ءۇندىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مانموحان سينگح: قازاقستان – ءۇندىستان قاتىناستارى قارقىندى داميدى دەپ سەنەمىن

بۇعان دەيىن حابارلانعا­نىن­داي, كەشە ەلىمىزگە ءوزىنىڭ العاشقى رەسمي ساپارىمەن ءۇندىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مانموحان سينگح كەلگەن بولاتىن. بۇگىن قازاقستان باسشىلىعى ءۇن­دىس­تان ۇكىمەتى توراعاسىمەن كەز­دەسۋلەر وتكىزىپ, كەلىس­سوز­دەر جۇرگىزەدى دەپ كۇتىلۋدە. الەمدە وزىندىك الار ورنى بار, سوڭعى جىلدارى ەكونو­مي­كاسى سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان ەل ءبىزدىڭ وتا­نى­مىز­بەن ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا ۇلكەن ماڭىز بەرىپ قانا قويماي, زور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. مۇنى ءۇندى جاعىنىڭ باسى­لىم ءجۋرناليسىن ەل استاناسى – دەلي قالاسىنا شاقىرىپ, پرەمەر-مينيستر مانموحان سينگحپەن سۇحبات الۋعا جاعداي جاساعانى, جاۋاپتى مينيسترلىكتەر باسشىلارىمەن بىرقاتار كەزدەسۋلەر ۇيىمداس­تىر­عانى ايعاقتاي تۇسەدى. ال مۇنداي بايلانىستان قازاقستان جاعىنىڭ دا تەك ۇتىسقا شىعاتىنى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك. دەمەك, بۇل ساپارعا ەكى جاقتىڭ دا جوعارى دايىندىقپەن كەلگەنى بايقالادى. * * * – پرەمەر-مينيستر مىرزا, ءۇندى­ستان مەن قازاقستان اراسىنداعى ساياسي جانە ستراتەگيالىق ىنتىماقتاس­تىق­تىڭ قازىرگى جاعدايى جانە كەلەشەگى قانداي دەپ ويلايسىز؟ – ءۇندىستان مەن قازاقستان اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ تاريحى سوناۋ ەستە جوق ەسكى زامانداردان باستاۋ الادى جانە قازىرگى كەزدە تاتۋلىقپەن جانە دوستىقپەن ەرەكشەلەنەدى. ساۋدا جانە مادەني باي­لا­نىستاردىڭ ارقاسىندا ۇلى جىبەك جولى ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ بىرلىگىن نى­عايت­تى. ەلدەرىمىز كوپ ۇلتتى جانە ءتۇرلى مادە­نيەت وكىلدەرىنەن قۇرالعان, ولارعا شى­عىس مادەنيەتىنىڭ قۇندىلىقتارى, سالت-ءداس­تۇرلەرى جانە ءتىپتى تاعامدارى ورتاق. سون­دىقتان ءبىز ەكى ەلدى تامىرى ءبىر دوس ەلدەر سانايمىز جانە ىزگى نيەت پەن ءوزارا سىي­لاسۋدىڭ وراسان زور قازىناسىنان شابىت الامىز. ءۇندىستان قازاقستاننىڭ تاۋەل­سىز­دىگىن مويىنداعان جانە تىعىز ديپ­لو­ماتيالىق قاتىناستار ورناتقان الەمدەگى العاشقى ەلدەردىڭ ءبىرى بولدى. سودان بەرى ءبىزدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, ساۋدا جانە جەكە تۇلعالار اراسىنداعى بايلانىس بىرتىندەپ تىعىز ستراتەگيالىق سەرىكتەستىككە ۇلاستى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2009 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى رەسپۋبليكا كۇنىن تويلاۋدىڭ باستى قوناعى رەتىندە ۇندىستانعا ساپارى بارىسىندا ستراتەگيا­لىق سەرىكتەستىك جونىندە ورتاق دەكلاراتسيا قابىلداندى جانە وسى قۇجات ءبىزدىڭ قا­زاقستانمەن ەكى جاقتى ىنتى­ماقتاس­تى­عى­مىزدى نىعايتۋ ءۇشىن باسشىلىققا الىنىپ كەلەدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نا­زارباەۆتىڭ ساپارى ءبىزدىڭ بارلىق دەڭگەي­دەگى قاتىناستارىمىزعا زور كۇش-جىگەر بەر­دى. ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا جاع­داي جاساۋ ءۇشىن ەكى ەل اراسىندا دەلە­گا­تسيالاردىڭ قارقىندى الماسۋى ءجۇردى. سوڭ­عى جىلدار ىشىندە مەن پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆپەن ءتۇرلى ءىس-شارا­لار كەزىندە ەكى رەت كەزدەستىم, ال وتكەن جىلى ءۇندىستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەكى ەل ءوزارا قىزىعۋشىلىق تانىتا­تىن ەكونوميكانىڭ بارلىق ستراتەگيالىق سەكتورلارىندا ىنتىماقتاستىعىمىزدى دامىتۋ جونىندە جوسپار قۇرۋ ءۇشىن استانادا بولدى. قازاقستان باسشىسىمەن بىرگە ءبىز ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاي-كۇيىن باعامداپ, كەلەشەكتە ەكى جاقتى بايلانىستاردى دامىتۋ جوسپارىن تالقى­لايتىن بولامىز. ءبىزدىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق ماسەلە­لەرگە كوزقاراستارىمىز ۇقساس جانە ءبىز حالىقارالىق فورۋمداردا ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ باستامالارىمىزعا قولداۋ كورسەتىپ كەلەمىز, سونىمەن بىرگە, كوپتەگەن حالىقارا­لىق ۇيىمداردىڭ ەگيداسىمەن ىنتىماق­تا­سىپ جۇمىس ىستەۋدەمىز. سولاردىڭ ىشىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس, سونداي-اق شانحاي ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمى بار. – ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ءۇندىستاننىڭ قازاقستانعا ەكسپورتىن كوبەيتۋ ءۇشىن جانە ەكى جاقتى ساۋدانى ءارتاراپ­تان­دىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ – ءۇندىستان مەن قازاقستان ەكونو­مي­كا­لارى تەز دامىپ كەلە جاتقان ەلدەر بو­لىپ تا­بىلادى. ءۇندىستاننىڭ ورتاشا ورلەۋ قارقىنى ءتىپتى جا­ھان­دىق رەتسەسسيا كەزىندە 8% قۇرادى, ال قازاقستان الەم­دىك ەكونوميكالىق داع­دارىس­تان تابىسپەن شىعا الدى جانە تۇراقتى ەكونوميكالىق ورلەۋ جولىنا اياق باستى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ارا­سىنداعى ەكى جاقتى ساۋدا كولەمى قازىرگى كەز­دە شامامەن 300 ميلليون دوللاردى قۇ­رايدى, بۇل ءبىزدىڭ الەۋەتتى دەڭگەيىمىزدەن الدەقايدا تومەن, سوندىقتان ونى كەڭەيتۋگە زور مۇمكىندىك بار. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەز­دەسۋىم بارىسىندا ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىمىزدى بەلسەندى ەتە ءتۇسۋ­دىڭ قاجەتتىلىگىن تالقىلاۋعا نيەت ەتىپ وتىر­مىن. ماعان قازاقستاننىڭ ءوندىرىستى دامىتۋ جانە يننوۆاتسيالار بويىنشا با­ع­دار­لامانى ىسكە قوسقانى بەلگىلى, سون­دىق­تان ءۇندىستان ەكى ەلدىڭ پايداسى ءۇشىن وعان قاتىسۋعا جانە ءوزىنىڭ تەحنيكالىق اۋە­لەتىمەن بولىسۋگە دايىن. ءۇندىستان مەن قازاقستان ورتاق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءوز كۇشتەرىن بىرىكتىرە الادى. ءبىز ەكو­نو­ميكانىڭ ەنەرگەتيكا, عارىش, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى, اقپاراتتىق تەحنولوگيا, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جانە فارماتسەۆتيكا سياقتى سەكتورلارىندا ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاتىناستارىن كەڭەيتۋگە زور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرمىز. وكىنىشكە قاراي, ەكى جاقتى ساۋدا-ساتتىق كولەمى ءبىز كۇتكەن دەڭگەيگە جەتە الماي كەلەدى. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى – قۇرلىقپەن تىكەلەي قاتىناستىڭ بولماۋى. «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» حالىقارالىق كولىك ءدالىزى جوبا­سىن جۇزەگە اسىرۋ ەكى ەل اراسىندا تاۋارلار الماسۋدىڭ تەز جانە ارزان جولدارىنىڭ ءبىرى بولادى. – ازياداعى دامۋشى ەلدەردە قۋاتتىڭ بالاما كوزدەرىنىڭ جانە اتوم قۋاتىنىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋ ماقسا­تىن­دا جانە تەز وركەندەپ كەلە جاتقان ەل­دەردىڭ مۇقتاجدىقتارىن قاناعاتتان­دىرۋ ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەندىگى تۋرالى ماسەلەلەر بەلسەندى تالقىلانۋدا. جاپونيادا ورىن العان قايعىلى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, وسى سالالاردى دامىتۋ­دىڭ كەلەشەگى قانداي؟ مۇناي كەنىشتەرىن ىزدەۋ جانە ازىرلەۋ بويىنشا استانا مەن دەلي اراسىنداعى بولاشاق ىنتى­ماقتاستىقتىڭ ۇلگىسى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – ءداستۇرلى قۋات كوزدەرىنىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى جانە ونىڭ مولشەرىنىڭ شەكتەۋلى بولۋى ءبىزدى اسا قاجەت بولىپ تابىلاتىن بالاما قۋات كوزدەرىن ىزدەۋگە ىنتالان­دىرا­دى. ءۇندىستان الەمدەگى ءىرى قۋات تۇتىنۋ­شىلاردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, بالاما قۋات كوزدەرىن, سونىڭ ىشىندە كۇن جانە جەل قۋاتىن دامىتۋ بويىنشا جۇمىس ىستەۋدە. ءبىزدىڭ قۋاتقا دەگەن بولاشاق مۇقتاج­دى­عىمىزدى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن اتوم قۋاتى ۇلتتىق ستراتەگيامىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قۇ­رىلىمىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولادى دەپ سانايمىز. ءبىز جاپونياداعى قايعىلى جاع­داي­دى ەسكەرىپ, اتوم ستانسالارىمىزداعى قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاسا­لا­تىن بارلىق ساقتىق شارالارىن مۇقيات قايتا قاراپ شىقتىق. اتوم قۋاتىن بەيبىت قولدانۋ سالاسىندا قازاقستانمەن ۇزاق ىنتىماقتاستىق جاساۋعا قۋانا كەلىسەمىز. مۇناي-گاز سەكتورى – بۇل ءبىزدىڭ ىنتى­ماقتاستىعىمىزداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى زور سەكتورلاردىڭ ءبىرى. پرەزيدەنت نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ 2009 جىلدىڭ قاڭ­تارىن­داعى ۇندىستانعا ساپارى بارىسىندا «قاز­مۇنايگاز» كومپانياسى «ساتباەۆ» مۇناي­لى ۋچاسكەسىن يگەرۋ جوباسى بويىنشا اكتسيالارىنىڭ 25%-ىن ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك مۇناي كومپانيالارىمىزدىڭ ءبىرى «ONGC Videsh Limited» كومپانياسىنا بەرۋ ءجونىن­دەگى كەلىسىم-شارتقا قول قوي­دى. وسى كەلى­سىم-شارتتىڭ قارجىلىق ءما­سە­لەلەرىن ورىن­داۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر ەش قيىندىقسىز ءوتتى جانە ءبىز مەنىڭ اس­تاناعا ساپارىم بارىسىندا ءتۇسىنۋ­شىلىككە قول جەتكىزەمىز دەپ ۇمىتتەنەمىز. سونىمەن بىرگە, ءبىز مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قۇ­رى­لىسى سالاسىندا, سونداي-اق مۇنايدى بارلاۋ, ءوندىرۋ, وڭدەۋ جانە مۇناي ءونىم­دەرىن تاسىمالداۋ مەن وتكىزۋ سياقتى ەنەرگەتيكا سەكتورىنداعى باسقا دا جوبا­لا­ردى ازىرلەۋ بو­يىنشا قازاق­ستانمەن ىنتى­ماقتاستىق جاسا­عى­مىز كەلەدى. – پرەمەر-مينيستر مىرزا, عىلىم, الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار, نانوتەحنولوگيالار جانە عارىش سياقتى سالالاردا ەكى جاقتى ىنتىماق­تاس­تىق­تىڭ كەلەشەگى قانداي دەپ ويلايسىز؟ – جوعارى تەحنولوگيالار سالاسىندا قازاقستان مەن ءۇندى­ستان اراسىنداعى ىن­تىماقتاس­تىقتىڭ كەلەشەگى زور دەپ ساناۋعا بولادى. ەلىمىزدىڭ عىلىم سالا­سىندا جوعارى بىلىكتى ماماندار جەتكىلىكتى جانە ول بيوتەحنولوگيالار, نانوتەحنولوگيالار جانە عارىش سياقتى الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار سالاسىندا جەتەكشى ورىنعا يە. ءبىز كوممۋنيكاتسيا­لىق جەر سەرىكتەرىن جانە الىس­تان تەكسەرۋ جۇرگى­زە­تىن جەر سەرىكتەرىن جاساپ شىعا­رىپ, ىسكە قوسۋدامىز جانە بۇل باعىتتاعى تابىسى­مىز دا ايتارلىقتاي. ءۇندىستان مەن قا­زاق­ستان وسى سالالاردا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەي الادى, ال ءبىزدىڭ ەل ءوز تاجىريبەسىمەن بولىسۋگە ارقاشان دايىن. ەكى ەل الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار سالاسىندا بىرلەسىپ زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, وسى سالالاردا ورتاق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جولدارىن ىزدەي الار ەدى. كوممۋنيكاتسيا جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىندا جوعارى دارەجەلى مالىمەتتەردى وڭدەۋ جۇيە­لەرىن زەرتتەۋدە جانە قازاق­ستان­دا مامان­دار­دى الدىڭعى قاتارلى كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالارعا دايارلاۋدا جانە وقىتۋدا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەي الا­مىز. سونىمەن بىرگە, ءبىز قازاقستانمەن باع­دارلامالىق قام­تۋدىڭ تۇعىرناما­لا­رىن جاساۋدا ىنتى­ماقتاستىق جاساۋعا قۋانا كەلىسەمىز. – ءسىز پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتى پرەزيدەنتتىك سايلاۋداعى ايقىن جەڭىسىمەن قۇتتىقتادىڭىز جانە ەلگە بەيبىتشىلىك پەن وركەندەۋ تىلەدى­ڭىز. قالاي ويلايسىز, الداعى بەس جىل­دا قازاقستان-ءۇندىستان قاتىناستارى­نىڭ دامۋ بارىسى قانداي بولماق؟ – مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆتى پرەزيدەنتتىك سايلاۋداعى ايقىن جەڭىسىمەن قۇتتىقتادىم جانە قازاق­ستان­نىڭ ءوزىنىڭ دانا جانە كورەگەن پرە­زي­دەنتى­نىڭ باسقارۋىمەن تابىستى دامۋىن جالعاس­تىراتىندىعىنا سەنىمدىمىن. بۇل – مەنىڭ قازاقستانعا ءۇندىستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قىزمەتىندەگى ءبىرىنشى ساپا­رىم. بۇل ساپار ءبىزدىڭ قازاقستانمەن قا­تى­­ناستارى­مىز­دىڭ ماڭىزدىلىعىن جانە وسى قاتىناس­تار­دىڭ ورتالىق ازيادا­عى جانە ونىڭ شەگىنەن تىس ايماقتارداعى وڭ ءرولىن كورسەتەدى. مەن كەلەسى بەس جىلدا قازاقستان-ءۇندىستان قاتىناستارى قارقىندى دامي­دى دەپ سەنەمىن. سونىمەن بىرگە, اس­تاناعا ساپارىم كەزىندە ازىرلەگەن «جول كارتا­سى» ەكى ەل حالىقتارىنا قىزمەت ەتەتىن شىنايى جانە ۇزاق مەرزىمدى سەرىكتەستىك قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. استاناعا ساپارىڭىز ءساتتى بولسىن. اڭگىمەلەسكەن سامات مۇسا. استانا – دەلي – استانا.