وتىرار وركەنيەتىنە ۇلەس

ارىستانباب كەسەنەسىنىڭ جانىنان 17 گەكتار جەردى قامتىعان تۋريستىك كەشەن پايدالانۋعا بەرىلەدى سوناۋ ءبىر جىلدارى ءۇرىمشى­دەگى قازاق گازەتىنىڭ شاقىرۋىمەن قىتايعا جولىمىز ءتۇستى. وبالى نە, اياعىمىزدى جەرگە تيگىزگەن جوق. ونشاقتى كۇندە ءتورت مىڭ شاقىرىمنان استام جول جۇردىك, تاريحي ورىنداردىڭ بارلىعىن كورۋگە مۇمكىندىك تۋدى. شىعىس تۇركىستاندى يگەرۋگە قىتايلىقتاردىڭ ەرەكشە ەكپىنمەن كىرىسكەندىگى باي­قالادى. وندىرىستەن بولەك, حالىقارالىق ءتۋريزمدى ءور­كەن­دەتۋگە بىلەك سىبانىپ كىرىسىپ جاتىر. ءبىزدىڭ حان ءتاڭىرىنىڭ قىتايعا قاراعان بەتىندە تۋريستىك كەشەنى بار ەكەن. تابيعاتتىڭ ءوزى تاۋ-تاۋمەن قالقالاپ, توس­تاعان جا­سا­عان شاتقا­لىن­دا كوز­دىڭ جا­سىنداي ءمولتىل­دەپ كۇنەس ايدىنى جاتىر جارقىراپ. تۋسىرىلعان جەر. تاڭەرتەڭ شىبىق قاداساڭ كەشعۇرىم تامىر بايلاي­تىن­دىعىنا شەك جوق. قى­تاي­لار ءۇش شاقىرىمعا دەيىن ماشينا كىرگىزبەيدى ەكەن. بولاشاق­تا ەلەكتر قۋا­تىمەن ءجۇ­رەتىن اۆتوموبيلدەرىمەن تۋريستەردى تا­سىمالداماق. تىنىعۋعا, تابيعاتتىڭ تا­ماشاسىنان ءلاززات الۋعا كەلگەن ادام كوپ. سەڭدەي سوعىسادى. بىراق, ءتارتىپ بۇزىپ, داۋ­دىراپ جۇرگەن بىرەۋى جوق. كاۋسار اۋادان كوكىرەگىڭىز ازسا پاروحودپەن اي­دىندا سەرۋەندەيسىز. مۇندا دا اي-پەتريدەي سيقىرلى شىڭدار كوپ. تۇرفانعا باردىق. ءجۇزىم قا­لا­نى كوردىك. كەي ۋاقىتتارى مۇن­داعى ىستىق ەلۋ گرادۋسقا جەتەدى دەيدى. رەستاۆراتسيا جاسالعان ەسكى قالانىڭ ورنىنا اپاردى. تاعى دا تەڭىزدەي تولقىعان تۋريستەر ءجۇ­ر­گىز­بەيدى. ىسقاياق اعىلشىن­دار­دىڭ تاياققا سۇيەنگەن قارتتارى دا قىبىرلاي اياڭداپ, ءولى قالانىڭ ورنىن تاماشالاپ ءجۇر. قۋ مەديەن دالا. ءشول. كۇننىڭ ىستىقتىعى تاباعا سالىپ قۋىرارداي. اسپاننان تامشى تامبايدى. بىراق, تاماشالاپ جۇرگەن تۋريستەر كوپ. ىستىقتان ءتۇرىڭىز تۇتىگىڭكىرەپ تومەنگە تۇسەسىز. جول باستاۋ­شى­لار جەر استى كارىز جولىنا ءتۇسى­رە­دى. اياق استىڭىزدا بۇرقىراپ جاتقان بۇلاقتار شارشاعانى­ڭىز­دى ۇمىتتىرادى. الدىڭىزدا سابات جەر كۇتىپ تۇرعانىن اڭعارىپ, اياعىڭىز اياعىڭىزعا جۇقپايدى. كورگەنىمىز كوپ. قۇم سۋىرعان “شايتان قالا”, ءبىر قىلتاناق ءوس­كى­نى جوق كۇيگەن تاۋ, ساياحات­شىلار ءتاۋ ەتەتىن قاسيەتتى ورىندار... سوسىن ويلايسىڭ عوي. وسىن­داي جەرلەر بىزدە جوق پا دەپ. يسپانيا, يتاليا, گرەكيا سياقتى ەلدەر تالاي تابىسىن ءتۋريزمنىڭ ارقا­سىندا-اق تاۋىپ وتىر. الىس­قا بارماي-اق كورشى وزبەك­ستان­نىڭ ءوزى سامارقان سياقتى تاريحي قا­لالارىمەن تۋريستەردى ماگنيتتەي تارتادى. بىزدە دە كوپ ەكەن. ءبىر ءوڭتۇس­تىك­تىڭ وزىندە عانا. كۇن سۇيگەن كۇ­نەستىڭ تابيعاتى جارتاستان قۇ­لاپ اققان سارقىراما­لارى بار, تاستارى كىتاپتاي تەكشەلەنگەن اقسۋ-جاباعىلىدان اسا الماس. تۇرفانداعى ەسكى قالا كەرەمەتىن وتىرار قال­ا­سىنىڭ ورنى اۋىستىرا الار. دەپ ويلايمىز عوي. ازياداعى بۇكىل مۇسىلمان ءتاۋ ەتەتىن باپتاردىڭ بابى ارىس­تانباب پەن قۇل قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. نەگە ەكەنىن قايدام, قازاق­ستان ءتۋريزمىنىڭ باعىن اشاتىن وسى باعىتتار ءالى كۇنگە دەيىن اۋا­داعى اڭگىمە كۇيىندە قالىپ كەلەدى. بىردە كورنەكتى جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ “مەن ەس بىلگەننەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى جىل سايىن جوندەۋ كورىپ كەلەدى. نە قىلعان بىتپەيتىن جوندەۋ جۇمىس­تارى ەكەنىن بىلمەيمىن” دەگەنى بار-دى. جەتپىسكە كەلگەن دۋلات كوكە­مىزدىڭ بالا كەزىندە كورگەن سول جوندەۋى ءالى جالعاسىپ كەلەدى. قاي ۇرپاقتىڭ تۇسىندا بىتەرى بەلگىسىز. تۇركىستان مەن وتىراردى ءىرى تۋريستىك قالالارعا اينالدىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى باستا­لىپ-اق كەتىپ ەدى, قارجى داعدارى­سىنا بايلانىستى توقتاڭقىراپ قالدى. الايدا, ەلباسىمىز ماقۇلدا­عان, مەملەكەت كەلەشەگى ءۇشىن كەرەك باعدارلاما توقتاماۋ كەرەك ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ نيەتىن قولداپ, اۋليەلى ورىننىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشۋعا ءوز وتانداس­تارى­مىزدىڭ اراسىنان اياۋلى ازامات­تارى­مىزدىڭ سۋىرىلىپ شىق­قان­دىعى قۋانتادى. سولاردىڭ بىرەگەيى – بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى اسقار ق ۇلىباەۆ. كەزىندە قازاق­ستان بوكس فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولعاندا تالاي ساڭلاق­تار­دىڭ ءىرى جارىستاردا ماڭدايى جارقىراپ مارەگە ءبىرىنشى كەلۋىنە جاعداي تۋعىزعان اسقار التىن­بەك­ ۇلى مەملەكەتىمىزدىڭ 20 جىل­دىعىنا ۇلكەن سىي جاساپ جاتىر. قاسيەتتى ارىستانباب كەسەنە­سى­نىڭ جانىنان, قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيىنە بارار قاسقا جول بويىندا 17 گەكتار جەردى الىپ جاتقان اۋماقتا ءوز قارجىسىنا تۋريستىك كەشەن تۇرعىزدى. الىپ مەشىتتىڭ ساف التىنداي كۇمبەزى كۇن شىققاننان جارقى­راپ, زياراتشىلاردىڭ نازارىن ەرىكسىز وزىنە تارتادى. مەشىتتىڭ وسى جەردە سالىنۋىنىڭ ءوز ءمانى بار. «قازاقتىڭ كەڭ بايتاق جەرىندە اڭىزعا اينالماعان تۇس ءتىپتى از, ءبارى دە قاستەرلى ولكە, قاسيەتتى مەكەن», دەيدى ەلباسىمىز. سونداي جەرلەردىڭ قاتارىنا كونە وتىرار مەن كيەلى ارىستانبابتى جاتقى­زۋ­عا بولادى. بۇل قاسيەتتى ورىن­دار ورتالىق ازيا مەن قازاق­ستان­نىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جانە مادەني دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قو­سىپ, ەجەلدەن ەگىنشىلىك پەن مال شارۋاشىلىعى, قالا مەن دالا مادەنيەتىنىڭ وشاعى بولعان, ارىس وزەنىنىڭ سىردارياعا قۇيار ساعا­سىن قامتيتىن وتىرار القا­بىن­دا ورنالاسقان بۇل ءوڭىردىڭ ورتالىعى – ەجەلگى وتىرار نەمەسە فاراب قالاسى بولعانى بەلگىلى. بۇل ولكەنىڭ ءوز قويناۋىندا عاجايىپ وركەنيەتتەر قۇپياسىن قوينىنا باسىپ جاتقانى بارشاعا ءمالىم. وتىرار القابىنداعى ال­عاش­قى قازبا جۇمىستارى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا جۇرگىزىلىپ, 1969 جىلدان بەرى ول زەرتت­ەۋ­شىلەردىڭ باستى نىسانىنا اينال­دى. ناتيجەسىندە بۇل ولكە «وتى­رار مادەنيەتى» دەگەن اتپەن يۋنەسكو-نىڭ قۇزىرىنداعى الەم­دىك ارحەو­لو­­گيالىق كارتاعا ەنىپ ۇلگەردى. ۇستازداردىڭ ۇستازى ارىستان- باب – ءXى عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, قازاقستان مەن ورتالىق ازيا اۋ­ماعىندا يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋىنا ىقپال ەتكەن, يسلا­منىڭ سوپىلىق باعىتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى­لار­دىڭ ءبىرى جانە وڭتۇستىك قازاقستان ايماعىنداعى ياسى (تۇركىستان), سايرام, وتىرار وڭىرلەرىندەگى سو­پ­ى­لاردىڭ رۋحاني ۇستازى بولعان بەلگىلى تاريحي تۇلعا. ارىستان بابتىڭ ءومىرى قازاقستان اۋما­عىن­دا ءومىر سۇرگەن تۇركى تىلدەس تايپالار اراسىندا يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋ, جايىلۋ كەزەڭىمەن سايكەس كەلەدى. ونىڭ بابتاردىڭ بابى دەگەن مارتەبەسىنە قاراپ, يسلامنىڭ تارالۋىندا ەرەكشە ءرول اتقارعان­دىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءدىن دەگەندە قىلىشىنان قان تامعان ساياسا­تىن­دا ارىستانباب كەسەنەسى جار­تى­لاي قيراسا دا وڭتۇستىك ءوڭىرى عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستاننىڭ, قالا بەردى ورتالىق ازيا رەسپۋب­لي­كالارىنىڭ حالقى تاراپىنان ەڭ اسىل, قاسيەتتى رۋحاني ورىن بو­لىپ, جۇرت كەيدە جاسىرىن, كەيدە اشىق زيارات ەتۋىن جالعاستىرا بەردى. كەڭەستىك توتاليتارلىق ءجۇ­يە­نىڭ كۇيرەپ, بابالار اڭساعان ازاتتىقتىڭ كەلۋى, قازاق حالقى­نىڭ ءدىني-رۋحاني مۇراسىنىڭ قاي­نار كوزى ارىستانبابتىڭ جاڭاشا تۇرلەنۋىنە مول مۇمكىندىكتەر اشتى. قازىر مەملەكەت تاراپىنان تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى ءتۋريزمدى دا­مىتۋ ىسىنە بەل­سەندى پايدالانۋ ماقساتىندا مۇراجاي كەشەندەرىنىڭ جۇيەسىن وركەن­دەتۋ­گە كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. ارحەو­لو­گيالىق جانە كونە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىن قازاقستاندىق ءجا­نە حالىقارالىق تۋريستىك مار­شرۋت جۇيەسىنە ەنگىزۋ جۇمىسى قولعا الىندى. ايشا ءبيبى, ەسىمحان كەسەنەلەرى, ءۇشارال, اققويلى مەدىرەسە-مەشىتتەرى سياقتى 40-قا جۋىق قايتا جاڭعىرتىلعان ەس­كەرت­كىشتەردىڭ ىشىندە ارىستانباب كەسەنەسى دە بار. اتاپ ايتقىمىز كەلگەنى, ەلبا­سى­نىڭ توڭىرەگىندەگى ونىڭ عا­جايىپ باستامالارىن جەدەل قول­داپ, جۇزەگە اسىراتىن, سەنىمدى سە­رىك­تەرىنىڭ ارقاسىندا الەمگە تا­نى­مال «ارىستانباب» ماۆزولەيى جانىندا جاڭا ارحيتەكتۋرالىق كەشەننىڭ قۇرىلىسى قولعا الىن­عانى. ونىڭ قايتا جاڭعىرۋىندا بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قاي­راتكەرى, ينجەنەر-عالىم, مەتسەنات اسقار ق ۇلىباەۆتىڭ اتقارعان ەڭ­بەگى زور. ۇلى ۇستازدىڭ, قاسيەتتى تۇلعانىڭ قادىر-قاسيەتىن قۇرمەت­تەۋ مەن اسپەتتەۋدىڭ وزىق ۇلگىسىنە كۇللى ەلدى كۋا ەتىپ وتىرعان بۇل باستاما الەمدەگى مۇسىلمان قاۋى­مىن ريزا ەتىپ, ساۋاپقا كەنەلگەنى ءسوزسىز. قازىرگى تاڭدا 17 گەكتار اۋ­ماق­تى الاتىن جانە بىرنەشە نى­سانداردان تۇراتىن تۋريستىك كەشەن پايدالانۋعا بەرىلۋگە جاقىن قالدى. مۇندا مۇراجاي, كىتاپحانا, 1000 ادامعا ارنالىپ اشىلعان مەشىت, قاجىلىق ورتالىق, تۋريستەرگە ارنالعان 54 ورىندىق ءۇش جۇ­لدىزدى قوناق ءۇيى, يمامدار دا­يىندايتىن سىنىپتار, قۇلشىلىق ەتەتىن زال بار. سونىمەن قاتار, دارەت الۋ ءۇشىن ارنايى بولمەلەر, ساۋلەت كەشەنىنە ءار بەرەتىن سۋ­بۇر­قاقتار مەن باسسەيندەر, ساۋدا قا­تار­لا­رى, سۋۆەنيرلەر سا­تا­تىن ور­­تالىق بار. كەشەنگە دەربەس سۋ ءجا­نە كاناليزاتسيا, ەلەكتر جەلىسى مەن جىلىتۋ جۇيەلەرى قو­سىلعان. مەشىتتىڭ اپپاق قابىرعالارى مەن ال­تىنداي كۇم­بەز­دە­رى ادەمى­لى­گىمەن تا­ڭ­عالدىرىپ, عي­ما­رات­قا تاماشا ءسان بە­رۋدە. سيرەك كەزدەسەتىن وتاندىق تەح­­­نو­لوگيالار, ۇس­تا­لاردىڭ كونە قۇ­پيا­لارى جانە سۋ­رەت­شىلەردىڭ شەبەرلىگى اشىق ءور­نەكتى كەرەگە­لەردىڭ ءمىنسىز تازا بەينەسىن بەرىپ, ەسكەرتكىش كۇمبەز­دەرى­نىڭ كەرەمەتتەي ءساۋ­لەت­تىك تۋىن­دى­سىنا اينالدى. جاڭا جو­بانى ءجۇ­زەگە اسىرۋ­دا اسقار التىن­بەك­ ۇلى شىعارما­شى­لىق ۇجىمعا ەلگە تا­­نى­مال ساۋلەت­شى­لەر­­­دى, ەت­نوگ­رافتار­دى, تا­ريح­شىلاردى تارتا ءبىلىپتى. بۇل ۇجىم تۋريستىك كەشەندى تەك تاريحي ارحي­تەك­ت­ۋرا­لىق ەسكەرتكىش دەپ قا­نا ەمەس, عا­سىرلار بو­يى مى­ڭ­داعان ادام­­دار­دىڭ باس قوسا­تىن, رۋ­حاني ۇندەسە­تىن قا­سيەت­تى ورنى بو­لۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. بۇگىندە كيەلى جەرگە كۇندەلىكتى زيارات ەتۋشى حالىقتى تاسىمال­دايتىن اۆتوبۋستاردىڭ سانى 60-تان اسسا, بۇل كور­سەتكىش جاقىن بو­لاشاقتا 300-گە جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. اتال­عان ينفرا­قۇ­رى­لىمنىڭ كيەلى جەرگە زيارات ەتۋشى حالىقتىڭ سانى­نىڭ وسۋىنە جانە تۋ­ريزم­نىڭ دامۋىنا ىق­پال ەتەرى ءسوزسىز. بۇل يگىلىكتى شارا ساۋاپتى ىسكە اينالدى. تاريحتىڭ ۇندەس­تىگى وسى ەس­كەرتكىش­تەردىڭ زامان تالا­بىنا ساي جاڭا قى­رىنان كورىنۋىندە جا­تىر. قازاقستاندا تۋ­ريزم­نىڭ دا­مۋى­نا قولاي­لى ءارى پايدالى جاعداي جاسالىپ وتىر­عان شاقتا, بۇل قا­سيەتتى ورىندار تۋريزم جەلىسىنە تىكەلەي قوسى­لىپ, قازاق ەلىن الەمگە باسقا قى­رى­نان ءوزىن تانىتۋعا ءمۇم­كىندىك بەرىپ وتىر. تاۋەلسىز دامۋدىڭ عا­سىرعا بەرگىسىز جيىرما جىلدىعى اياسىندا قول جەتكەن الەۋمەتتىك-ەكو­نو­­مي­كا­لىق تابىس­تارى­مىز ۇلتتىق مادەنيەتى­مىزدىڭ بىرەگەي تا­ريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرىن زەرت­تەۋگە, قايتا جاڭ­عىرتۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋگە, سونىڭ ار­قاسىندا وتكەن تا­ريحىمىزدى زەردەلەۋگە مول ءمۇم­كىندىكتەر اش­تى. وسى ءمۇم­كىن­دىك­تەردىڭ قاينار باس­تاۋىندا تۇر­عان كونە وتىرار­دىڭ ارحەولو­گيالىق كە­شەنى مەن ونىڭ وزەگىندە ورنا­لاس­قان رۋحاني اي­رىق­شا قۇندىلى­عى­مىزدىڭ ءبىرى ارىس­تانباب كەسەنەسى حالقىمىز­دىڭ ەشكىمگە ۇقساماي­تىن, تەڭدەسى جوق ءما­دەني مۇراسى­نىڭ ايرىقشا بولىگى جانە حالىق يگىلىگى بولىپ قالا بەرەدى. قازىر وتان ماعان نە بەرەدى دەپ الاقان جايىپ وتىرا بەرمەي, مەن ءوز وتانىما نە بەرەمىن, قانداي كەرەگىنە جارايمىن دەيتىن ۋاقىت. حالقىمىزدىڭ قادىرلى قا­ريا­لارى­نىڭ ءبىرى اسقار التىن­بەك ۇلىنىڭ قاسيەتتى ورىن جانى­نان كوتەرگەن كەشەنىن وسىلاي باعالاۋعا بولادى. ءتۇبى مەملەكەتتىك باعدارلاما بو­يىنشا وتىرار دا, تۇركىستان دا جەر-جاھاننىڭ تۋريستەرى ارنايى ىزدەپ كەلەتىن, قازاقتىڭ باي تاريحىنا قانىعىپ قايتاتىن قاستەرلى ورىن­دارعا اينالادى. ارىستانباب پەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەلەرىن جا­ل­عاس­تىراتىن كۇرە جول بويىنداعى الىپ نىساندار وسىنىڭ اقجولتاي حابارشىسىنداي سەزىلەدى. باقتيار تايجان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, وتىرار اۋدانى.