ۇلتتىق مۇددە جانە ۇلتشىلدىق

ءار ادام ءوزىن ناقتى ءبىر ۇلتتىڭ وكى­لى­مىن دەپ سانايدى. ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسيالانۋ ازاماتتىڭ جەكە باسىنىڭ ءىسى, ول نەگىزىنەن شىق­قان تەگىنە بايلانىستى ايقىن­دا­لادى. ارالاس نەكەدەن تۋعان ادام زاڭ بو­يىنشا اكە­سىنىڭ, نە اناسىنىڭ ۇلتىن تاڭ­دايمىن دەسە ءوز ەركى. بارلىق حالىقتا دەر­­­لىك, اسىرەسە, قازاقتا ۇلتىن اكەسى بو­يىن­شا انىقتايدى, تەك كەيبىر حالىقتا, مىسالى, ەۆرەيلەردە ۇلت­­تىق بولمىسى شەشەسىنەن تانىلادى. ءبى­راق عى­لىمي دەرەكتەر بويىنشا ادامنىڭ نەگىزگى تەكتىك قا­سيەت­تەرى ەركەكتە عانا بولاتىن ءۇ-حرو­مو­سومى ارقىلى بەرىلەدى. سوعان قارا­ماي, وتە سيرەك بولسا دا ءتۇرلى سەبەپتەرمەن اكە­سىنە دە, شەشەسىنە قاتىسى جوق ءبىر ۇلتتى تاڭداۋ دا كەزدەسەدى. زاڭدا بۇعان شەكتەۋ جوق, ۇلتىن جاريالاماۋعا دا ەرىك بەرىلەدى. ءتىپتى جەكە ءبىر ۇلتتىڭ ەمەس, جالپى ادامزات­تىڭ وكى­­­لىمىن دەيتىندەر دە بار. الايدا, تاريحتا بەل­گىلى, بۇكىل ادام­زات­قا ورتاق, اتاقتى تۇلعا­لار­دىڭ ەشقايسىسى دا ءوز ۇلتىن تارك ەتپەگەن. ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسيالانۋدىڭ ءداس­تۇر­لى ۇستانىمدارى مەن ودان ءارتۇرلى جولمەن اۋىتقۋلاردىڭ, ءوزىمىزدىڭ اتا ءداس­تۇرى­مىز بەن بۇگىنگى كۇنگى بوي كورسەتە باستاعان باعىتتاردىڭ قازىرگى قازاق قاۋىمىنا اسەرى قانداي؟ جالپى, ۇلت دەگەننىڭ ءوزى نە؟ ۇل­تىق مۇددە نەدەن تۇرادى, ول ءۇشىن قانداي ارەكەتتەر قاجەت؟ وسى سۇراق­تاردىڭ جاۋا­بىن قاراستىرىپ كورەلىك. ۇلت حالىقتان, حالىق ۇلىستان (تايپا), ۇلىس رۋدان, رۋ ادامدار توبىنان قۇرالىپ, بەلگىلى ءبىر قوعامدىق-ەكونوميكالىق فورماتسيالاردان ءوتىپ قالىپتاساتىنى بەلگىلى. العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس كەزىندە رۋ مەن تايپالار پايدا بولسا, قۇلدىق قوعام مەن فەوداليزم كەزىندە ول حالىق دارە­جە­سىنە جەتەدى, ال حالىقتىڭ ۇلتقا اينالۋى فەو­داليزمنىڭ ىدىراپ, كاپيتاليزمنىڭ دامۋىمەن بايلانىستىرىلادى. بىزدەگى قو­عام­دىق عىلىمداردىڭ قاعيدالارى بو­يىن­شا كاپيتاليزم كەزىندە ءبىرتۇتاس شارۋا­شى­لىق كەڭىستىگى پايدا بولىپ, ساۋدا مەيلىنشە دامي كەلە ول ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىن تۇگەلدەي قامتىپ, جالپى ۇلتتىق ەكونو­ميكا جانە كۇشتى ورتالىق قالىپتاسىپ, ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋىنا جول اشىلادى. ۇلتتىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ ماڭىزدىل­ى­عى­مەن قوسا, باسقا دا فاكتورلاردىڭ اسەرى ايتار­لىق­تاي. ولاردىڭ قاتارىندا سول قاۋىمداستىققا ورتاق مادەني-تىلدىك باي­لا­نىس جانە ورتاق مە­كەن ەتىلگەن جەر تەر­ري­تورياسى بار. بۇل تەرريتوريادا سول ۇلت­تىڭ مادەني-تىلدىك قۇ­رال­دارى ۇستەمدىك ەتۋى كەرەك. تاعى ءبىر ماڭىز­دى شارت – بۇل قاۋىمداستىقتىڭ مۇشەلەرى اراسىندا ازا­مات­تىق تەڭدىك قاجەت. ءار ادام ءوزىن وسى قاۋىم­نىڭ لايىقتى دارەجەدەگى تەڭ قۇ­قىق­تى مۇشەسى, جەردىڭ, تابيعي بايلىق­تار­دىڭ, جالپى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ يەگەرى رەتىندە سەزىنۋى قاجەت. بۇل شارتتاردىڭ ورىن­دالۋىنىڭ كەپىلى – ونى قامتاماسىز ەتەتىن ۇلتتىق مەملەكەت. ەگەر ونداي تاۋەل­سىز ۇلتتىق مەملەكەت بولماسا, وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن قوزعالىس باستالادى. ۇلتتىڭ قالىپتاسۋى تۋرالى زەرتتەۋلەردە ءجيى سىلتەمە جاسالىپ جۇرگەن كارل دويچتىڭ پىكىرى بويىنشا ۇلت ءوزىنىڭ تەگى ءجو­نىندەگى قاتە ۇعىمداردىڭ شىر­ماۋىن­دا­عى جانە كورشىلەرىنە دەگەن ۇجىمدىق ءوش­پەن­دىلىك نەگىزىندە توپتاسقان ادامدار تو­بى. بۇل قاعيدادا اششى دا بولسا شىندىق بار. ال ءبىز, قازاقتار, شىققان تەگىمىزدى ۇمىت­پاعان, جەتى اتامىزدى جاتتاپ وسكەن, رۋى­مىز تولقۇجاتىمىز بولعان حالىقپىز جانە باسقالارعا وشتەسىپ, ەسە قايتارۋ ءۇشىن توپتاسقان ەمەسپىز. بىراق ۇلتتىق ەگويزمنىڭ الەمدىك ساياساتتاعى ماڭىزىن ەسكەرە وتى­رىپ, ءوز باعىتىمىزدى ايقىنداۋعا ءتيىسپىز. قازىرگى زامانداعى مەملەكەتتەردىڭ بار­لىعى دا ۇلتتىق مەملەكەتتەر. كۇللى ساياسي ۇدەرىستەر ۇلتتىڭ مۇددەسىنەن تۋىندايدى, نەمەسە ولاردىڭ كوزگە كورىنبەيتىن ۇلتتىق استارى بار, ءارتۇرلى پىشىندە بۇركەمەلەنىپ باسقاشا بولىپ كورىنگەنىمەن, بەلگىلى ۇلت­تىڭ مۇددەسىنە سايادى. بۇل مۇددەلەردىڭ ارا-قاتىناسى حالىقارالىق ساياساتتى اي­قىن­دايدى. «ءبىزدىڭ ماڭگىلىك دوس-دۇش­پانى­مىز جوق, ماڭگىلىك مۇددەمىز بار» دەيتىن ساياساتتاعى ەجەلگى قاعيدا, تۇپتەپ كەلگەندە, ۇلتتىق مۇددە, قالعانىنىڭ ءبارى ودان تۋىندايتىن ەكىنشى كەزەكتەگى ماسەلەلەر. ءارتۇرلى قوعامدىق فورماتسيالاردان ءوتىپ, ۇلتتاردىڭ, ولار قۇرعان ۇلتتىق مەم­لە­كەت­تەر­دىڭ پايدا بولۋى دۇنيە جۇزىندە ءبىر كەزەڭدە بىردەي جاعدايدا بولعان جوق. ەڭ الدىمەن بۇل ۇدەرىس باتىستا, اتلان­تي­كانىڭ ەكى جاعا­لاۋىن­­دا قالىپتاستى. بۇل ايماقتا ۇلتتىق مەم­لەكەت نەگىزىنەن ىشكى كۇشتەردىڭ اسەرىنەن اۆتوحتوندى الەۋ­مەت­تىك-ساياسي دامۋ شەڭ­بەرىن­دە, سىرتتان اي­تار­لىقتاي بوگدە ىق­پال­سىز جاعدايدا ءوتىپ, نەگىزىنەن تاريحتا جا­ڭا اعارتۋ­شىلىق (رەنەسسانس) داۋىرىنە تۇسپا-تۇس كەلدى. ىلە-شالا بۇل ۇدەرىس گەرمانيا, پولشا, رەسەي قا­تار­لى ەلدەردى قامتى­دى. الدىڭعى توپ­تا­عى ەلدەردە ۇلتتىڭ, ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ قالىپتاسۋى ۇلتتىق مەملە­كەت­تىڭ كەمەلدەنۋىمەن قاباتتا­سا جۇرسە, سوڭعىلارىندا الدى­مەن ۇلتتىق يدەولوگيا, سونان كەيىن مەملە­كەت­تىڭ ۇلتتىق سيپاتى قا­لىپتاستى. قازىرگى ساياساتتانۋ عىلى­مىن­­داعى پىكىر بو­يىن­شا ءبىرىنشى توپتاعى ەلدەردە ۇلت سايا­ساتى ءبىرشاما ليبە­رال­دى, دەمو­كراتيا­لىق باعىتتا, ال ەكىنشى توپ­تاعى ەلدەردە ۇلت ساياساتى مەملەكەت اپ­پاراتى, نەگىزىنەن مو­نارحيالىق بيلىك ارقىلى قالىپتاسىپ, ەت­نوس­تىق فاكتورعا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, يررا­تسيو­نالدى, رەاكتسيالىق سيپات الدى. ۇلتتىق ساياساتتا ءوزىنىڭ ليبەراليزمى مەن دەموكراتيالىعىن العاشقى بولىپ جا­ريالا­عان بريتانيا يمپەرياسىن قۇرۋ­شىلاردىڭ وزدەرى شىندىعىندا رادي­كال­دى ۇلتشىلدار ەدى. ونىڭ ۇستەم توپتارى انگلوساكسوندىق تەكتىلىگىن قىزعىشتاي قو­رىپ, ءتىپتى وزدەرىنە ەڭ جاقىن ۋەلس پەن ير­لانديادان شىققان­داردى دا تومەن ساناپ كەلدى. دەموكراتيالىق ۇستانىمدامىز دەپ ەسەپتەيتىن فرانتسۋزدار دا گالل تاي­پا­لارىنىڭ ۇرپاعىمىز دەپ, باس­قا وتان­داس­تارى­نان وزدەرىن جوعارى ۇستادى. دەمو­كرا­تيا­نىڭ كەپىلى رەتىندە ليبەرالدىق جولمەن ۇلگى رەتىندە قالىپتاستىرىلعان امەري­كا­لىق ۇلت دەپ قاتتى ناسيحاتتالاتىن اقش بۇكىل XIX عاسىردا انگلوساكسون پروتەس­تانت­تارى­نىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جو­لىن­داعى كۇرەس ارەناسى بولىپ, ودان كەيىنگى كەزەڭدە دە قارا ناسىلدىلەردى, جالپى افريكا­لىقتار مەن ازيالىقتاردى كەمسىتۋدى بىلاي قويىپ, شىعىس ەۋروپا وكىلدەرىن جاتسىنۋ ساياساتىن اشىقتان اشىق ۇستا­نىپ كەلدى. قا­زىرگى ۋاقىتتا دا بۇل جاع­داي­دىڭ كەيبىر كو­رىنىستەرى بايقالىپ قالادى. اتالعان ەل­دەر­دىڭ بارلىعىندا دا مادە­نيە­تى مەن ءتىلى ءۇس­تەم­دىكتەگى توپ سول ۇلتتىڭ, ونىڭ مۇددەسىن قامتاماسىز ەتكەن نەگىزگى دومينانت رەتىندە وزگە توپتاردى نە تو­لىقتاي ىعىستىرىپ, نەمەسە ىڭعايىنا قا­راي يكەمدەپ, قاتارىن نىعايتتى. بۇل ۇدە­رىستەر كۇردەلى جاعدايدا ءارتۇرلى سىلكىنىستەر, نەمەسە كومپروميستەر ارقىلى شەشىمىن تاپتى, ال كەي جاعدايدا بۇقپالى, ءبۇر­كەمەلى سىرتتاي تىنىشتىق, ىشتەي ما­زا­سىزدىققا اۋىستى. وسىنداي ىشكى جانە سىرت­قى قايشىلىقتار كەيبىر زەرتتەۋشىلەر «ۇلتشىلدىق ءداۋىرى» دەپ اتاعان حح عا­سىر­داعى ەكى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىستاردىڭ شىعۋىنا ىقپال ەتتى. ءتىپتى ۇلى قازان ءتوڭ­كەرىسىنە دە رەسەيدىڭ ىشكى ۇلتتىق سايا­ساتىندا ەۆرەيلەردى شەتتەتۋدىڭ اسەرى بولدى دەگەن پىكىردى مۇلدە نەگىزسىز دەۋگە بولمايدى. ۇلتتاردىڭ قالىپتاسۋى قو­عام­نىڭ تاريحي دامۋىنىڭ ءنا­تي­جەسى دەپ قاراستىراتىن ءپى­كىرلەرگە قا­را­ما-قارسى كوز­قاراس: ۇلت ءالمي­ساق­تان ادامزات تاري­حى­نىڭ باس­تاۋىنان بەرى بولىپ كەلەدى دەگەن پىكىردى ۇس­تانادى. بۇل كوز­قاراس ءدىني سەنىمدەرمەن تىعىز باي­لا­نىستى جانە حالىقتىڭ ۇعى­مى­نا ءسىڭىس­تى: ۇلت اتا-تەك, قان­داستىق (قا­زىر­گى ۇعىم بو­يىن­شا گەنەتيكا­لىق) تۇتاستى­عىن بىلدىرەدى, ياعني ۇلتتىڭ ەتنوستىق تابيعي ءتۇسى­نى­گىنە نەگىزدەلگەن. مۇنداي ۇعىم­نىڭ كلاس­سي­كالىق ۇلگىسى – ەۆرەي­لەر­دىڭ وزدەرىن قۇ­داي­دىڭ ەرەكشە مەيىرىمىمەن ەڭ سۇيىكتى پەندەلەرى رەتىندە جاراتقان دەگەن ۇستا­نى­مى. سوڭعى عاسىر­لاردا بۇل باعىت ءناسىل­شىل­دىككە, ۇلت­تىق ەرەكشەلەنۋگە نەگىز بول­دى. بۇعان نە­مىس­تەردىڭ اريلىك اسىل تەكتىلىگىن ناسي­حات­تاعان فا­شيزم­نىڭ, نەمەسە تازا سلاۆيان تەكتى پراۆوسلاۆيە ءدىنىنىڭ اياسىن­داعى قاسيەتتى ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرىنەن باسقا­لار­دىڭ ۇلى رەسەيگە يەلىك ەتۋ قۇقىعى جوق دەگەن ۇلى ورىس ءشوۆينيزمى مىسال بولادى. ەندى ۇلتشىلدىق, ساياسي تىلمەن سىپا­يى­لاپ ايتقاندا, ۇلتتىق يدەولوگيا قانداي ۇعىم؟ سوعان كەلەيىك. كەڭەستىك ناسيحات بويىنشا ۇلتشىلدىق وتە ءبىر جاعىمسىز قۇبىلىس دەپ ەسەپتەلىپ, مۇنداي جامان ات­قا ىلىكپەس ءۇشىن ۇلتجاندىلىق دەگەن ءبۇر­كەنىس اتتى قولدانۋعا نيەتتەنگەنىمىز بەلگىلى. ۇلت­شىلدىق پەن پاتريوتيزم ماعىناسى ءبىر تاقىلەتتەس ۇعىمدار. ۇلتشىلدىق وتە كۇر­دە­لى الەمدىك قۇبىلىس رەتىندە بۇكىل ادامزات تىرشىلىگى مەن حالىقارالىق سايا­سات­­تىڭ وزەگى بولعاندىقتان, ونىڭ اشىق جانە قۇ­پيا, تەوريالىق جانە پراكتيكالىق جاق­تا­رى بار. ونىڭ ءاربىر مەملەكەتتە, زامانىنا قاراي وزىندىك قىرلارى مەن سىرلارى مول. ءبىر ۋاقىتتاردا تەورەتيكتەر ۇلتشىل­دىق قاشان, قايدان پايدا بولدى, ونىڭ شىعۋ توركىنى قانداي دەگەن ماسەلەلەردى قاۋ­جاپ كەلسە, ەرنست گەلنەر «ۇلتشىلدىق ار­قىلى عانا ۇلت قالىپتاسادى, ۇلتشىل­دىق ۇلتتى تۋدىرادى, ءتىپتى دە كەرىسىنشە ەمەس» دەپ تۇجىرىمدادى. بۇل باعىتتاعى پ­ىكىرتالاستار «تاۋىق بۇرىن جاراتىلدى ما, جۇمىرتقا بۇرىن بولدى ما؟» دەگەن قالجىڭعا بەرگىسىز عىلىمي ديسكۋسسيانى ەسكە تۇسىرەدى. سونى­مەن, ۇلتشىلدىقسىز ۇلت قالىپتاسپايدى, ال ۇلتشىلدىعىن جو­عالتقان ۇلت ءوزىن-ءوزى ساق­تاي المايدى. بۇل قاراپايىم اقيقات ەشبىر دالەلدەۋدى كەرەك ەتپەسە كەرەك-ءتى. قازاقتىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋى قاي دەڭگەيدە دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, جوعارىدا كەلتىرىلگەن ەكى تەوريا بويىنشا دا ءبىز تو­لىققاندى ۇلتپىز. الميساقتان قازاق دەگەن حالىق بار. ول ۇلتتىق مەملەكەت دە­ڭ­گە­يىندە, قازاق حاندىعى رەتىندە تاريح ساح­ناسىندا بولعان. جاڭا زاماندا ءفورمالدى تۇردە بولسا دا ول وداقتاس رەسپۋبليكا رەتىندە كسرو قۇرامىندا مەملەكەتتىك اتري­بۋتتارىن قا­لىپ­تا­ستىردى. ال ەكىنشى تەوريا بويىنشا, ءتيىستى الەۋمەتتىك-قوعامدىق ساتىلاردان ءوتۋ شارتى دا بار. فەوداليزمنەن بىردەن سوتسياليزمگە ءوتىپ, ونىڭ ىستىق-سۋىعىن تۇگەلدەي باستان ءوت­كىزىپ, قايتادان كاپيتاليزمگە شەگىنىپ, ونىڭ دا قىزىعىن كوردىك. بۇل فورما­تسيا­لاردىڭ ۇلتتى قا­لىپ­تاستىرۋداعى ءرولى قوعامدىق قاتىناس­تار, ەكونوميكالىق جاع­داي­عا عانا قاتىستى ەمەس, بۇل كەزەڭدە قوعام­داعى وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ دامۋ دارەجەسى دە ماڭىزدى. اللاعا شۇكىر, بۇل جاعىنان دا قا­زاق بالاسى كەندە ەمەس, ساۋاتتىلىق, ءبىلىم دەڭگەيى بويىنشا جەتىستىكتەرىمىز بارشىلىق. ۇلت بولىپ ۇيىسۋداعى تاعى ءبىر ەلەۋلى ماسەلە – ازاماتتاردىڭ وزدەرىن سول ۇلتتىڭ وكىلى رەتىندە سەزىنىپ, تانۋى (ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسيا). بۇل جاعىنان دا ءتىلىن ۇمى­تىپ, دىننەن ماقۇرىم قالعان قانداس­تارى­مىز­دىڭ ءوزى دە, اسا ءبىر شەكتەن شىق­قان­دارى بولماسا, ءوزىن قازاقپىن دەپ ەسەپتەۋدەن قالعان جوق. وندايلاردىڭ باسقا ءبىر ۇلتقا ءسىڭىسىپ كەتۋ مۇمكىندىگى دە قازىرگى تاڭ­دا شەكتەۋلى, ويتكەنى, ۇلتتىڭ قالىپ­تاسۋى, جەكە ادامداردىڭ ۇلتتىق يدەنتيفيكا­تسيا­لانۋى جاي عانا ەرىك-جىگەرمەن شەشىلمەيدى. ەندىگى جەردە جاڭا ءبىر ۇلتتىڭ پايدا بولۋىنا قاجەتتى تاريحي جاعداي جوق, ال جەكە ادامنىڭ وزگە ۇلتتىڭ تولىققاندى ءمۇ­شەسى بولا قويۋى دا كۇماندى. زاڭ ارقى­لى ازاماتتىق پەن ازاماتتىق قۇقىقتى عانا بەل­گىلەۋگە بولادى. ازاماتتىق قۇقىقتىڭ ءوزى ۇلتتىق مۇددەنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ جا­تادى. ۇلتىنا قاراماي بارلىق ازا­مات­تار­دىڭ تەڭ قۇقىقتىعى زاڭ جۇزىندە جا­ريا­­لانعانىمەن, ىسكە اسىرىلۋى ءار ەلدە ءار دەڭگەيدە. كەيبىر جاعدايدا ازاماتتىق قۇ­قىق­­تاردىڭ ۇلتىنا باي­لا­نىستىلىعى اشىق كور­سە­تى­لە­دى. مىسالى, يزرايل كونس­تيتۋ­تسياسى بويىنشا بۇل ەل ەۆرەيلەردىڭ, ءتىپتى يزرايلدە تۇراتىن­دارى­نىڭ عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە ءجۇ­زىندەگى ەۆرەيلەردىڭ مەم­­لەكەتى. يزرايلدەگى حالىق­تىڭ 20%-ىن قۇ­رايتىن اراب­تار جانە زاڭ تالابى بو­يىنشا يۆريت تىلىندە سويلەي­تىن, بىراق ەۆرەي ەكەنىن دالەلدەي ال­ما­عان 5% بولاتىن باس­قا­داي تۇر­عىن­­دار ازا­مات­­تىق قۇ­­قىقتان جۇر­داي. سونىمەن, ۇلتشىل­دىق بول­ماسا حالىق تو­لىق­­قان­دى ۇلت بولىپ, ۇلت­تىق مەملەكەتىن قۇرا المايدى. ۇلتتى قالىپ­تاس­تى­را­تىن دا, ونى ساق­تايتىن دا نەگىزگى فاكتور – ۇلتشىلدىق. كەز كەلگەن مەملەكەت – قان­داي ساياسي ءجۇ­يە­مەن باسقارىل­سا دا شىن­تۋاي­تىندا ۇلت­تىق مەملەكەت. مەملەكەت اپ­پاراتى ۇلتتىق مۇددەنى, ەڭ الدىمەن, مەملەكەت قۇ­راۋ­شى ۇلتتىڭ ءمۇد­دە­سىن قورعاۋعا قىزمەت ەتەدى. دە­موكراتيالىق ەلدەردە ازشى­لىقتاعى ۇلت­تار­دىڭ قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرىلىپ, ولارعا قام­قورلىق جاسالادى, سوندا دا نەگىزگى ۇلت­تىڭ مادەني-تىلدىك باسىمدىلىعى قورعا­لا­دى. ءتۇپ­تىڭ تۇبىندە ءار ۇلت ءوز جاعدا­يىنا باي­­لانىستى ۇلتتىق ءمۇد­دەسىن ايقىن­داپ, ونى ىسكە اسىرادى. ۇلت­تىڭ بارلىق ءىس-جىگەرى وسى باعىت­قا جۇ­مىلدى­رى­لىپ, مەملەكەتتىك جۇيە ارقى­لى ورىندالادى. دۇنيەجۇزى­لىك ءتاجىري­بە­دە, جال­پى زاڭدىلىق بولعانى­مەن, ءار ۇلت­تىڭ ءوزى­نە ءتان جاعداي­لارىنا سايكەس ۇلتتىق ءمۇد­دەلەرى دە, ولاردى ىسكە اسىرۋ جولدارى دا وزگەشە بولىپ كەلەدى. بۇل فاكتورلار عىلى­مي تۇر­عى­دان جان-جاقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە مۇنداي زەرتتەۋ­لەر­دىڭ مول تاجىريبەسى جي­ناقتالىپ, زەرتتەۋ ادىستەمەلەرى قالىپ­تا­سىپ, ناتيجە­لەرى ءتيىستى ساياسي كۇش­تەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە نەگىز بولىپ وتىر. قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا ۇلت­تىق مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋى مەن ۇلتتىق يدەو­لوگياسى شەشۋشى ءرول اتقاردى. XV عا­سىر­دىڭ ەكىنشى جارتىسىندا پايدا بولعان قازاق حاندىعى ءارتۇرلى رۋلاردىڭ باسىن قوسىپ, ءبىر ورتالىققا توپتاستىرىلدى. قا­زاق حاندىعى حالقىمىزدىڭ بىتىراڭقىل­ىق پەن فەودال­دىق بولشەكتەنۋىنە قاراماستان, ءوز تاريحىن­داعى ەڭ اۋىر سىن – 200 جىلدىق جوڭعار حان­دىعىمەن بولعان سوعىستا نەگىزىنەن ۇلتتىق مۇددەگە نەگىزدەلگەن حالقىنىڭ بىرتۇتاستىعى ناتيجەسىندە جەڭىسكە جەتتى. الىپ كورشىلەرى رەسەي مەن قىتايدىڭ ارانداتۋشىلىعىمەن ەكى قۋاتتى كوشپەلى مەملەكەت بۇل سوعىستىڭ ناتيجەسىندە ءبىرى مۇلدە جويىلىپ, ەكىنشىسى السىرەپ, وتارلىق تاۋەلدىلىككە ۇشىرادى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋى – التىن وردانىڭ ىدىراۋىنىڭ ناتيجەسى. ەندى بۇل كەڭىس­تىكتە جاڭا رەسەي يمپەرياسى بوي كوتەردى. التىن وردانى قۇرعان موڭعولدار وزدەرى جەرگىلىكتى حالىققا ءسىڭىسىپ, تىلدەرى تۇركى­لە­نىپ, كەيىننەن ەل بيلەۋشى توپتارى يسلام ءدىنىن قابىلدادى. رەسەي يمپەرياسىندا ۇلت­تىق قاتىناستار ءمۇل­­­د­ەم باسقاشا قا­لىپ­تاستى. باستاپقىدا سترا­تەگيالىق باعىتتاردا اسكەري بەكىنىستەر سا­­لىنىپ, وندا تۇراقتى اسكەرمەن قاتار, كا­زاك-ورىستار ورنالاستىرىلسا, كەيىننەن ىشكى رەسەيدەن قازاق جەرىنە جاپپاي قونىس اۋدارۋ باستالدى. سوڭعىنى عىلىم «كرەستياندىق وتار­لاۋ» دەپ اتايدى. وتارلىق ساياسات وتە كۇش­تى قارقىن الىپ, قازاقتىڭ بولمىس تىرشىلىگى تىعىرىققا تىرەلگەن ساتتە الاشوردا قو­ز­­عالىسى ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ ماقسا­تىن­دا ارەكەت ەتەتىن بىردەن-ءبىر كۇش بولدى. الاش­ور­داشىلار قازان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىنگى كۇردەلى جاعدايدا باسقا ماسەلەلەرمەن قاتار, قازاقستاننىڭ قازىرگى تەرريتورياسىن بەلگىلەۋگە كوپ كۇش سالىپ, ايتارلىقتاي ءنا­تي­جە­لەرگە قول جەتكىزدى. ءومىرى وتە قىسقا بولعان الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ نەگىزگى باعدار­لا­­ماسى قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاۋ ەدى. سونىمەن, قازاق حالقىنىڭ تاريحىن­داعى ەڭ شەشۋشى كەزەڭدەر XV عاسىرداعى قا­زاق حاندىعىنىڭ جانە جاڭا داۋىردەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پايدا بولۋى تيىسىنشە ەكى يمپەريانىڭ, ءبىرىنشىسى – موڭ­عولدار قۇرعان ال­تىن وردانىڭ, ەكىنشىسى – ءىس جۇزىندە رەسەيدىڭ يەلىگىندە بولعان كسرو-نىڭ ىدى­راۋ ناتيجەسى ەدى. ءبىرىنشى يمپەريا كەزىندە قازاق حالقى قالىپتا­سۋى­نىڭ العىشارت­تارى جاسالسا, ەكىنشى يمپەريادا رەسەيدىڭ وتارلىق ساياساتى قازاقتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن جويۋعا باعىتتالدى. كسرو-نىڭ قۇرامىنداعى قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى, ونىڭ ال­دىن­داعى اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا دەكو­را­­تسيالىق سيپاتتا بولسا دا, قازاق قوعا­مى­نىڭ مۇددەسىنە از دا بولسا سەپتىگىن تيگىزدى. بۇل قۇرىلىم­دار­دا سوتسياليزم يدەولو­گيا­سى نەگىزىندە ورتا­لىق­تاندىرۋ (شىن ءما­نىن­دە وتارلاۋ) ساياسا­تى­نا نەگىزدەلگەن مادەني-اعارتۋ, سونىمەن بىرگە, ۇلت تىرشىلىگىنە باي­لانىستى كەيبىر ماسەلە­لەر­دى شەشۋ تەتىگى بولدى. بۇل كەزەڭدە قولدان ۇيىمداس­تى­رىلعان اشارشىلىق, ياعني گەنوتسيد, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تىڭ اۋىر زاردابى, تىڭ كوتەرۋ ناۋقانى ار­قى­لى جۇرگىزىلگەن جاپپاي ورىستاندىرۋ سايا­ساتى – وسىنىڭ بارىنە قارسى تۇرار قاۋ­قارى بولماسا دا, قازاق قاۋىمى وزىنە بەرىلگەن تەجەۋلى بول­سا دا مەملەكەتتىك اتريبۋتتارىن پايدالا­نىپ, ارەكەت تىرشىلىگىن جاسادى. 60-70-جىل­دارى حالقىمىز جالپى ساۋات­تى­لىققا قول جەتكىزىپ, جوعارى بىلىمدىلەر قا­تارى مولايىپ, ۇلت­تىق ينتەلليگەنتسيا قو­عام­داعى ەلەۋلى فاك­تورعا اينالدى. تاريح­شى­لارىمىز بەن زاڭ­گەر­­لەرى­مىز جانە جازۋ­شى­لارىمىز قوعامن­ىڭ ۇلتتىق-پاتريوتتىق سەزىمىنە وڭ اسەرىن تيگىزدى. سونىمەن, قازاق قازاق بولعالى ەش ۋا­قىت­تا دا ونىڭ ۇلتتىق ساناسى وشكەن جوق. تەك ءاربىر تاريحي كەزەڭدە ۇلتتىق سانانىڭ دەڭگەيى, ونىڭ قوعامعا ىقپالى ءارتۇرلى بول­دى. ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋدا اۋەل باستا بيلەر ينستيتۋتى شەشۋشى ءرول ات­قار­دى. قازاق حاندىعى كەزىندە بيلەر قا­زىرگى زا­مان­داعى پارلامەنتپەن تاقىلەت­تەس ەدى. حان­دىق بيلىكتىڭ جويىلۋىنا بايلا­نىس­تى بۇل ينستيتۋت تا جويىلىپ, حالىق­تىڭ با­سى­نا قا­را تۇنەك ورناعان زاماندا اباي سياقتى ءبىر­لى-جارىم ويشىل دانىش­پاندارىمىز جان­­­عان شىراقتاي بولسا دا ۇلت ساناسىنا ساۋلە­سىن ءتۇسىردى. XIX عا­سىر­دىڭ سوڭى مەن XX عا­سىر­دىڭ باسىنداعى اعارتۋشىلىقتىڭ ءناتي­جە­سىندە از ساندى قازاق ينتەلليگەن­تسياسى قا­لىپتاسىپ, ولار­دىڭ اراسىنان ۇلت ءمۇد­دەسىنە جان-تانىمەن بەرىلگەن, وسى جولدا ومىرلەرىن قۇربان ەتكەن ءبىلىمدى دە ساياسي ساۋاتتى ازاماتتار شىق­تى. قازاق حالقىنىڭ ساقتالىپ قا­لۋىن­داعى, ونىڭ شىن مانىندە ۇلت بولىپ ۇيىسۋىنداعى بۇلاردىڭ اتقارعان ىستەرىنىڭ ورنىن انىقتاپ, ناقتى باعاسىن بەرۋ – قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ بورى­شى. بۇل زيالى بۋىن ءبىزدىڭ ۇلتتىق رۋحى­مىزدى ورنىقتىردى. قازىرگى قازاق ينتەلليگەنتسياسى – قا­تارى مول, كوپ ساندى قاۋىم. ولار – ءارتۇر­لى ما­ماندىق پەن عىلىم سالالارىنىڭ وكىلدەرى. دەگەنمەن, قوعامدىق-گۋماني­تار­لىق سالادا ىرگەلى ءبىلىمى, جوعارى عىلىمي اتاعى بار زيالىلار ۇلتتىڭ مۇددەسى ءۇشىن قانداي ەڭبەك ەتىپ ءجۇر دەگەن ورىندى سۇراق تۋادى. بۇگىنگى كۇنى حالقىمىزدىڭ الدىندا تۇر­عان ۇلكەن تاريحي جاۋاپكەرشىلىك – مەم­لەكەتىمىزدىڭ, ونىڭ بيلىك جۇيەسىنىڭ ۇلتتىق مۇددەنىڭ بەرىك قورعانى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. باسقا ۇلت وكىلدەرىن ماڭىمىزعا توپتاس­تىرۋعا ۇيىتقى بولۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ۇلتتىق ساناسىن, ساياسي الەۋەتىن, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, ءتىلى مەن مادەنيەتىن قو­عامدىق ءومىردىڭ نەگىزگى فاكتورى دارە­جەسى­نە كوتەرۋى كەرەك. وتكەن ۋاقىتتاعى جاعداي­لارعا بايلانىستى ءارتۇرلى سالادا وزىنەن وزىپ كەتكەن ۇلتتار وكىلدەرىمەن اراقاتى­نا­سىن­داعى باسەكەلەستىكتى كۇنشىل­دىككە اينال­دىر­ماي, زايىرلى جولمەن رەتتەپ, ءتىپتى ولار­دىڭ جەتىستىكتەرىن ورتاق يگىلىككە باعىتتاپ, سولاردىڭ قاتارىنا جەتىپ, ودان ءارى دامى­تۋ­شى كۇشكە اينالۋىمىز قاجەت. ۇلتارالىق قاتىناستار­دىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن بۇل ۇدەرىستەر ەموتسياعا جول بەرمەي, ءتيىستى ۇيىمدار ارقى­لى ىمى­راشىلدىقپەن بەلگىلەنگەن زاڭدىق اكتى­لەر نەگىزىندە ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدىڭ رەس­مي ورگاندارى ارقىلى رەتتەلىپ, باس­قارىلۋى كەرەك. كەمەلدەنگەن تاۋەلسىز ەلدەردە ۇلت مۇددەسىنە قاتىستى فاكتورلار ارنايى عى­لى­مي ورتالىقتاردا جان-جاقتى زەرتتەلىپ, مەملەكەت ساياساتىن باعدارلاۋعا قىزمەت ەتەدى. قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى ماتەريالدىق نەگىزى – ۇلان-باي­تاق جەرىمىز بەن ونىڭ قوي­ناۋىن­داعى ۇشان-تەڭىز كەن بايلىقتارىن ءوز يگىلىگىمىزگە جاراتۋ بولسا, رۋحاني تۇرعىدان تاريح ساحنا­سىندا ساقتالۋىمىزدىڭ كەپىلى – انا ءتىلى­مىز­دىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن ءىس جۇزىندە ور­نىق­تىرۋ. قازىرگى ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياسا­تى­نىڭ ىرگەتاسىن قازاق ءتىلى قا­لاۋى كەرەك. بالا­نىڭ ءتىلى ءوز تىلىمىزدە شى­عىپ, ناتيجەسىندە ويلاۋ قا­بى­لەتى وسى تىلگە نەگىزدەلۋى شارت. سانا-سەزىم وي­لاۋ ءجۇ­يەسىمەن تىكەلەي بايلا­نىس­تى, ال ءتىل ويدى جەتكىزۋ قۇرالى ەكەنى بەلگىلى. ادامدار­دىڭ كوپشى­لىگى ءبىر ءتىلدى عانا ەركىن مەڭگەرە الا­دى, ال ەكىن­شى تىلدە ونداي دارە­جەدە ءسوي­لەۋ­­گە وي-ءورى­سىنىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. ين­تەل­لەكتىسى كەمەلدەنبەگەن جاننىڭ قان­شا تى­رىس­سا دا ال­عاشقى يگەرگەن ءتىلىنىڭ تۇساۋىنان بوسانا ال­ماي­تىنىن قازىرگى شالا­­قازاق اتان­عان قان­داس­تا­­رىمىزدىڭ ءتىر­شىلىگىنەن كورىپ ءجۇر­مىز. بۇ­­رىنعى شالا­قازاقتار باسقا ۇلتتىڭ قانى ارا­لاسسا دا قازاقتىڭ ءتىلى مەن سالت-ساناسىن تو­­لىق يگەرگەن شىنتۋايتىندا ناعىز قازاقتار ەدى. ءۇش تۇعىرلى ءتىلدىڭ ەكىنشى تارماعى ورىس ءتىلى بولسا, ونى مەڭگەرۋگە ۇگىت-ناسي­حاتتىڭ, سايا­سي دەكلاراتسيانىڭ, ارنايى ءىس-شارانىڭ ەشبىر قاجەتى جوق. ورىس يم­پەرياسىنىڭ, كە­ڭەس وداعىنىڭ, قازىرگى رەسەيدىڭ يدەولوگيا­لىق اپپارات, ءبىلىم بەرۋ, اقپارات تاراتۋ ءجۇ­يە­لەرى ارقىلى ءبىزدىڭ تىلدىك كەڭىستىگىمىز تو­لىق­تاي ونىمەن وتار­لانعان. بۇل كەڭىستىكتەن ءوز ور­نىن ال­ما­يىنشا, قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى. ءۇشىنشى ءتىل – اعىلشىن ءتىلىنىڭ جاھا­دانۋ داۋىرىندەگى ءرولىن ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. جاستاردىڭ بولاشاعىنا كەڭ جول اشۋ ءۇشىن بۇل ءتىلدى مەڭگەرۋگە كوپشىلىكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىندەي ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما قاجەت. سونىمەن, ۇلتشىلدىق – ءاربىر سانالى ادام­عا ءتان پاتريوتتىق قاسيەت. ۇلت ۇلت­شىل­دىق ارقىلى قالىپتاسادى, ساقتالادى جانە ۇلت­تىق مەملەكەتىنىڭ ساياساتى ءناتي­جەسىندە داميدى. تىلەۋبەردى سايدۋلدين, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇعا اكادەميگى.