فرانتسۋزشا «كومپرومات»

قازىر فرانتسيادا پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ناعىز قىزعان شاعى. نە­گىزگى ءۇش كانديدات – رەسپۋب­ليكاشىل فرانسۋا فيون, «ۇلتتىق مايدان» پار­تياسىنىڭ جەتەكشىسى مارين لە پەن جانە بۇرىنعى ەكونوميكا ءمينيسترى ەممانۋەل ماكرون سايلاۋ­شىلاردى باعدار­لاما-جوسپار­لارىمەن تانىستىرۋدا. ال پرەزيدەنت­تىك سايلاۋ وسى جىلدىڭ 23 ساۋىرىندە وتەدى. جالپى, باتىس ەلدەرىندە كەز كەلگەن سايلاۋ وتكەنىمەن دە, وتەتىنىمەن دە «قىزىق». ويتكەنى, ساياسي ناۋقان – ساي­لاۋ ۇدەرىسى قىزعان سايىن كاندي­دات­تار­عا قاتىستى جاقسىسى مەن جاما­نى ارا­لاس نەشە ءتۇرلى پىكىرلەر ايتى­لا­دى. كەزىندە جىبەرگەن قاتەلىكتەرى مەن «قيعاشتىقتارى» جاريا ەتىلىپ, اۋىر ايىپتار دا تاعىلادى. وتباسى مۇشە­لەرىنە, تۋىستارىنا, سونداي-اق, وزگە دە جاقىن­دارىنا بايلانىستى «اكتسيالار» ۇيىم­داس­تىرىلادى. كەيبىرەۋلەرى, ءتىپتى باسى داۋعا قالىپ, جارىس جولىنان شى­عىپ قالاتىن جاعدايلار دا كەزدەسەدى. مۇ­نى «كومپرومات», ياعني اشكەرەلەۋ دەيدى. وسى ءۇردىس قازىرگى كەزدە پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ناۋقانى شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ تۇرعان فرانتسيادا دا ورىن الىپ جاتىر. ءۇش ساياساتكەر كانديداتتىڭ ۇشەۋىنىڭ دە قارجىلىق بۇرمالاۋشىلىققا قاتىسى بار ەكەندىگى بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارى ارقىلى جالپاق جۇرتقا جاريا ەتىل­دى. ال ولار مۇنى وزدەرىن قارالاۋ دەپ, باس­تارىن اراشالاپ قالۋعا تىرىسىپ باعۋ­دا. سوندا كانديداتتار نە «ءبۇلدىرىپ» قويعان؟ الدىمەن فرانسۋا فيونعا بايلانىستى ماسەلەنى الايىق. فرانتسۋز باسىلىمدارىندا جاريالانعان ماتەريالدارعا قاراعاندا, ف.فيون پارلامەنت دەپۋتاتى كەزىندە زايىبى پەنەلوپا فيوندى ءوزىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتىنە العان جانە وعان بىرنەشە جىل بويى ەڭبەكاقى مەن بونۋس­تاردى قوسقاندا, جالپى كولەمى 500 مىڭ ەۋرو تولەنگەن. بىراق, ول دەپۋتاتتىڭ كومەك­شىسى مىندەتىن اتقارماعان, ياعني قىزمەت ورنىندا, ءتىپتى بوي كورسەتپەگەنگە ۇقسايدى. وسى ماسەلەگە بايلانىستى پروكۋراتۋرا پەنەلوپا فيونعا قاتىستى الدىن الا تەكسەرۋ ءىسىن اشىپ, الدىمەن ۇلتتىق اسسامبلەياعا (پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسى), ودان سوڭ سەناتقا ءتىنتۋ جۇرگىزىپتى. وندا تەرگەۋشىلەر پەنەلوپا فيوننىڭ كومەكشى بولىپ ىستەگەنى جونىندە دەرەكتەر ىزدەستىرگەن. سونداي-اق, جاقىندا پوليتسيا ەرلى-زايىپتى فيونداردىڭ ۇيىنە ءتىنتۋ جۇرگىزگەنى جونىندە اقپارات تارادى. بۇدان بولەك, كانديداتقا ءوزىنىڭ بالالارىن قاعاز جۇزىندە جۇمىسقا ورنالاستىردى دەگەن كىنا دا تاعىلىپ وتىر. دەپۋتات كەزىندە ول ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەن ۇلى مەن قىزىن ديپلومى بار زاڭگەر رەتىندە جۇمىسقا «ورنالاستىرىپ», ولار ەڭبەكاقىعا 400 مىڭ ەۋرو العان كورىنەدى. العاشىندا فيون وزىنە تاعىلعان ايىپتار دالەلدەنگەن جاعدايدا, پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان ءوزىنىڭ كانديداتۋراسىن الاتىنىن ايتقان ەدى. كەيىن ول سايلاۋ باسەكەسىنەن باس تارتپايتىنىن مالىمدەدى. ساراپشىلاردىڭ پايىم­داۋىنشا, وسى داۋلار ونىڭ بەدەلىنە ەداۋىر نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن. «ۇلتتىق مايدان» پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى مارين لە پەننىڭ باسىنداعى جاعداي دا وسىعان ۇقساس. ءاسىلى, ول بيىلعى جىلدىڭ 1 اقپانىنا دەيىن ەۋروپار­لا­مەنتتىڭ كاسساسىنا 300 مىڭ ەۋرو قۇيۋى ءتيىس بولاتىن. ەۋروپارلامەنتتىڭ دەپۋ­تاتى مۇنى «كەزەكتى ەسەپ ايىرىسۋ» دەپ باعالاپ, تالاپتى ورىنداۋدان باس تارتتى. بۇل اقشانىڭ 260 مىڭ ەۋروسى پارتيا بەلسەندىسى ءارى لە پەننىڭ كومەكشىسى كات­رين گريزەنىڭ جالاقىسى, قالعانى ەۋرو­پارلامەنتتە اسسيستەنت رەتىندە ءراسىم­دەلگەن ساياساتكەردىڭ كۇزەتشىسىنە تولەن­گەن قاراجات ەكەن. بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنىڭ جازۋىنشا, لە پەننىڭ كومەك­شىسى كاترين گريزە ەۋروپارلامەنت عيم­ا­راتىنا كەلمەي, تەك پارتيانىڭ پاريجدەگى وفيسىندە وتىرىپ جۇمىس ىستەپتى. ال ءۇشىنشى كانديدات بۇرىنعى ەكونوميكا ءمينيسترى ەممانۋەل ماكرون دا قارجىلىق بۇرمالاۋشىلىققا جول بەردى, قىزمەت بابىن اسىرا پايدالاندى دەگەن داۋعا قالىپ وتىر. وتكەن جىلدىڭ تامىزىندا وتستاۆكاعا كەتكەن ول مينيسترلىك تىزگىنىن ۇستاعان سەگىز ايدىڭ ىشىندە قوسالقى شىعىندارعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ 80 پايىزىن ءوزىنىڭ جەكە قاجەتتىلىگىنە جۇمساپ جىبەرىپتى. ول 120 مىڭ ەۋرونى قۇرايدى. تەكسەرۋ اۆتورلارىنىڭ حاباردار ەتۋىنشە, قاراجات نەگىزىنەن بۇرىنعى ءمينيستردىڭ ۆەدومستۆوعا ەشقانداي قاتىسى جوق ادامدار – الەۋمەتتانۋشىلارمەن, قوعامدىق جانە ءدىني ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرىمەن بىرگە تۇسكى جانە كەشكى اس ىشۋگە تولەنگەن ەكەن. وسىلايشا, ول وزىنە قولداۋ كورسەتەتىن ىقپالدى ادامدارمەن تانىسقان. ماكروننىڭ بۇل ارەكەتى مەملەكەت قارجىسىن سايلاۋ ناۋقانىنا پايدالاندى دەپ دارەجەلەنىپ وتىر. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن پرەزي­دەنتتىكتەن ەڭ باستى ۇمىتكەر سانالعان حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى دومينيك ستروسس-كان دا قوناقۇيدەگى «شاتاققا» ىلىگىپ, باسى داۋعا قالعانى, باسشىلىق قىز­مەتتەن كەتۋگە ءماجبۇر بولعانى ەستە. ال فرانتسيا پرەزيدەنتى بولعىسى كەل­گەن ساياساتكەرلەرگە قارسى جاسالعان «كوم­پروماتتار» قازىرگە وسىنداي. ساراپشىلار پرەزيدەنتتىك سايلاۋ­دىڭ ەكىنشى تۋرىنا فرانسۋا فيون مەن مارين لە پەن شىعادى, ناتيجەسىندە 68 پايىزدىق كورسەتكىشپەن فيون جەڭىسكە جەتەدى دەگەن بولجام جاساپ وتىر. ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»