, – دەيدى رەسەيلىك ساراپشى. ويتكەنى, سىرتقى شەكارالاردا كەدەرگىلەردىڭ بولماۋى جۇك تاسىمالداۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. سونداي-اق, نەگىزگى تۇتىنۋ رىنوكتا­رىنان الىس جات­قان قازاقستان سياقتى ەلدەرگە ورتاق ينفرا­قۇرىلىمعا شىعاتىن جول اشىلادى». جالپى العاندا, دەپ سانايدى يۋ. ياكۋشەۆا, كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى ارىپتەس-ەلدەردەگى قۋاتتى ەكونوميكالىق الەۋەتتى تولىعىمەن پايدا­لانۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. «بۇل جەردە كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەت­تەردىڭ ورتاق مۇناي رەزەرۆتەرى 90 ملرد. باررەلدى, تابيعي گازدىڭ قورى 538 ترلن. تەكشە مەتردى قۇراي­تىنىن مىسالعا ايتساق تا جەتىپ جاتىر»,  دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ياكۋشەۆا. رەسەيلىك ساراپشىنىڭ ترانزيتتىك الەۋە­تىمىز تۋرالى ايتقان پىكىرىنىڭ جانى بار. قازاقستاننىڭ كولىك سالاسىنداعى الەۋەتى زور. ماسەلەن, 190 ملرد. تەكشە مەترگە دەيىن وتكىزۋ مۇمكىندىگى بار گاز-كولىك جۇيەسى 10 مىڭ شاقىرىمنان اسادى. مۇناي جۇرەتىن قۇبىرلاردىڭ ۇزىندىعى 7,4 مىڭ شاقى­رىمنان اسادى. «قازترانسگاز», «قازتران­س­ويل» سياقتى وتاندىق كومپانيالار مۇناي-گاز رەسۋرستارىن تاسىمالداۋشىلاردىڭ الەم­دىك ەليتاسىنا كىرەدى. الداعى جىلداردا بۇل كورسەتكىشتەر وسە بەرەتىنى بەلگىلى. ال, «قازاقستان تەمىر جولى» اقش, قىتاي, رەسەي, ءۇندىستان جانە ۋكراينا كومپانيالارىمەن بىرگە جۇك تاسىمالداۋ كولەمى جونىنەن تەمىر جول كومپانيالارىنىڭ الەمدىك التىلىعىنا كىرەتىنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. – تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ينۆەستيتسيا­لاردىڭ, حالىقتىڭ تابىسىنىڭ ءوسۋى جيىنتىق سۇرانىستىڭ قارقىنى مەن كولەمىن ارتتىردى. سوڭعى بەس جىلدا كەدەيلىك دەڭگەيى 4 ەسەگە دەيىن, كۇنكورىس ميني­مۋمىنان تومەن تابىس تاباتىن حالىقتىڭ ۇلەسى 2 ەسەگە دەيىن تومەندەدى. بۇل قۇبىلىس ەلىمىزدەگى ەكونومي­كالىق احۋالدىڭ جالپى جاقسارۋىنان انىق بايقالدى. حالىقتىڭ تۇتىنۋ شىعىندارى قۇرىلىمىندا ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋار­­لاردىڭ ۇلەسى ەرەكشە قارقىنمەن ءوسىپ كەلەدى. ەگەر 2000 جىلى بۇل ونىمدەردىڭ تاۋار اينالىمى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ اينا­لىمىنان 1,27 ەسە ارتىق بولسا, 2009 جىلى بۇل ارالىق 3 ەسەگە دەيىن ۇلعايدى. ويتكەنى, حالىق ەت, بالىق, شوكولاد, كونديتەر ونىمدەرىن, سونداي-اق, كيىم, اياق كيىم, تۇرمىس زاتتارىن, اۋديو جانە بەينەاپپاراتۋرانى بۇرىنعىدان كوبىرەك تۇتىناتىن بولدى. سونىمەن بىرگە, حالىق­تىڭ بانكتەردەگى دەپوزيتتەرى دە ءوستى. وسىلايشا, وتاندىق ەكونو­ميكادا جاعىمدى ۇدەرىستەر كوبەيىپ وتىر. حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى, بانكتەردەگى سا­لىمدارىنىڭ كوبەيۋى, ازىق-ت ۇلىك ساپاسى­نىڭ جوعارىلاۋى سياقتى قۇ­بىلىستار ناقتى مىسال بولادى, – دەيدى ەكونوميكا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور راحمان الشانوۆ. «ۇزاق ۋاقىت پايدا­لانۋعا بولاتىن تاۋارلار دا كوبىرەك ساتىلا باستادى. ال, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرگە جۇمسالاتىن شى­عىن­دار ءتورت جىل ىشىندە ەكى ەسەگە ۇلعايىپ, 800 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. بۇل سالادا جيناقتالعان قارجى تۇتىنىلعان قارجىدان اسىپ ءتۇستى. حالىقتىڭ ءوز قاجەتىنە كوپ قاراجات جۇمساۋىنىڭ ءوزى قوعامنىڭ جاڭا دامۋ كەزەڭىنە وتكەنىنىڭ بەلگىسى», – دەيدى ر. الشانوۆ مىرزا. سەنات دەپۋتاتى ءادىل احمەتوۆتىڭ اي­تۋىنشا, كەشەگى قارجىلىق داعدارىستىڭ وزىندە كوپتەگەن ەلدەر بىزدەن ۇلگى الاتىنداي جاعدايعا جەتتىك. «ءبىز قارجى داعدارىسىنان قالاي شىقتىق؟ مىسالعا, «جول كارتاسىن» الساق. مەملەكەت ەڭ اۋەلى ىشكى جاعدايعا كوڭىل ءبولدى. جولدار مەن تۇرعىن ۇيلەردى جوندەۋ, ءبىلىم مەن دەنساۋلىق سالاسىن كۇشەيتۋ, اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ورىن­دارىن اشۋ ارقىلى تىعىرىقتان تەز شىعا الدىق. ەگەر عالامدىق دەڭگەيدە الىپ قاراساق, جاقسى جول دەگەن ەلدىڭ ەكونومي­كالىق دامۋىنىڭ سيپاتى. ەگەر جول ناشار بولسا, ول سول ەلدىڭ ەكونو­ميكاسى دا دامىما­عانى دەگەن ءسوز. جاقسى جول سالۋ بۇكىل ەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە اسەر ەتەتىن الەۋمەتتىك فاكتور. ياعني, بارلىعى ءبىر-بىرىمەن باي­لانىستى»,  دەيدى ول. قازاقستاننىڭ جاڭا ون­جىلدىقتا ۇزدىكسىز دامۋى ءۇشىن پرەزيدەنتتىك «2020 ستراتەگياسىنىڭ» بارلىق نەگىزگى مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋىمىز قا­جەت. ءبىر انىق نارسە, بۇل ستراتەگيالىق باعدار­لا­مانى ونىڭ اۆتورى – تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ باس­شىلىعىمەن عانا ءتيىمدى تۇردە جۇزەگە اسىرامىز. الداعى ۋاقىتتا نەگىزگى, بازالىق ءۇش الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعدارلامانى – 2020 جىلعى كەزەڭگە دەيىنگى ەلىمىزدى دا­مىتۋدىڭ ستراتەگيالىق جوس­پارىن, ۇدە­مەلى يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيا­لىق دامۋ باعدار­لا­ما­سىنىڭ العاشقى بەس­جىلدىعىن جانە 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان بيز­نەس­تىڭ جول كارتاسىن جۇزەگە اسىرۋ جوسپار­لا­نىپ وتىر. وندا دا ماقساتتارىمىز ايقىن. ءما­سە­لەن, ءجۇز مىڭداعان جاڭا جۇمىس ورىن­دارىن اشۋ ءۇشىن 2014 جىلعا دەيىن 294 ين­ۆەس­­تيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ جوس­پارلانعان. ال ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتتارى مىنالار: ەلىمىزدەگى ءىجو ءوسىمىن (ول 2010 جىلى 128 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى) 2015 جىلى 210 ملرد. اقش دوللارىنا دەيىن جەتكىزۋ; جان باسىنا شاققانداعى ءىجو ءوسىمىن (2010 جىلعى كورسەتكىش – 8 000 اقش دوللارى) 2015 جىلى 12 400 اقش دوللارىنا دەيىن; ورتاشا ايلىق جالاقىنى (2010 جىلى 77 000 تەڭگە بولسا) 2015 جىلى 120 000 تەڭگەگە كوبەيتۋ; ورتاشا زەينەتاقىنى (2010 جىلى 27 400 تەڭگە بولسا) 2015 جىلى 46 200 تەڭگەگە كوبەيتۋ; اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2015 جىلى 2 ەسەگە دەيىن ۇلعايتۋ; يننوۆاتسيالىق جاعىنان بەلسەندى كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسىن (2010 جىلعى 4 پايىزدان) 2015 جىلى 10 پايىزعا دەيىن ءوسىرۋ جانە ت.ب. ياعني, بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان كەمەل كەلەشەككە اپاراتىن تۋرا جولدى تاڭداي الدى. تاڭاتار تابىن ۇلى.