ارىستار اماناتىن ارقالاعان

پەشەنە اتالاتىن شەتسىز-شەكسىز ابستراكتىلى ۇعىمعا باس يگەنىمىز بە, الدە باسقا سەبەبى بار ما, ءبىر جايت ناقتى اقي­قاتقا جاتادى: ول – ۇلتىنىڭ رۋحاني سۇ­رانىسىن وتەيتىن قۇندىلىقتاردى سار­الاۋشى, باعا بەرۋشى, جول سىلتەۋشى تا­لانتتى جانداردىڭ الماعايىپ ۋاقىت ايا­سىندا تاريح ساحناسىنا شىعاتىندىعى. قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا ايرىقشا ورنى بار س.قيراباەۆ, ز.قابدولوۆ, ر.بەردىباەۆ, ت.كاكىشەۆ, ن.عابدۋللين, م.بازارباەۆ وسى توپ وكىلدەرى ەدى. ءبارى ءبىر جىلى تۋعان وسى قۇرداس جاندارعا تاعدىر ەرەكشە مىندەت جۇكتەگەن ەدى. ەگەر بۇرالاڭى مەن بۇلتارىسى, كۇنگەيى مەن كولەڭكەسى قاباتتاسقان كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە ۇلت رۋحانياتىن جاڭا ساپاعا كوتەرۋ س.سەيفۋللين, ءى.جانسۇگىروۆ, ب.مايلين, م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇستافين سەكىلدى زاڭعار تۇلعالارعا بۇيىرسا, ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ جۇگىن ارقالاۋ م.قاراتاەۆ, س.تالجانوۆ, ا.نۇرقاتوۆ, ق.جۇماليەۆ, م.عابدۋللين سياقتى قۋاتتى شوعىردىڭ ماڭدايىنا جازىلىپتى. ال س.قيراباەۆ پەن ونىڭ قۇرداستارى وزدەرىنىڭ ال­دىنداعى جاسى ۇلكەن بۋىننىڭ ءىسىن جال­عاستىرىپ قانا قويعان جوق, بارىنەن بۇ­رىن, ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن جانىن قي­عان ءا.بوكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ, م.جۇماباەۆ, ج.ايماۋىتوۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ, ت.ب. ارىستاردىڭ ۇلتىنا قىزمەت ەتۋدەگى اماناتىن جاۋ­اپ­­كەرشىلىكپەن قابىلداپ العان ەدى. قان­شالىقتى دارەجەدە مىندەت بيىگىنەن كو­رىندى, ول ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە. كەزىندە ع.مۇسىرەپوۆ «الىپتار توبى» دەپ اتاعان كلاسسيك جازۋشىلاردىڭ ءبۇ­كىل دۇنيەلەرىن زەرتتەپ, تالداپ, ولار قا­لىپت­استىرعان ءداستۇردىڭ بۇگىنگە دەيىنگى جال­عاستىعىن زەردەلەپ, جوعارى دەڭگەيدە ساراپتاعان س.قيراباەۆتاي عالىمدار ءوز­دەرى دە ۇلتتىق ادەبيەتتانۋدىڭ سار­دار توبىنا اينالعانىن ەش ۋاقىتتا ەش­كىم­گە جار سالىپ ايتقان ەمەس. الايدا, تا­ريحي-فيلوسوفيالىق ۋاقىت – قوعام – ادام – سانا تورتتاعاندىق ۇعىمدارى تۇر­عىسىنان كەلگەندە, شىندىق ءتۇيىنى وسى­ناۋ بايلامدى مويىنداتاتىنى انىق. ادەبيەتتانۋداعى الىپتار توبىنىڭ قازىرگى كوزى ءتىرى وكىلى, داڭعايىر عالىم, وسى عىلىم سالاسىنىڭ ابىز اقساقالى سەرىك اعا قيراباەۆ تۋرالى قالام تەربەۋ وتە قيىن, الايدا, بىرەر جايتتى عانا ايتۋ – پا­رىزىمىز. سەراعا – بۇكىل ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ تۋ, دامۋ, قالىپتاسۋ جولىن عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەي العان ويشىل. سەراعا – ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ, وندا دا كەڭەس داۋىرىندەگى ادەبيەتتىڭ بىردەن-ءبىر بىلىكتى زەرتتەۋشىسى. س.سەيفۋلليننەن باس­تاپ, حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن قازىرگى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى جاس بۋىن قالامگەرلەردىڭ جاڭالىققا تو­لى جىلت ەتكەن ىزدەنىسىن قالت جىبەرمەي, قا­پىسىز قاداعالاپ وتىرعان اۋزى دۋالى ساراپشى. حح عاسىر باسىندا الاشتىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك حالىقتى ءبىلىم-عىلىمعا ۇندەدى, ۇستازدىق ەتتى, ساباق بەردى. سەرىك اعانىڭ سول ارىس­تار­دان قابىلداپ العان اماناتى دا م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا وتكەن جەمىستى جىل­دا­رىمەن قاتار, ۇزاق مەرزىم بويعى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قارا شاڭىراعى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى قىزمەتىمەن تىعىز بايلانىستى. ءدارىس وقىدى, كافەدرا باس­قاردى, پرورەكتور بولدى. ۇستازدىق قىز­مەتتى عالىمدىق ەڭبەگىمەن ۇش­تاستىردى. ادەبيەت جانە ونەر ينس­تيتۋتىنىڭ ءبو­لىم مەڭگەرۋشىسى, ديرەكتورى بولدى. اتال­مىش ۋنيۆەرسيتەت (بۇرىنعى قازپي) سەراعاداي تانىمال تۇلعانىڭ توپشىسىن قا­تايتتى, سەراعا ءوز كەزەگىندە قاسيەتتى ءبىلىم ورداسىن اسقاقتاتتى. كۇنى كەشە ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن ءتۇ­لەكتەر مەن جوعارى وقۋ ورنىنىڭ في­لو­­لوگيا فاكۋلتەتىن تامامداعان ما­مان­­دار, بارىنەن بۇرىن, پەداگوگ-عالىم ءازىر­­لەگەن «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىمەن بىلىمگە اياق باستى. سەراعا قىرۋار وقۋ­لىقتارىمەن بىرگە, قازىرگى تاڭدا تانى­م­دىق سيپاتى كۇشتى مونوگرافيالار جازدى. ءبىر عاجابى, ول كىسى عىلىمي جەتەكشى, كە­ڭەس­شى بولعان عىلىم كان­د­ي­داتتارى مەن عى­لىم دوكتورلارى تەك عىلىمي دارەجە مەن اتاققا عانا يە بولىپ قويماي, اتاق­تى عالىمنىڭ پري­نتسيپشىلدىگى مەن تا­لاپ­­شىلدىعىن, تازالىعىن, ادىلەتتى ازا­مات­تىق ارىنا تۋ ەتىپ كوتەرگەن ادامي اجا­رىن دا ءوز بولمىستارىنا سىڭىرە الدى دەپ ايرىقشا ايتقىمىز كەلەدى. سەراعانىڭ ءومىر جولى قازىر ءبا­رىمىز مانسۇقتاپ جۇرگەن كەڭەستىك ءداۋ­ىردە قالىپتاستى. قاراعاندى وبلىسى جاڭاارقا اۋدانى تۋماسىنىڭ كوز الدىندا كۇشپەن ۇجىمداستىرۋ, وتى­زىن­شى جىلداردىڭ ويرانى, ەكىن­شى ءدۇ­نيەجۇزىلىك سوعىس, تىڭ يگەرۋ, ەلۋ­ىن­شى جىلدار ىشىندە قايتادان قولعا الىنعان «ساياسي سەنىمسىزدەردى», «حالىق جاۋ­لارىن» اشكەرەلەۋ سياقتى الاپات ۇدەرىستەر وتكەن ەدى. ۇلكەن ويشىلدىققا بەت بۇرعان ازامات وسىلاردىڭ ءتۇپ-توركىنىنە دە ۇڭىلە العان بولاتىن. ەگەر جەر بەتىندەگى بىردەن-ءبىر دۇرىس ءىلىم كوممۋنيزم يدەياسىنا نەگىزدەلسە, ول يدەيانىڭ باستى باعىتى ساۋاتتاندىرۋ, ءبىلىم مەن عىلىمدى ەرەكشە قارقىنمەن دامىتۋ, وندىرىلگەن ماتەريالدىق يگى­لىك­تىڭ تەپە-تەڭ ءبولىنۋى, اسا قۋاتتى, كە­مەلدەنگەن مەملەكەت قۇرۋ بولسا, جو­عا­رىداعىداي الاپات كەلەڭسىزدىكتەر نە­گە ورىن الادى؟ الۋان ءتۇرلى يدەيالار ت­و­عىس­قان اۋمالى-توكپەلى زاماندا سەرىك سمايىل ۇلى ءوز جولىن, ءوز سوقپاعىن تاڭداپ الۋعا ۇمتىلدى. يدەولوگيانىڭ شىن مانىندە ادامدار ساناسىنىڭ بولمىسقا قاتىناسىن انىقتايتىن ساياسي, قۇقىقتىق, ادامگەرشىلىك, ەتيكالىق جانە فيلوسوفيالىق يدەيالار مەن كوز­قا­­راستاردىڭ جۇيەسى ەكەندىگىن, ءسويتىپ, كوپ­شىلىكتىڭ قوعامدىق تانىم-تۇسىنىگىن قالىپتاستىرۋدا, ومىردە باعىت-باعدارىن ايقىنداۋدا زور قىزمەت اتقاراتىنىن ەسكەرسەك, سەراعا جاڭا ۋاقىت اياسىندا ءوز عۇمىرىن ءبىلىم مەن عىلىم, ۇستازدىق جولعا ارنادى. عىلىمي سالادا وزگەنىڭ ىعىنا جى­عىل­مايتىن, ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن وزىنشە عانا پاي­ىم­دايتىن ادامدار بولادى. ولاي بو­لۋى زاڭدى دا. سونداي وتكەلەكتەن وتكەندەردىڭ ءبىرى دە سەراعاڭ بولاتىن. ەگەر شىن تالانت قانا نايزانىڭ ۇشىندا جۇرەدى دەگەن قاعيداعا وزگە قىرىنان ۇڭىلسەك, بىلىكتى عالىم مەن قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل سىنشىنىڭ دا جولى قيامەتكە تولى بولاتىنىنا دەن قويامىز. الايدا, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە كەزىندە رەنجىگەن, توڭتورىس كۇيدە جۇرگەن تالاي ءىرى عالىم مەن اقىن-جازۋشىنىڭ سارابدال سىنشى تاعىلىمىنىڭ زيالىلىققا نەگىزدەلگەنىن مويىنداعانىنا تالاي رەت كۋا بولعانىمىزدى باسا ايتقىمىز كەلەدى. بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا 90 جاسقا تولاتىن اكادەميك س.قيراباەۆتىڭ الپىس جىلدان استام ءومىر كەزەڭى كەشەگى كەڭەستىك ءداۋىر شەڭبەرىندە وتكەن ەكەن. سول زامان ونى شيرىقتىردى, اق پەن قارانى اجىراتا الار سۇڭعىلالىققا, وكتەم يدەولوگيانىڭ قيتۇرقىلارىنان ساباق الۋعا تاربيەلەدى. الايدا, سەراعا سول ءداۋىردىڭ سولاقاي ۇستانىمدارىنىڭ قولشوقپارىنا اينالعان جوق, ۇلتىنا ادال قىزمەت ەتتى. بۇل ويىمىزعا كەڭەس زامانىندا قالامىنان تۋعان قۇندى ەڭبەكتەرى عانا ەمەس, تاۋەلسىزدىك جىلدارى جازعان زەرتتەۋلەرى دە تولىقتاي ايعاق بولا الادى. بىردە اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ: «ءبىزدىڭ ادەبيەتتانۋ عىلىمىمىزدا تا­بي­عاتى تازا, ساناسى سارا سەرىك اعاڭداي جان ءالى دۇنيەگە كەلگەن جوق» دەگەنى بار-دى. اقىنجاندى, جايدارى, سۇلۋلىق پەن ىزگىلىكتىڭ تيتتەي ۇشقىنىن كورسە, با­لا­شا شاتتاناتىن زەكەڭنىڭ بۇل پىكىرى وزگ­ەلەردى مانسۇقتاۋ ەمەس, ءبارىمىز قۇر­مەت­تەيتىن Cەرىك اعانى ادەبيەتتانۋ عى­لىمىنىڭ ناعىز كورنەكتى تۇلعاسى دەپ بەرگەن جوعارى باعاسى ەدى. ءسوز ونەرى سالاسىندا ءداستۇر ءجا­نە جاڭاشىلدىق دەگەن ۇعىم بار. العاش­قىسى ىرگەلى شىعارمالار نەگىزىندە ءدۇ­نيە­گە كەلەدى دە, وزىنەن كەيىنگىلەرگە اسەر-ىقپالى بولسا, جول سىلتەر مەكتەبى بولسا عانا بەرىك داستۇرگە اينالادى. مىنە, سەراعا وسى رەتتە ءوز سوقپاعىن سالىپ, ءۇردىس قالىپتاستىرعانى ءسوزسىز. تۋراشىلدىعى مەن تالاپشىلدىعى, ءادى­لەتسىزدىككە جول بەرمەيتىن ساف تا­زالىعى سەراعا بولمىسىنا ءتان قا­سيەتتەر دەر ەدىك. ابزال اعانىڭ وسى ۋا­قىتقا دەيىن قولىنان قالامى تۇسپەي, عى­لىمي ىزدەنىس جاساۋمەن قاتار, تاۋەلسىز ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك ءومى­رىندەگى وڭ وزگەرىستەرگە اق جول تىلەپ وتىرۋى اي­رىقشا ءبىتىمىن تانىتادى. ال ول كىسىدەن ءبىلىم العان, سونداي-اق, عىلىم بيىگىنە قانات قاققان شاكىرتتەرى ۇلت مۇددەسىنە قىزمەت ەتىپ ءجۇر دەسەك, جوعارىدا ايتقان ءداستۇر ۇعىمىنىڭ سەرىك اعا قيراباەۆ ارقىلى بەرىك ورنىققانى دەپ بىلەمىز. ماۋەن حامزين, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور