– ەل ءوزىڭىزدى كۆن ارقىلى جاقسى تانيدى. بىراق, ءوزىڭىز كۆن-دا وينادىڭىز با؟ جالپى, بۇل سالاعا قالاي كەلدىڭىز؟
– مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزىمدە ەپتەپ ويناعانىم بار. بىراق ول تىپتەن باسقا كۆن بولاتىن, نەگىزىنەن سۇراق-جاۋاپ, تاقپاق ايتۋ, قويىلىم كورسەتۋمەن عانا شەكتەلەتىن. جانە جىل سايىن ءبىر قويىلىمدى قايتالاپ قويا بەرەتىنىمىز ەسىمدە... كەيىننەن جوعارى وقۋ ورنىندا فاكۋلتەتارالىق جارىستارعا كوپ قاتىستىم. بىراق, بۇل جەردە دە كۆن-دى قارىق ەتتىم دەپ ايتا المايمىن. نەگىزىنەن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى جاعىندا ءجۇردىم. تۋعان جەرىم – اقتوبە وبلىسى, شالقار اۋدانى, شەتىرعىز دەگەن اۋىل. جوعارى ءبىلىمدى شىمكەنتتە الدىم. 1996 جىلدارى شىمكەنتتە ورىس تىلىندە كۆن ۇيىمداستىردىق, ال, 1999 جىلى «جايدارمان» ويىندارى اشىلىپ, قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىنا ەندىم. بىردە كۆن-دى جۇرگىزەتىن جىگىت اۋىرىپ قالدى دا امال جوق, ءوزىم جۇرگىزدىم. جەرگىلىكتى«يۋماكس» راديوسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندىكتەن كۆن جۇرگىزۋ اسا قيىنعا تۇسكەن جوق. جۇرت جاقسى قابىلداعان سياقتى. مىنە, سول كۇننەن باستاپ مەنىڭ كۆن-داعى جاڭا جۇمىسىم باستالدى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل ويىندى جۇرگىزۋشىنىڭ مىندەتى تەك كوماندالاردى تانىستىرىپ, شەتىنەن شاقىرىپ وتىرۋ عانا ەمەس. كۆن-نىڭ جاقسى ءوتۋىن الدىن الا جوسپارلاپ, جيناقتى ءارى قىزىقتى بولۋىنا دا كوپ ات سالىسۋى قاجەت.
– ارينە, كورەرمەن قاۋىم ءبىزدىڭ كۆن-دى ورت ارناسىنان بەرىلەتىن ورىستىڭ كۆن-ىمەن سالىستىرادى. بۇل كۆن مەن قازاق كۆن-ىنىڭ ايىرماشىلىعى, ەرەكشەلىگى بار ما؟
– ءبىر-بىرىنە ۇقسايدى دەۋگە بولادى. بىراق ءبىزدىڭ كۆن-دا كوپ دۇنيەنى قازاقى مەنتاليتەتكە لايىقتاپ الدىق. جاسىراتىنى جوق, ورىس تىلىندە وتەتىن كۆن-دا قىسقا ەتەك كيۋ, اشىق-شاشىق ءجۇرۋ, انايىلاۋ ازىلدەر ايتۋعا رۇقسات ەتىلگەن. ال ءبىز ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ كۆن-عا قازاقى ورتاعا ساي كەلەتىن كونكۋرستار قوستىق. راس, ورىستاردان كوشىرىپ العان دەپ تە ايتادى. بىراق كۆن-دى ورىستىڭ ويىنى دەپ ايتۋ قاتە. ونى كەڭەس وداعى كەزىندە ويلاپ تاپقاندىقتان بارىمىزگە ورتاق ويىن.
– باسقا ەلدەردىڭ كۆن كوماندالارىمەن بايلانىس, قارىم-قاتىناس بار ما؟
– بايلانىس بار. وسى ويىندى تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىندا وتكىزۋدى جوسپارلاعانىمىزعا ءبىراز بولدى. باستاپقىدا ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنە المادىق. جىل سايىن سوچيدە حالىقارالىق كۆن وداعىنىڭ جيىنى ءوتىپ, كوماندالاردى ليگالارعا بولەدى. سول جيىنعا ارنايى بارىپ, كوماندالاردىڭ بىرازىمەن سويلەسكەنبىز. ءبارى قولداعان سياقتى بولعان. بىراق كەيىننەن ۇمىتىلىپ كەتىپ جاتتى. سودان الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تاتار, باشقۇرت, قىرعىزدارمەن بايلانىسىپ, 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قىرعىزستانعا باردىم. راس, الدىندا قىرعىز كوماندالارى الماتىعا كەلىپ, ونەرلەرىن كورسەتىپ جۇرگەن. بىراق دەڭگەيلەرى تومەن ەدى. سول جولى قىرعىزدىڭ «تاماشوۋ» دەگەن ليگاسىنىڭ باسشىسىمەن كەلىسىپ, قول الىسىپ, 2016 جىلى ولاردىڭ مىقتى كومانداسى بىزگە كەلىپ وينادى. باستاپقى كەزدە ارنايى فەستيۆالدارعا شاقىرامىز دەپ ەدىك, ولار ءبىزدىڭ چەمپيوناتقا تولىق قاتىسامىز دەپ شەشىپتى. تاۋەكەل دەپ رۇقسات بەردىك. جاپ-جاقسى ونەر كورسەتىپ, جارتىلاي فينالعا دەيىن باردى.
– سوندا ولار قىرعىز تىلىندە ونەر كورسەتتى مە؟
– جوق, قازاق تىلىندە وينادى. ءبىز اقپان ايىندا بىشكەككە بارعاندا قىرعىز تىلىندە وينادىق. ءتىلدىڭ ەش قيىندىعى جوق. جىگىتتەر جارتى-اق كۇندە مەڭگەرىپ الدى. كەيبىر قيىن سوزدەر عانا بولماسا, بۇل ەكى ۇلت ءبىر-ءبىرىن وپ-وڭاي تۇسىنەدى. سودان باشقۇرتستاننىڭ جازعى كۋبوگى تۋرالى افيشانى كورىپ قالىپ, باسشىلارىنا شىعىپ ەدىم, «كەلىڭىز» دەدى. تەز ارادا ورال قالاسىنا جەتىپ, جەرگىلىكتى ءبىر كوماندانى الا سالىپ كولىكپەن ۋفادان ءبىر-اق شىقتىق. شىنىن ايتۋ كەرەك, ءبىزدىڭ كەلگەنىمىزگە ولار دا اڭ-تاڭ بولدى. ارينە, باشقۇرت ءتىلى قىرعىزدىكىنە قاراعاندا ەپتەپ قيىنداۋ. ءبىر ءتۇن دايىندالدىق. ەرتەڭىندە قاتىسىپ, باس جۇلدەگە يە بولىپ, ەندى ءوزىمىز اڭ-تاڭ بولدىق. ءسويتىپ, ولاردى استانادا وتەتىن قالا اكىمىنىڭ كۋبوگىنا شاقىردىق. ولار كەلدى, كوردى. كەيبىر جايتتاردى تۇسىندىردىك. باشقۇرتستاندا ۇلكەن ليگالار نەگىزىنەن ورىس تىلىندە جۇرەدى. ءالى كۇنگە حابارلاسىپ, اقىلداسىپ تۇرامىز. سول جىلدىڭ قازان ايىندا تاتار باۋىرلار شاقىردى. وعان دا ورالدىڭ كومانداسىن الىپ باردىم. 18 كوماندا قاتىستى. ول جەردە دە باس جۇلدەنى جەڭىپ الدىق. سوناۋ كاۆكازدا بىزگە جاقىن ءتورت ۇلت بار. قۇمىق, نوعاي, بالقار, قاراشاي. ولارمەن دە كەلىسىپ, اللا قالاسا, وسى ايدا سول جاققا جول جۇرەيىن دەپ وتىرمىز. ودان كەيىن قاراقالپاقستان, وزبەكستان, موڭعولياداعى قانداستارىمىزبەن بايلانىستىق. 2014 جىلى قىتايداعى باۋىرلاستارىمىزدىڭ ءوتىنىشى بويىنشا شانحاي قالاسىندا كۆن ويىندارىن وتكىزگەنبىز. سودان بەرى بايلانىسىمىز ءۇزىلىپ قالىپ ەدى. قايتادان حابارلاسىپ, مامىر ايىنىڭ باسىندا تاعى فەستيۆال وتكىزبەكشىمىز. نوعاي, قۇمىق, قاراشاي, بالقارلارعا بارعاندا سولاردىڭ تىلىندە وينايتىن بولامىز. ولار بىزگە كەلگەندە قازاقشا وينايدى. سول جاقتىڭ جىگىتتەرىمەن سويلەسىپ ءجۇرىپ, ءوزىم دە ءتىلىن مەڭگەرىپ قالدىم. مىنە, وسىلايشا قازاق كۆن-ى حالىقارالىق دەڭگەيدە ونەر كورسەتۋدە.
– ءبىزدىڭ كۆن-دا كوماندا مۇشەلەرىنىڭ تۇراقتىلىعى جوق سياقتى. وسى كۆن ارقىلى تانىلعان جاستار كوپ ۇزاماي باسقا سالاعا, اسىرەسە, تەلەارنا سالاسىنا كەتىپ قالا بەرەدى. سودان با, كورەرمەن جاس كوماندالاردى شاتاستىرىپ جاتادى.
– بۇل كاسىپقويلاردىڭ ەمەس, اۋەسقويلاردىڭ ونەرى. سوندىقتان, 4-5 جىل ويناعاننان كەيىن جىگىتتەردىڭ ءوز ماماندىعى نەمەسە باسقا سالا بويىنشا اۋىسىپ كەتىپ جاتاتىنى راس. كۆن-دا ولارعا ەشكىم اقشا تولەمەيدى عوي. بىراق, بايقايسىز با, كۆن ويناعان جىگىتتەردىڭ ءوز زامانداستارىنان اقىل-ويى, ينتەللەكتۋالى جوعارى, تاربيەلى بولادى. مەن وسىعان قۋانامىن.
– كۆن-نىڭ اتىن اۋىستىرۋ ماسەلەسى دە ءبىراز «جىر» بولعان سياقتى. وتكەندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دە بۇل تۋراسىندا پىكىرىن ايتىپ قالدى...
– نەگىزى «جايدارمان» دەگەن بۇل تەلەارناداعى ارنايى باعدارلامانىڭ اتى. «كۆن» ءسوزىن دالمە-ءدال اۋداراتىن بولسا, «كوڭىلدى تاپقىرلار كلۋبى» دەگەنگە كەلمەيدى. «ۆەسەلىي» ءسوزى «كوڭىلدى» ەمەس, «ازىلقوي» دەگەنگە كوبىرەك كەلەدى. ال, «كلۋب» دەگەنىمىز «وتاۋ». سوندا «ازىلقويلار مەن تاپقىرلار وتاۋى» بولۋى ءتيىس. قىسقارتىپ ايتساق – ءاتو. جالپى, قازاق تىلىندەگى قىسقارتىلعان سوزدەر ايتۋعا ىڭعايلى ەمەس. سوندىقتان, ويلاسا كەلە «كۆن» دەگەن اتاۋمەن قالدىق. قازىر ءبىزدىڭ ۇيىم «قازاقستان كۆن وداعى» دەپ اتالادى. كۆن-دى كتك دەپ اۋىستىرۋدىڭ دا قاجەتى جوق. بۇل حالىقارالىق برەند. «جايدارمان» دەگەن جايدارى ادام دەگەندى بىلدىرەدى. بىراق جاسىراتىنى جوق, ەل بۇل باعدارلاماعا قاتىسقان ويىنشىلاردى جايدارمانشىلار دەپ كەتتى. ساحناعا كۆن دەپ ەمەس, «جايدارمان» دەپ تە شىعىپ جاتىرمىز. حالىق جىلى قابىلدادى.
– جالپى, كۆن-نىڭ باستى ماقساتى نە؟ ويىن الدىندا كوماندالاردىڭ ستسەناريلەرىن ءبىر ءسۇزىپ شىعاسىزدار ما؟ ستسەناريگە بايلانىستى سىندار كوپ ايتىلادى عوي.
– ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت ءسۇزىپ شىعامىز. و باستا انايى ازىلدەر بولعانى راس. قازىر توقتادى. كۆن دە ۇنەمى دايىندىق, جاتتىعۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىر-ەكى جىل ويناماي قالعان كوماندالار ساحناعا شىققاندا قاتتى قينالادى. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن ماسەلە, كۆن ويىنشىلارى كاسىپقوي ەمەس. تەاتر بىتىرمەگەن. تەك قىزىعۋشىلىقپەن كەلگەن. كوبىنەسە ستسەناريدى وزدەرى جازادى. ارينە, باعىت-باعدار بەرەمىز. دەگەنمەن دە, ءساتسىز شىعىپ, سىنعا ىلىگىپ جاتقاندارى دا كوپ. بۇگىن جازىلعان ءازىلدىڭ ءبىر ايدان كەيىن ارنادان كورسەتكەندە وزەكتىلىگى بولماي قالۋى مۇمكىن. مەنىڭشە, كۆن-نىڭ باستى ماقساتى – قوعامدا بولىپ جاتقان كەلەڭسىز جايتتاردى ۇتىمدى ءازىل ارقىلى كورسەتۋ. ءار ءازىلدىڭ استارىندا شىندىق بار.
– سوڭعى مارتە كۆن-داعى قانداي ازىلدەرگە شىن كوڭىلىڭىزبەن ريزا بولىپ كۇلدىڭىز؟
– ازاماتتاردى تىركەۋگە بايلانىستى ازىلگە قاتتى ريزا بولىپ كۇلدىم. ءبىر جىگىت تىركەۋگە كەلەمىن دەپ شىركەۋگە كىرىپ كەتەدى. الدىنان شىققان ءدىنباسى «بالام, كىرە عوي» دەيدى. بۇل «تىركەۋ مە؟» دەيدى عوي. «جوق, تىركەۋ ەمەس, شىركەۋ». «وي, اداسىپ كەتىپپىن عوي» دەسە, «بىزگە اداسقاندار عانا كىرەدى عوي... كىرە بەرسەيشى» دەيدى اناۋ. سوسىن «الدىڭعى جىلى الماتىنى قايتا-قايتا توپان سۋ باستى. كوشەنىڭ ءبارى سەلگە تولدى. سۋ دەگەن بەيپىل اعىپ جاتىر. مىنە, كوردىڭىز بە, تابيعاتتىڭ ءوزى بالاندينگە سۋ جىبەرىپ, چەمپيون بولۋعا جاعداي جاسادى» دەگەن ءازىل دە وتە ءساتتى شىقتى.
– جالپى, كۆن-دا بيلەت ساتۋ, دەمەۋشى تابۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلگەن؟
– قازىر قۇندىلىقتار وزگەردى عوي. بۇرىن ءبىر جاپىراق قاعاز ءۇشىن وينايتىن كوماندالار بار ەدى. قازىر جۇلدە قورىنا قارايدى. سوندىقتان, دەمەۋشى مىندەتتى تۇردە كەرەك. ايماقتاردا بولعان ويىندارعا جەرگىلىكتى اكىمدىك قولداۋ كورسەتىپ جاتسا, بيلەت ساتىلمايدى. جالپى, كۆن-نىڭ بيلەتتەرى تەز ءوتىپ كەتەدى. زالدى تولتىرا الماۋ دەگەن ماسەلە ەشقاشان بولعان ەمەس. جانە بيلەت باعاسى دا قىمبات ەمەس. جاستاردىڭ, ستۋدەنتتەردىڭ قالتاسىنا لايىق. ال دەمەۋشى ماسەلەسىندە بىزگە نەگىزىنەن تەلەارنالار كومەكتەسەدى. باعدارلامامىزدى ساتىپ الادى. سونداي-اق, «نۇر وتان» پارتياسى, جاستار دەپارتامەنتى, اكىمدىكتەر دەمەۋشى بولادى. كۆن جىل سايىن قانات جايىپ كەلەدى. قازىر ونعا جۋىق وبلىستاردا وبلىس اكىمىنىڭ كۋبوگى ءۇشىن چەمپيوناتتار ءوتىپ جاتىر. ودان بولەك, ەلىمىزدە كورىكتى جەرلەر كوپ قوي, جاز كەزىندە باياناۋىل, بۋراباي, الاكول, قاپشاعايعا بارىپ ويىندار ۇيىمداستىرامىز. بىراق, شىنىن ايتۋ كەرەك, كوممەرتسيالىق باعىتتا جوبالارىمىز بار, ال بۇل ىسكە قول ۇشىن سوزىپ جاتقان كاسىپكەرلەر جوقتىڭ قاسى.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت.
اڭگىمەلەسكەن ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان»
