جاقىندا زىريان اۋدانىندا ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سەكتورىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىن, دامۋىن قولداۋ ماقساتىندا كەلەلى ءبىر جيىن بولىپ ءوتتى. ول شىعىس قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى دۇيسەمباي سەليحانوۆتىڭ باستاماسىمەن جانە زىريان اۋدانىنىڭ اكىمى ەرماك ءسالىموۆتىڭ قولداۋىمەن ءوتتى.
اگرارلىق سەكتوردى دامىتۋ, شارۋا قوجالىقتارىن جەڭىلدىكپەن نەسيەلەندىرۋ ماسەلەسىنە ارنالعان جيىنعا زىريان جانە كاتونقاراعاي اۋداندارىنداعى قوجالىق توراعالارى, «قازاگروقارجى» اكتسيونەرلىك قوعامى شىعىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى تيمۋر ساپارعاليەۆ, «مال ونىمدەرى كورپوراتسياسى» اق شىعىس قازاقستان وبلىسى فيليالىنىڭ ديرەكتورى ءدۇيسەنبى سارسەنوۆ, «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اكتسيونەرلىك قوعامى شىعىس قازاقستان فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ارمان وسپانوۆ, «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى شىعىس قازاقستان فيليالىنىڭ ديرەكتورى سايان تاستاعانوۆ, قر-داعى «باشينكوم» وكىلدىگىنىڭ ديرەكتورى اسقار ۋاحيتوۆ قاتىستى. كاتونقاراعاي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قاليحان بايعونىسوۆ تا ماڭىزدى شارادا بولىپ, ءوز ويىن ءبىلدىردى.
سەمينار-كەڭەستى زىريان اۋدانىنىڭ اكىمى ەرماك ءسالىموۆ اشتى.
– ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ ساياساتى جەمىسىن بەرە باستادى, – دەپ باستادى سەمينار-كەڭەستى ناقتى تسيفرلارمەن اۋدان اكىمى.– قازىرگى تاڭدا اۋداندا 17 مىڭنان استام ءىرى قارا مالى, 13 مىڭعا تارتا كوي-ەشكى, 5 مىڭعا جۋىق جىلقى, 10 مىڭداي شوشقا بار, بۇل ەكونوميكاسى سان قيلى, تاۋلى-قىراتتاعى مەكەن ءۇشىن جامان كورسەتكىش ەمەس. جىل باسىنان بەرى 690,1 توننا ەت, 3825,6 توننا ءسۇت, 1593,9 مىڭ دانا جۇمىرتقا دايىندالدى. ال بۇگىنگى كەلەلى كەڭەستە اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا جاسالاتىن جەڭىلدىكتەر تۋرالى كوپ ماسەلەلەر قوزعالماق. ەندەشە ەركىن اڭگىمەلەسەيىك.
زىريان اۋدانىنىڭ اكىمى ە.ءسالىموۆتىڭ ايتۋىنشا, اگرارلىق سەكتورداعى ۇساق شارۋاشىلىقتار قۇرىلىمدارىن ىرىلەندىرۋ ساياساتى جەمىسىن بەرە باستاعان سىڭايلى. ءبىر عانا مىسال. تەك وتكەن جىلى نيكولسكي, بەرەزوۆسكي, چاپاەۆ اۋىلدىق وكرۋگتەرىنە قاراستى بەس اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى بىرىگىپ, «سانۋر اگرو»» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىن قۇرىپ العان. ول نە بەردى. ەڭ الدىمەن تاۋلى ايماقتاردا جەر كولەمى تاپشى, ۇيىسۋ ناتيجەسىندە جەر كولەمى ۇلعايىپ, 4158 گەكتارعا جەتكەن. تۇرعىسىن, بەرەزوۆسكي, چاپاەۆ اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە بىرنەشە شارۋاشىلىقتار بىرىگىپ, «نيۆى چاپاەۆا» سەرىكتەستىگىنىڭ باسىن قۇرادى. سونىمەن بىرگە ءۇش شارۋاشىلىق نەگىزىندە «زىبەر» جشس دۇنيەگە كەلدى. مىنە, ىرىلەندىرىلگەن ۇجىمدار بارلىق قارجىنى بىرىكتىرىپ, جاڭا تەحنيكا ساتىپ الا باستاعان, جەر مادەنيەتىن ارتتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيانى وندىرىسكە ەنگىزە باستاعان.
ال جاڭا تەحنيكا, باسقا دا قاجەتتى دۇنيەلەردى بارىنشا مولىراق يەلەنۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ مىنە, بۇگىنگى باس قوسۋ وسى جاعىنان الىپ قاراعاندا بارىنشا ءتيىمدى بولدى. ونىڭ ۇستىنە بۇگىنگە دەيىن اتالمىش قۇرىلىمدار وبلىستىڭ تۇگەلگە جۋىق اۋداندارىندا باس قوسىپ, ءتيىمدى كەڭەستەر بەرگەن, تالاي كەلىسىمدەرگە قول قويىلىپتى. ۇستىمىزدەگى اپتادا كوكپەكتىدە باس قوسۋ وتپەك. اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدەگى وسىنداي شارالار جەمىسىن بەرمەك.
زىريان اۋدانى وتكەن جىلى «قازاگروقارجى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ دەمەۋىمەن 261 ميلليون تەڭگەگە 31 جاڭا تەحنيكا العان. ال «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى ارقىلى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 47,5 ميلليون تەڭگەگە نەسيە الىپتى. مۇنداي مىسالدار جەتكىلىكتى.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى دۇيسەمباي سەليحانوۆ ءوز سوزىندە كوپ دەرەكتەر كەلتىردى.
وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ ۇلان اۋدانىندا وتكەن كەزدەسۋدە ءتيىمدى شارانى ودان ءارى جالعاستىرۋ جونىندەگى بەرگەن تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىردىق. اتاپ ايتقاندا, ءۇرجار, جارما, اياگوز, گلۋبوكوە, بورودۋليحا, شەمونايحا, زايسان جانە ت.ب. اۋداندار وكىلدەرى قارجىلاي دەمەۋ جونىندەگى باس قوسۋعا قاجەتتى دەرەكتەردى الدى. اتاپ ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا دەگەن قامقورلىق ەرەكشە. ءبىر عانا شىعىس قازاقستان وبلىسى جىل سايىن مەملەكەتتەن 5 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قارجى الادى ەكەن. مال تۇقىمىن اسىلداندىرىپ, ونى كوبەيتكەن, ءداندى داقىلداردى نەعۇرلىم كوبىرەك ەگىپ, مەملەكەتكە استىق, ەت جانە ءسۇت وتكىزەتىن قۇرىلىمدار جىل سايىن سۋبسيديا الىپ تۇرادى. ال ونىڭ مولشەرى قوماقتى, – دەدى دۇيسەمباي ماعزۇم ۇلى.
ەلباسىنىڭ بىزگە دەگەن قامقورلىعى ەرەكشە, ءتىپتى مارال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, ومارتانى جاقسى جولعا قويعان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى دا سۋبسيديا الا باستادى. وتكەن جىلى مارال جانە ومارتا سالاسىنا 30 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. د. سەليحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, زىريان جانە كاتونقاراعاي اۋداندارىندا اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتۋ جولىندا ءبىرشاما جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر, كەلەشەكتە بۇل باعىتتا قىرۋار شارا تىندىرىلۋى ءتيىس.
«قازاگروقارجى» اكتسيونەرلىك قوعامى وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى تيمۋر ساپارعاليەۆ ءوز سوزىندە ناقتى دەرەكتەردى كولدەنەڭ تارتتى. اتالمىش قوعامنىڭ شىعىس قازاقستانداعى فيليالى 2000 جىلى قۇرىلىپتى. ون جىل ىشىندە بۇل كومپانيا ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنە 193,2 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالعان. سونىڭ ىشىندە كەندى التاي 13 ميلليارد تەڭگە قارجى العان. تەك وتكەن جىلى فيليال وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا 4,071 ميلليارد تەڭگە قارجى بولگەن. بۇل قىرۋار قارجى مال باسىن كوبەيتۋ جانە اسىلداندىرۋ, تەحنيكا ساتىپ الۋ, باسقا دا شارالارعا قاراستىرىلعان.
سونىمەن بىرگە, كومپانيانىڭ تالاپتارى بويىنشا جاڭا تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىن قۇرعان, جەمىس-جيدەك, جىلىجاي, قۇراما-جەم جاسايتىن قۇرىلىمدار دا جەڭىلدىكپەن نەسيە الا الادى. نەسيە بەرۋدىڭ بىرنەشە ءتيىمدى تۇرلەرى بار, بەس, جەتى جىلعا ارزان نەسيەلەر بەرىلەدى. الايدا, كوپتەگەن ۇجىمدار شارت جاساسۋ كەزىندە تالاپتاردى ورىنداي الماي, ءىستى كەشىكتىرە بەرەدى. 19 قۇجات جيناۋ وڭاي ەمەس, بىراق ءىس قاعازدارىن تولتىرۋ كەزىندە شالاعايلىقتار ءجيى كەزدەسەدى. تيمۋر ساپارعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, زىرياندىقتار 1 ميلليارد 560 ميلليون, ال كاتوندىقتار 445 ميلليون تەڭگەنىڭ نەسيەلەرىنە قول جەتكىزىپ, جاڭا تەحنيكا ساتىپ الۋدا, سونداي-اق جۇمىس ورىندارىن اشىپ جاتىر.
«ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» ۇك وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى ماقسۇت شايماردانوۆتىڭ ءسوزىن دە جينالعاندار دەن قويىپ تىڭدادى. ونىڭ ايتۋىنشا, شارۋا قوجالىقتارى وندىرگەن استىقتى ساتىپ الۋدا بيىل ءبىرشاما جەڭىلدىكتەر بار كورىنەدى. استىقتى ساتىپ الۋ ەكى باعدارلاما بويىنشا ءجۇرگىزىلەدى. ءبىرىنشىسى, كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارى كەزىندە قوجالىقتارعا كەلەسى ءونىم ەسەبىنەن ولاردىڭ ءونىمدەرىنە قارجى تولەۋ اتقارىلماق. ال ەكىنشىسى, استىقتى جيناۋ كەزىندە ءداندى داقىلدىڭ ءار تونناسىن 26 500 تەڭگەدەن ساتىپ الۋ جۇزەگە اسىرىلادى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنا كورپوراتسيا ارقىلى ءۇشىنشى سىنىپتى 30 مىڭ توننا استىق ساتىپ الۋعا كۆوتا بەرىلگەن. ال شىن مانىندە ولار 563 ميلليون تەڭگەگە 242 توننا استىق ساتىپ العان. دەمەك, بۇل ناتيجە كوڭىل كونشىتپەيدى. قازىرگى كەزدە «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» وتكەن جىلعى 4 قىركۇيەكتەگى مەموراندۋم بويىنشا وبلىستى استىقپەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونىڭ باعاسىن ءوسىرىپ جىبەرمەۋ جونىندەگى تالاپتارعا ساي ەڭبەك ەتۋدە.
«اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ» اق فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ارمان وسپانوۆ, «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ديرەكتورى سايان تاستاعانوۆ, «مال ونىمدەرى كورپوراتسياسى» اق ديرەكتورى دۇيسەنبى سۇلتانبەكوۆ شارۋا قوجالىقتارى ءتوراعالارى الدىندا اتقارعان جۇمىستارى تۋرالى ەسەپ بەردى. د.سۇلتانبەكوۆ سەمەيدەگى ەت كومبيناتى ارقىلى قوجالىق وسىرگەن مالداردى قابىلداپ الۋدىڭ ءتيىمدى جاقتارىنا توقتالا كەتتى. ەكى ارادا دەلدالدار جۇرمەگەن سوڭ قارجى ءراسۋا بولمايدى. ا.وسپانوۆ نەسيە بەرۋدەگى ءتيىمدى ادىستەرگە توقتالىپ ۇلان, ءۇرجار, جارما اۋداندارىندا تاپسىرىستىڭ جوق ەكەنىن ايتا كەتتى. س.تاستاعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى ولار 1 ميلليارد 27 ميلليون تەڭگەنىڭ جەڭىل نەسيەلەرىن تاراتقان. «باشينكوم» وكىلدىگىنىڭ ديرەكتورى ا.ۋاحيتوۆ استىق ەگۋمەن شۇعىلداناتىن قوجالىقتاردىڭ تىڭايتقىشتاردى دۇرىس پايدالانباي وتىرعانىن ەسكەرتە كەتتى. مينەرالدى تىڭايتقىش مول ءونىمنىڭ كەپىلى, وكىنىشكە وراي, كوپ رەتتە ءبىز وعان كوڭىل بولمەيمىز. رەسەيدە بۇل ماسەلەگە قاتتى نازار اۋدارىلادى. قوستاناي ديقاندارى تىڭايتقىشتاردى جەرگە ءتيىمدى ءسىڭىرۋ ناتيجەسىندە گەكتارىنان 20, ءتىپتى ودان كوپ تسەنتنەر ءونىم الۋعا قول جەتكىزىپ ءجۇر, دەدى ا. ۋاحيتوۆ.
سەمينار-كەڭەستە «سرەديگورنەن» جشس توراعاسى پەتر دياگلەۆ نەسيە الۋ كەزىندەگى قيىندىقتارعا توقتالدى. جيىرماعا تارتا قۇجاتتى ءراسىمدەۋ وڭاي شارۋا ەمەس, كەيدە ۋاقىتتى سوزىپ الىپ, شارتتى بۇزۋعا تۋرا كەلەدى. سوندىقتان, شارت جاساسۋدا جەڭىلدىك بولسا ەكەن دەدى. قوجالىق يەسى ۆ. بوندارەنكو 1993 جىلدان شوشقا جانە بەلارۋس بۇزاۋلارىن جەرگىلىكتى جەردە ءوسىرۋدىڭ ناتيجە بەرمەگەنىن, ولاردىڭ تاۋلى ايماق كليماتىنا كوندىگە الماۋىنىڭ سىرىن سۇرادى. كاتونقاراعاي اۋدانىنان كەلگەن قوجالىق ءتوراعالارى دا نەسيەنىڭ ءتيىمدى جاقتارىنا توقتالا كەتتى. كاتونقاراعاي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قاليحان بايعونىسوۆ وزدەرىندە ەلەۆاتور جوق ەكەندەرىن, زىرياندا استىقتى ساقتايتىندارىن ايتتى.
سەمينار-كەڭەستى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى د.سەليحانوۆ قورىتىندىلاپ, ازىق-ت ۇلىكتى شەتتەن تاسىماي, ءوزىمىزدە ساپالى ءونىم شىعارۋعا ءمۇمكىندىك بار ەكەنىن, ول ءۇشىن ىزدەنىس پەن رەزەرۆتەر قوزىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگىن نازارعا سالدى.
وڭداسىن ەلۋباي.
شىعىس قازاقستان وبلىسى, زىريان اۋدانى.
–––––––––––
سۋرەتتەردە: سەمينار-كەڭەستەن كورىنىس; د.سەليحانوۆ, ە.ءسالىموۆ.
