ءبىر قۇجاتتىڭ جاسامپازدىق الەۋەتى

ەرتەڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۇراعاتى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالار اياسىندا «جىبەك جولىنىڭ تاريحي ورتالىقتارىن قايتا وركەندەتۋ, تۇركى  ءتىل­دەس مەملەكەتتەردىڭ مادەني مۇراسىن ساقتاۋ جانە ساباقتاس­تىرا دامىتۋ, تۋريزم ينفراقۇرىلىمىن جاساۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قۇجاتتاردا (1997-2004 جج.)» اتتى جيناقتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمىن وتكىزەدى. وعان بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى اقپارات جانە مۇراعات, تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى تۋريزم يندۋسترياسى جانە مادەنيەت مينيسترلىگى مادەنيەت ءجو­نىندەگى كوميتەتتەردىڭ ماماندارى مەن باق وكىلدەرى قاتىس­پاق­شى. اتالمىش ءىس-شارانىڭ وزەكتىلىگى مەن ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتى­رىپ ءبىز تومەندە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كوشىم ەس­ماعامبەتوۆتىڭ وسى ماسەلەگە ارنالعان ماقالاسىن بەرىپ وتىرمىز. تاريحي سانانى قالىپتاس­تىرۋ, تاريحپەن تاربيەلەۋ, تاريح باستاۋلارىنا يەك ارتۋ قاي كە­زەڭدە دە مەملەكەت سايا­ساتىنىڭ قۇرامدى بولىگى بولىپ كەلدى جانە سولاي بولا بەرمەك. جا­قىن­­دا عانا ەلباسى ن.ءا. نا­زارباەۆتىڭ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە بولىپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىنا زيارات ەتۋى – اتا-بابا اماناتى الدىندا ادال­دىقتىڭ, تاريحقا تاعزىم ەتۋدىڭ ايقىن بەلگىسى. «ءبىز جەل قۋعان قاڭباق سياقتى حالىق ەمەس, تا­مىرى تەرەڭگە كەتكەن حا­لىق­پىز... شىنايى پاتريوتيزم تۋ­عان تاريحىڭدى جاقسى بىلۋدەن باستالادى», – دەدى تۇركىستان قالاسىنداعى مادەني-تاريحي, ەتنو­گرا­فيالىق ورتالىقتا زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ كەزىندە. ءتول تاريحىن ۇمىتقان حا­لىق­تىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر, ونداي حالىق الەم وركەنيەتىنەن ورىن الا المايدى. تاريحسىز ۇلتتىق رۋح جوق, ۇلتتىق رۋحسىز تاۋەلسىز ەل رەتىندە ءومىر ءسۇرۋ دە قيىنعا سوعادى. ن.ءا.نازارباەۆ تاۋەلسىز ءومىر ءسۇرۋىمىزدىڭ قيىن كەزەڭدەرىندە دە تاريحتىڭ قوعام دامۋىندا قۋاتتى فاكتور ەكەندىگىن, حال­قى­مىزدىڭ شىنايى تاريحىن قال­پى­نا كەلتىرۋ ماسەلەسىن نازا­رى­نان تىس قالدىرىپ كورگەن ەمەس. ونىڭ «جىبەك جولىنىڭ تاريحي ورتالىقتارىن قايتا وركەندەتۋ, تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ءما­دە­ني مۇراسىن ساقتاۋ, تۋريزم ينفراقۇرىلىمىن ساباقتاستىرا دامىتۋ» تۋرالى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا اسا زەيىن قويىپ, 1998 جىلى 27 اقپاندا ارنايى جارلىق بەرۋى ەلىمىزدە ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ما­ڭىزى زور كەڭ اۋقىمدى ىستەرگە جول اشتى. باعدارلاما حالقى­مى­زدىڭ تاريحي ساناسىن قالىپ­تاس­تىرۋدا, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ باس­قا مەملەكەتتەرمەن ساياسي, ەكونوميكالىق, ديپلوماتيالىق جانە مادەني بايلانىستارىن تاريحي تۇرعىدان نەگىزدەۋدە, قازاق جەرىنىڭ كوشپەلى جانە وتىرىق­شى كونە مادەنيەتتەر وشاعى ەكەن­دىگىن الەم جۇرتشىلىعىنا پاش ەتۋدە, تۋريزم ينفراقۇ­رى­لىمىن دامىتۋدا اسا قاجەتتى, ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ما­ڭىزعا يە قۇجات بولدى. پرەزيدەنت جارلىعى ەڭ ال­دى­مەن كوپتەگەن تاريحي جانە ءما­دەني ەسكەرتكىشتەرىمىزدى جو­يى­لىپ كەتۋ قاۋپىنەن ساقتاپ قالدى, ولاردى كونسەرۆاتسيالاپ, بولاشاق ۇرپاقتارىمىزعا جەتكىزۋگە, سايىن ساحارادا باعىت-باع­دارسىز, بەتى اۋعان جاققا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن ەل بولماعاند­ى­مىز­دى, قايتا الەمدىك وركە­نيەت­كە قايتالانباس ءوز ۇلەسىمىزدى قوسقا­نىمىزدى كىمگە بولسا دا ناقتىلى كورسەتۋگە, جىبەك جو­لىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىندەگى تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىش­تەرىمىزدى كورەم دەۋشىلەرگە ءمۇم­كىندىكتەر تۋعىزدى. پاتشا زامانىندا ق.ا.ياساۋي كەسەنەسىن ورىس اسكەرلەرىنىڭ زەڭ­­بىرەكپەن اتقىلاعانىن, كەيىن ات­قو­راعا اينالدىرعانىن ايتىپ, ءارى­گە بارماي-اق قويالىق. وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ ءوزىن­دە تۇركىستان قالاسىنىڭ تاريحي ورتالىعىنىڭ 12 گەكتار جەرى جە­ر­گىلىكتى اكىمشىلىكتىڭ كوزجۇم­باي­لىعى سالدارىنان جويىلىپ كەتتى. وعان دەيىن قازاق مەملەكەت­تى­لىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار ءتاۋ­كە, تاۋەكەل, ەسىم, جاڭگىر, ابى­لاي حانداردىڭ زيراتتارى دا وسىنداي قايعىلى جاعدايعا دۋشار بولدى. وسى جاعدايلارعا باي­­­­لا­نىستى ن.ءا.نازارباەۆ 1994 جىلعى 29 قىركۇيەكتە قازاق مەم­لەكەتىنىڭ كونە استاناسى – تۇركى­ستان قالا­سىنىڭ ب ۇلىنۋىنە اكەلە­تىن قانداي دا ءبىر ارەكەتتىڭ توقتا­تى­لۋى ءجو­نىندە قارار قابىلداعان-دى. وقىرمانداردا پرەزيدەنت جار­­­لىعى بويىنشا قابىل­دانعان مەم­لەكەتتىك باعدار­لا­مادا: «نەگە تەك جىبەك جولى بويىنداعى تاريحي ورتالىقتارعا ءمان بەرىلگەن؟» دەگەن سەكىلدى سۇراق­تار تۋىنداۋى ءمۇم­كىن. سەبەبى ۇلى جىبەك جولى العاشقى كەزدە قىتايدى ورتا ازيا, كاسپي جاعا­لاۋى, جەرورتا تەڭىزى جانە باتىس ەۋروپا ەلدەرىمەن جالعاستىرعان حالىقارالىق ساۋدا-ديپلوماتيالىق تراس­ساسى بولىپ تابىلدى. ال, بۇل جولدىڭ جەتىسۋ جانە قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ءبو­لىگى ارقىلى وتەتىن «دالا­لىق» بولىگى تۇرىك قاعان­دى­عى كەزىنەن XIV عاسىرعا دەيىن حالىقارالىق بايلا­نىس­­تاردىڭ باستى ار­نا­سى بولدى. وسىعان بايلا­نىستى جىبەك جولىنىڭ قازاق­ستان­دىق بولىگى ورتالىق ازيا حالىقتارى كوشپەلى جانە وتى­رىق­شى-ەگىنشىلىك مادەنيەت­تەرى­نىڭ سان-الۋان تاريحي, ارحەولو­گيا­لىق, ارحيتەكتۋرالىق مادەني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بىرەگەي كەشەنىنە اينالادى. قىتاي جانە پارسى دەرەكتەرىندە VI-VII عاسىرلاردا تەك جەتىسۋدىڭ وڭتۇستىك-باتىس بولىگىندە 36 قالانىڭ بولعاندىعى كورسەتىلەدى. جەتىسۋدىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندە XI-XIII عاسىر­لاردا قالالار سانى 70-كە جەتەدى. مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ال­دىنا ەۋرازيا اۋماعىنداعى كوش­پەلى جانە وتىرىقشى-ەگىنشىلىك ءما­دە­نيە­تىنىڭ, ولاردىڭ ءوزارا ىقپال­داستىق پروتسەستەرىنىڭ تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرىنە, جىبەك جولى بو­يىن­داعى ارحەولوگيالىق, ارحيتەك­تۋ­رالىق, قالا قۇرىلىسى نىسان­دارى­نا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, ءداستۇرلى قالا قۇرىلىسى مەن مەكەندەر (تۇراقتار) نەگىزىندە تۋريزم ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ, كەرۋەن جولدارىن قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتتەرى قويىلادى. جىبەك جولى تراسساسى بو­يىن­شا 115 نىسان انىقتالىپ, ىرىكتەلىپ الىنادى. ولاردىڭ بارلىعى دا عىلىمي جانە تانىمدىق قۇن­دىلىقتارىمەن ەرەكشەلەنەدى. باعدارلاما شەڭبەرىندە جىبەك جولىنىڭ قازاقستاندىق ءبولى­گىن­دەگى قىرۋار نىساندارعا جوندەۋ, كۇردەلى جوندەۋ جانە رەستاۆراتسيالاۋ, كونسەرۆاتسيالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزى­لەدى. ولاردىڭ قاتارىندا: قايالىق جانە ورتاعاسىرلىق تال­عار قالا­شىق­­تارى (الماتى وبلى­سى); ءاۋ­ليەاتا مەشىتى, ايشا ءبيبى كەسەنەسى, ءۇشارال مەشىت-مەدرەسەسى, اقىرتاس كەشەنى, قاراحان مەن داۋىتبەك, بابادجا-حاتۋن, سىپا­تاي باتىر, قارا­قوجا, ابدىقادىر جانە نامەتباي مەشىتتەرى (جام­بىل وبلىسى), ايتباي مەشىتى, قورقىت اتا ارحيتەك­تۋرا­لىق كەشەنى, ايتقوجا, اقتاس, اساناتا كەسەنەلەرى, (قىزىلوردا وبلىسى); سەمەي قالاسىنداعى ءبىر كۇمبەزدى جانە ەكى كۇمبەزدى ەكى مەشىت, تاريحي-ولكەلىك مۇراجاي, اباي مۋزەي-كەشەنى (شىعىس قازاقستان وبلىسى); وتىرار قالاشىعى, ىس­قاقباب, يبراگيم اتا, قاراشاش انا, ارىس­تانباب, بايدىبەك اتا, دومالاق انا, يسمايىل اتا كەسەنەلەرى, اق­قويلى مەشىت-مەدرەسەسى, ساۋران قا­لا­شىعى, ورتاعا­سىرلىق شىعىس مون­شاسى (وڭ­تۇستىك قازاقستان وب­لى­سى); بەكەت اتا, شوپان اتا جانە قارامان اتا جەراستى مەشىتتەرى (ماڭعىستاۋ وب­لىسى); قارقارالى قا­لا­سىن­دا­عى قۇ­نانباي مەشىتى, اباي ءۇيى, قارقارالى اۋدانىنداعى قىزىل­كەنت سارايى, ۇلىتاۋ اۋدا­نىن­­دا­عى بەسقامىر ور­تاعاسىرلىق قالا­شى­عى, ۇلىتاۋ مەكەنى, بەعازى قو­رى­مى (قاراعاندى وبلىسى); ءبو­كەي ورداسىنداعى حان ورداسى كەشەنى (باتىس قازاقستان وبلىسى) بار. «كونسەرۆاتسيا», «رەستاۆراتسيا» سوزدەرى قانشالىقتى اۋقىم­دى جۇ­مىستاردى قاجەت ەتەتىندىگى كوپشىلىك وقىرمانعا جەتە تانىس بولا دا بەرمەس. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. ماڭعىستاۋ وبلىسى­نىڭ تۇپقاراعان اۋدانىنىڭ اۋما­عىندا ورنالاسقان «سۇلتان-تەپە» عيباداتحاناسىندا ءجۇر­گىزىلگەن رەس­تاۆراتسيالىق جۇ­مىس­تار با­رى­سىندا بۇل نىساننىڭ ءىشى قۇم-توپىراقتان تازارتىلدى, 7 جەردەن ۇلۋتاستان تىرەۋ (كولوننا) قويىلدى, قابىرعالارى جانە ءساۋ­لە تۇسەتىن, اۋا اينالاتىن 4 كۇم­بەزى قايتا قالاندى, 220 سۋا­ع­ار­لار جا­ڭارتىلىپ, اينالاسى 168 مەتر تەمىر قورشاۋمەن قورشالدى. عي­با­داتحانا ىشىنە تۇسەتىن باسپال­داقتار سالىندى. تاريحي قالالاردىڭ بارىنە ءبىر­دەي جىكتەۋ (كلاسسيفيكاتسيا), ەرەك­شەلىكتەرىن انىقتاۋ سەكىلدى, عىلى­مي ىزدەنىستەر جۇزەگە اسى­رىلدى. الماتى قالاسىنىڭ تاريحى, ونىڭ حرونولوگيالىق كەزەڭدەرى ناقتىلانىپ, ونداعى ارحەو­لو­گيالىق, ار­حي­تەكتۋرالىق جانە لاند­شاف­تىق ەسكەرتكىشتەر ءتىزىمى جا­سالدى, قالانىڭ تاريحي-ءما­دەني مۇرا­سىن ساقتاۋ, قالپىنا كەل­تىرۋ جانە ناسيحاتتاۋ ءجو­نىن­دە ۇسى­نىستار جاسالدى. ۆەرنىي بەكىنىسىن قالپىنا كەلتىرۋ جوب­ا­سى بار. ونىڭ نەگىزىندە «كوش­پەلى ءور­كەنيەتتەر جانە اسكەري ونەر» مۇراجايىن قۇرۋ ۇسىنىلدى. الماتى وبلىسىندا 100-دەن اس­تام تانىمدىق, ەكولوگيالىق, ور­نيتولوگيالىق, ەتنوگرافيا­لىق سي­پاتتاعى تۋريستىك مارشرۋتتار رەەسترى جاسالدى. اسىرە­سە, 2004 جىلى يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگەن قو­جا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە ءجۇر­گىزىلگەن رەستاۆرا­تسيا­لىق جۇمىس­تار­دىڭ ءۇل­­كەن ىسكەرلىك پەن بىلىك­تىلىكتىڭ قاجەت ەتكەنىن ەرەكشە اتاۋىمىز كەرەك. مەملەكەت باع­دار­لاما­سى­نىڭ ورىندالۋى ءنا­تي­­جەسىندە تۇركىستان قالاسىنىڭ شەكاراسى 6 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى. جىبەك جولىنىڭ قازاقستان­دىق بولىگىندەگى اۆتوتراسسالار, تەمىرجول بەكەتتەرى جوندەۋلەر مەن رەستاۆراتسيادان ءوتتى. «جىبەك جولى» حالىقارالىق پويى­زى, تۋريستىك مارشرۋتتار, ءجار­مەڭ­كەلەر, حا­لىق­ارالىق فەستيۆالدەر, عىلى­مي-تاجىريبەلىك كون­فەرەنتسيالار ۇيىمداس­تى­رىل­دى. «جىبەك جولى- 2000», «تۇركىستان – عاسىرلار ەس­كەرتكىشى», «التىن ادام», «ماڭ­عىستاۋ – بىرەگەي ولكە», «قازاقستان مۇراجايلارى» دەرەكتى فيلمدەرى ءتۇسىرىلدى. عاسىرلار جۇگىن ارقالاعان ءبىر عانا قۇجاتتىڭ – پرەزيدەنت جار­لى­عىنىڭ عيبرات-پايىمى, جا­سام­پازدىق مۇمكىندىكتەرى مۇنى­مەن شەك­تەلمەيدى. باعدارلامانىڭ ءمان-ماعىناسى, رۋحاني ومىرىمىزگە ءول­شەۋ­سىز ۇلەس قوسقان تانىمى مەن تا­عى­لىمى زەرتتەۋ نىسانى بولا بەرمەك. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر وكىنىشتى نارسە – مەملەكەتتىك باع­دارلاماعا قازاق حاندىعىنىڭ اس­تا­ناسى بولعان, قازاق حاندارى جەرلەنگەن ايگىلى سارايشىق قالا­سى­نىڭ ەنبەي قالۋى. «جىبەك جولى­نىڭ تاريحي ورتالىقتارىن قايتا وركەندەتۋ...» مەملەكەتتىك باعدار­لاماسى «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ باس­تاۋىندا تۇر­دى دەۋگە بولادى. ەڭ بول­ما­عاندا سوڭعى باعدارلاما بويىن­شا جىل سايىن جايىق وزەنى شا­يىپ كەتىپ جاتقان بىرەگەي تاريحي قالانىڭ ورنىنا, ونى كونسەرۆاتسيالاۋ جانە رەستاۆراتسيالاۋ ىسىنە ۇكىمەت نازا­رى اۋادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. 2010 جىلى تاريح عىلىم­دا­رى­نىڭ كانديداتى ر.ح.ساريەۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن «جىبەك جولى­نىڭ» تاريحي ورتالىقتارىن قايتا وركەندەتۋ...» مەملەكەتتىك باعدا­ر­لاماسىن ورىنداۋعا بايلانىستى اتقارىلعان ىستەر, مەملەكەتتىك قۇ­رىلىمدار مەن قوعامدىق ۇيىم­داردىڭ قىزمەتى كورىنىس تاپقان قۇجاتتار جيناعى جارىق كوردى. وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلت­تىق مۇراعاتىندا ساقتالعان 92 قۇجات ەنگەن. جيناق ارحەو­گرافيالىق تالاپتاردى ساقتاي وتىرىپ, ىجداعاتتى دايىندالعان, كىرىسپەمەن, پايدالانىلعان مۇرا­عات قورلارىنىڭ تىزىمىمەن, ەسىمدەر جانە گەوگرافيالىق كورسەت­كىش­تەرمەن جابدىقتالعان. جيناق ءبىر عانا پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ ورىندالۋىن بايانداپ بەرگەن وتاندىق تاريحنا­ما­مىزداعى بىرەگەي باسىلىم بولىپ تابىلادى. ول حالقى­مىزدىڭ تاريحي تامىرلارىن, باسقا ەل-جۇرتپەن بايلانىس­تارى­مىزدى زەرتتەۋگە قو­ماقتى ۇلەس قوسادى. كوشىم ەسماعامبەتوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.