دۇبىرگە تولى دۇنيە

بريكس – باتىستىق ەمەس بەس ەلدىڭ بىرلىگى وتكەن اپتاداعى باستى ساياسي وقيعالاردىڭ ءبىرى بريكس دەپ اتالاتىن وداققا بىرىككەن مەملەكەتتەر – برازيليا, رەسەي, ءۇندىستان, قىتاي جانە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى باسشىلارىنىڭ قىتايدىڭ حاينان ارالىنداعى سانيا قالاسىندا باس قوسۋى بولدى. بۇل ەلدەر وسى­دان ون جىل بۇرىن الە­م­دىك ەكونومي­كا­نىڭ 17,5 پايى­زىن يەم­دەنسە, قازىر ول 25 پايىزعا جەتىپ وتىر. ال الەمدىك ساۋداداعى ولار­دىڭ ۇلەسى ون جىلدا 10,9 پا­يىزدان 18,6 پايىزعا كوتەرىلگەن. ءسىرا, بۇل وداققا بىرىگۋشى­لەر­دىڭ باستى سيپاتى – وعان باتىس ەل­دەرىنىڭ قاتىستىرىلماۋى, دا­مۋ­شى الىپ دەرجاۆالاردىڭ بىرىگۋى. ون­دا­عى ماقسات – سول دامۋ جو­لىن­دا باسقا دامىعان ەلدەرگە ەكو­نو­مي­كالىق تا, ساياسي دا تاۋەل­دى بولماۋ, ەسەسى كەتپەۋىن ويلاس­تىر­عان­دارى اڭ­عارىلادى. جۇرت نازارىن اۋدا­راتىنى دا بۇل ەل­دەر­دىڭ الىپ­تى­عى, وراسان زور ەكو­نو­ميكالىق جانە ادامي رەسۋرس­تارى­نىڭ مولدىعى. تاعى ءبىر تاڭ­دانارلىق ءجايت – بۇل وداققا كىرگەن ەل­دەر كۇنى كەشە الەم­دى تىتىرەتكەن ەكونو­مي­­كا­لىق داع­دا­­رىس­تا ولار­­دىڭ رە­­سەي­دەن باس­قا­سى زار­­داپ شەگە قوي­عان جوق. ال قى­تاي قا­رىشتى قادا­مىمەن كوزگە ءتۇستى, ەكونو­مي­كاسى 2009 جىلى 9,2 پا­يىز­عا ءوس­تى. بۇل كەزدە اقش ەكو­نو­­ميكاسى 2,6 پا­يىز­عا, گەرمانيا ەكو­­نومي­كا­سى 4,7 پايىز­عا ءتو­مەن­دەدى. مۇ­نى, ءسىرا, بۇل ەلدەردىڭ ەكو­نو­­مي­كاسى دا­مىعان ەل­دەردىڭ ەكونو­ميكا­سى­نا ءالى دە تى­عىز كىرىگە قوي­ماعان­دى­عىنان دەپ ءتۇسىن­دى­رۋگە بو­لاتىن شىعار. بۇل ەلدەردىڭ الەمدىك قوعام­داس­تىقتا دا ايتار­لىقتاي ساياسي ورنى بار. بۇۇ قاۋىپ­سىزدىك كەڭە­سىنە ەكەۋى تۇراقتى مۇشە بولسا, ۇشەۋى جاي مۇشە. ولار الەمدىك سايا­سي ومىرگە مىقتاپ ىقپال ەتە الا­دى. بىراق سول مۇمكىندىكتەرىن تولىق جۇزەگە اسىرا الماي ءجۇر. سوڭعى باسقوسۋدا سول­تۇس­تىك افريكا مەن تاياۋ شىعىست­ا­عى جاعداي ءسوز بولعانىمەن, ودان بۇرىنىراق بۇل ماسەلە بۇۇ قاۋىپ­سىزدىك كە­ڭە­­سىن­دە تالقىلانعان كەزدە بريكس ەلدەرى باتىس ەلدەرىنىڭ ىق­پالىنان شىعا المادى, قان­توگىستىڭ ورىن الۋىنا توسقاۋىل قويا المادى. بريكس – جاس, جاڭا بىرلەستىك. تەك ءۇشىنشى رەت قانا باس قوسىپ وتىر. العاش رەت 2009 جىلى رەسەيدە كەزدەسۋ وتكىزسە, بىلتىر برازيليادا باس قوستى. ولاردىڭ ءار كەزدەسۋى جۇرت نازارىن اۋ­دارۋى زاڭدى. بۇل ەلدەردە الەم حالقىنىڭ جار­تى­سىنا جۋىعى شوعىرلانعان. وسى­نشاما حا­لىق­تىڭ مۇددەسىمەن, ماق­سا­تىمەن سا­ناسپاۋعا بولمايدى. قى­تاي­دا­عى كەز­دەسۋدە ەكونوميكا, ساياسات ءما­سە­لە­لەرى جان-جاقتى ءسوز بو­لىپ, وندا بۇل ەلدەردىڭ ۇستاناتىن ور­تاق باعىتى ايقىندالدى. قىرعىزستان: ساۋداعا تۇسكەن ۆيتسە-پرەمەر قىرعىز اعايىندار اراسىندا بيلىك ءۇشىن تالاس تاعى دا ءورشي ءتۇستى. پارلامەنتتەگى كواليتسياعا بىرىككەن ءۇش پارتيانىڭ ءبىرى – «رە­س­پۋب­ليكا» پارتياسىنىڭ ليدەرى ومىربەك بابانوۆ ءوز ءوتىنىشى بو­يىنشا ۋاقىتشا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنەن كەتتى. بۇل «كەتۋدىڭ» ما­­ڭىزى ايرىقشا. بابانوۆ, ونىڭ پار­­تيا­سى پارلامەنتتە قۇرىلعان قالت-قۇلت ەتكەن كواليتسيانىڭ ءبىر اياعىنداي. ولار كەت­سە, كواليتسيا قۇ­لاي­دى. وندا كەزەكتى بيلىك داع­دارىسى باس­تالادى. ونىڭ ارتى ساياسي قاق­تىعىستارعا سوقتىرادى. جالپى, بابانوۆ بۇگىنگىدەي ءوت­پەلى قىسىلتاياڭ كەزەڭدە قىر­عىز ساياساتىندا ۇلكەن تۇلعاعا اينا­لىپ وتىر. ول پارلامەنتتەگى سوڭ­عى كواليتسيانىڭ باس­تا­ما­شى­سى بولۋىمەن قاتار, بەلسەندى دە ىسكەر قايراتكەر ەكەنىن تانىتتى. ىمى­راشىلدىق قا­دام­دارعا كوبى­رەك جۇگىنىپ, كوا­لي­تسيالىق ۇكى­مەت­تى ساق­تاپ قالۋ­عا تىرىستى, ەل­دىڭ تۇ­رالاپ قال­عان ەكونو­ميكاسىن جان­دان­دى­رۋعا كوپ كۇش-جىگەر جۇم­سادى. ونىڭ قاتتى سىنعا ۇشى­راۋى دا, قارسىلاستارىنىڭ كو­بە­يۋى دە سوعان بايلانىستى. قارسىلاستار دەگەندە, ساراپ­شى­لار ولاردىڭ ىشتە دە, سىرتتا دا بارلىعىن ايتادى. اسىرەسە, وپپو­زي­تسيالىق پارتيالار وعان قاتتى ءشۇي­لىك­تى. بابانوۆتىڭ ۇكى­مەت­تەگى قىز­مەتى (ول ەكونوميكا ءما­سەلە­لەرى­مەن اينالىستى) كوپ ادام­دارعا, ونىڭ ىشىندە پارلامەنت دەپۋتات­تارىنىڭ ءبىرازىنا ۇناعان جوق. ولار بابا­ن­وۆ­تىڭ بۇرىنعى جانە قازىرگى ىسىنەن كەمشىلىكتەر ىزدەستىردى. ونىڭ ءوز ءسو­زى­مەن ايت­قاندا, «وپپوزيتسيا­نىڭ جە­­كە دەپۋ­تاتتارى وعان ويدان شى­عا­رىلعان, نەگىزسىز ايىپتار تاقتى». بۇل ايىپتاۋعا بۇرىنعى باس پروكۋروردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى قۇباتپەك بايبولوۆتىڭ اۋزىمەن ايتىلعان ونىڭ «جەمقورلىق ارە­كەت­­تەرى» سەبەپ بولدى. قىرعىز­دىڭ بەل­گىلى ساياساتتانۋشىسى مارس سا­ريەۆ­­تىڭ پىكىرىنشە, ەل ەكو­نومي­كا­سىن­­دا قيىندىق تا, كەمشىلىك تە كوپ, سونىڭ اۋىرتپا­لى­عىن موي­نى­مەن كوتەرىپ وتىرعان ازا­ماتتىڭ جۇمىسىنان كەمشىلىك تە تابۋعا بو­لادى, بىراق بابانوۆقا اۋىر كىنا قويۋدىڭ ءجونى جوق. ءسىرا, سودان دا, وزىنە سەنگەندىكتەن دە بولار, بابانوۆ ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋ ءۇشىن ءوزىن ءبىر اي مەرزىمگە ۋاقىتشا قىزمەتىنەن بو­سا­تۋ­عا ءوتىنىش بەردى. بوساعان ادام­نىڭ قايتا ورا­لۋى قيىن. جۇرت با­بان­وۆ­تىڭ ورا­لۋى­نا سە­نە قوي­مايتىنداي. ونىڭ سەبەپتەرى كوپ. ءسى­را, ەڭ ال­دى­مەن قا­زىرگى پرەمەر-مينيستر المازبەك اتام­­باەۆ­تىڭ ءوزى­نىڭ ءبىرىنشى ورىن­­­باسا­رى­نىڭ ءوتىنىشىن وڭاي قاناعات­تان­دىرعانى دا تاڭدان­دىرادى. ول بابانوۆ ءۇشىن كۇ­رەسۋى كەرەك ەدى. كۇرەسە المادى. وعان با­بانوۆتىڭ كەتكەنى قاجەت بول­عان­داي. ىشكى دە, سىرتقى دا قار­سى­لاس­تارىنىڭ كو­ڭى­لىنەن شى­عۋ ءۇشىن. ىشكى قارسىلاستار دەگەندە, قا­زىرگى قىرعىز ساياساتىنداعى ساياسي قاي­راتكەرلەردىڭ كوپشىلىگى وسىناۋ وتكىر دە ىسكەر, ساياسي ومىرگە بەلسەنە ارالا­ساتىن, جالىنداپ جانىپ تۇر­عان باسە­كەلەسىنە قىزعانىشپەن قا­راپ, ونىڭ اياعىنان شالعىسى كەلەتىندەي. وعان قارسىلار كوالي­تسيا­عا كىرگەندەر­دىڭ ىشىندە دە كوپ, كىرە الماعاندار ارا­سىندا دا بار. كواليتسيا كۇيرەسە, ولاردىڭ ءبىر­ازى ودان پايدا كورەدى. سىرتقى قارسىلاستار تۋرالى دا اڭگىمە كوپ ايتىلادى. ءوزىنىڭ ءوتىنىش بەرۋىنىڭ الدىندا ومىرەك بابانوۆ ماسكەۋگە بارىپ قايت­قان. ولارمەن ءتىل تابىسا الما­عان­داي. ساراپشى­لار­د­ىڭ ايتۋىنشا, بابانوۆ ءماس­كەۋگە ۇنامايدى. ءتىپتى ولار اتامباەۆتان ونى كەتىرۋدى تا­لاپ ەتكەندەي. پرەمەر-مي­نيستر­­­دىڭ ءوز ورىنباسا­رى­نىڭ ءوتى­نى­شىنە جەدەل قول قويۋى دا سودان دەيدى. بابانوۆ ماسكەۋگە نەگە ۇناما­دى؟ قىرعىزستانعا ءدال قازىر سىرت­­تىڭ كومەگى, قولداۋى كەرەك-اق. سول ماقساتپەن بابانوۆ جا­قىندا قى­تاي­عا دا بارىپ قايتقان. ءبىراز جايعا, ەڭ الدىمەن ەكى ەل اراسىندا تەمىر جول سالۋعا كەلىسكەن سىڭاي­لى. بۇل ءماس­كەۋگە ۇنا­مادى. تەك بىزبەن عانا بولا­س­ىڭ­دار, دەيدى. ال اتامباەۆ ۇكى­مەتى­نىڭ ماسكەۋدەن قول ۇزۋگە شاماسى جوق. امالسىز­دان ونىڭ دەگەنىنە كو­نۋگە ءماجبۇر. ساراپ­شىلاردىڭ اي­تۋىن­شا, قىر­عىز رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋىنە دە سول سەبەپ. قىرعىز ۇكىمەتىنىڭ ءبىرىنشى ۆي­تسە-پرەمەرىنىڭ ۋاقىتشا ور­نى­­نان كەتۋى ونداعى ساياسي تار­تىستى ءبا­سەڭدەتە مە دەگەنگە كەلسەك, وعان كۇ­­مان كوپ. ال ومىربەك بابانوۆ ۇكى­مەتكە بۇگىن قايتا ورالماعان­مەن, ۇلكەن ساياساتتان كەتپەيتىنى انىق. ماماديار جاقىپ.