ەگىس كولەمىن ازايتۋعا نەگىز بار ما؟

سوڭعى ۋاقىتتارى «قازاقستانعا جىلداعىداي كولەمدە بيداي ەگۋ كەرەك پە؟» دەگەن سۇراق پىكىرتالاس تۋعىزۋدا. وعان سەبەپ بولىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بيداي كولەمىن الداعى بەس جىل ىشىندە 12,4 ملن گەكتاردان 10,1 ملن گەكتارعا, ياعني 2,3 ملن گەكتارعا ازايتۋدى كوزدەگەن شەشىمى. مينيسترلىكتىڭ ءۋاجى بويىنشا, بيدايدىڭ بارلىق ەگىس كولەمىنىڭ 64 پايىز الىپ جاتۋى كەلەشەكتە جەردىڭ توزۋىنا جانە ءونىمنىڭ ازايۋىنا الىپ كەلمەك. ال بارلىق ەگىستىكتىڭ ۇلەسى 46 پايىز بولعان جاعدايدا جۇمىس عىلىمي نەگىزدە داميتىن كورىنەدى... جالپى, بۇل جەردەگى ماسەلە اكىم­شىلىك ۇستانىممەن ەمەس, ەكونومي­كالىق جولمەن شەشىلۋى ءتيىس. باستىسى, بۇل جەردە مەملەكەت حالىقتىڭ تۇتىنۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرگەنى ءجون, ياعني ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. ول دەگەنىمىز, ءار ادامنىڭ تاعام تۇتىنۋدىڭ فيزيولوگيالىق نورماسى نەگىزىندە ەسەپتەلگەن ءتيىستى مولشەرىنە ەكونوميكالىق قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ دەگەن ءسوز. سودان كەيىن قورعانىسقا قاجەت نان ونىمدەرىنىڭ مولشەرى, تۇقىم, مال جەمىنىڭ كولەمى انىق­تالىپ, ولار مەملەكەتتىك تاپسىرىس رەتىندە ءوندىرىلۋى ءتيىس. ال باسقا كولەم­دەگى استىقتى كىم, قانشا, قالاي ەگىپ, ونى ءوزى ساقتاپ, وڭدەپ ەكسپورتقا شىعارىپ جاتسا ەشكىمنىڭ قارسىلىعى بولمايدى. بۇرىنعىداي ءار گەكتارعا سۋبسيديا, ارزان جانار-جاعارماي جانە تىڭايتقىشتار الىپ, ءونىمنىڭ ەكسپورتتالعانى ءۇشىن تاعى تونناسىنا 40 دوللاردان بيۋدجەتتەن اقشا الۋ, ارينە, حالىققا قيانات نارسە. ويتكەنى, مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىندەگى اقشا حالىقتىكى, ول سالىق ارقىلى جينالادى. بيداي وندىرۋشىلەرگە وسىنشاما كومەكتەن كەيىن قازاقستاندا تىم بولماسا نان ارزان بولسا ەكەن. ءبىر مىسال. ساۋد ارابياسىندا نان كۇرىشتەن كەيىنگى باستى ءونىم سانالادى. بۇل ەل ادام باسىنا شاققاندا نان ونىمدەرىن پايدالانۋدا الەمدە ءبىرىنشى ورىن الادى. سوڭعى 35 جىلدا شيكىزات پەن ەنەرگيا ءۇش ەسە وسكەن, بىراق نان باعاسى بۇرىنعىداي. بۇل ەل ءوز حالقىنىڭ قامى ءۇشىن جىلىنا 3 ملن توننا بيداي يمپورتتايدى. ەندى الەمدەگى بيداي ەكسپورتىنا كوز جۇگىرتەيىك. بيدايدى ەڭ كوپ وندىرەتىن ون مەملەكەتتىڭ كوش باسىندا قىتاي تۇر, سۇرانىس كولەمى 130 ملن توننا, ودان كەيىنگى ورىندى ءۇندىستان (86,6 ملن توننا) الادى دا, ءتىزىم رەسەي (61 ملن توننا), اقش (55,8 ملن توننا), فرانتسيا (40,8 ملن توننا), كانادا (27,6 ملن توننا), ۋكراينا (27,3 ملن توننا), گەرمانيا (26,3 ملن توننا), پاكىستان (25,1 ملن توننا) جانە اۆستراليا (24,5 ملن توننا) بولىپ جالعاسا بەرەدى. قازاقستان بۇل تىزىمدە پولشامەن شامالاس, 15-ورىندا. قازاقستان سوڭعى جىلدارى ورتا ەسەپپەن 13,5-20,1 ملن توننا ءداندى داقىل جينادى, بۇل كورسەتكىش تمد ەلدەرىندە رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندى كورسەتەدى. ورتاشا ءونىم گەكتارىنان 10-13 تسەنتنەردەن كەلەدى. ءار جىلدارى ەكسپورتقا 2,8-8 ملن توننا بيداي شىعارادى. رەسەيدە گەكتار شىعىمدىلىعى 21-30 تسەنتنەر بولسا, ۋكراينادا 23-28 تسەنتنەر. كورىپ وتىرعانداي, ءبىزدىڭ ەلدەگى بيداي ءونىمىنىڭ شىعىمدىلىعى ەكى ەسەگە جۋىق تومەن. قازاقستان ءونىمى كوپ جاعدايدا جەر ىلعالدىلىعىنىڭ ساقتالۋى مەن ۋاقتىلى جاۋاتىن جاڭبىرعا تاۋەلدى. ال الەمدەگى كليمات وزگەرىستەرىن ەسەپكە الار بولساق, جەر شارىندا تەمپەراتۋرا 2 گرادۋسقا دەيىن جىلىنعانىن ەسكەرگەندە, كەلەشەكتە كوپ جىلدىق قۋاڭشىلىق بولۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان ەلباسىمىز ايتقان سۋارمالى جەرلەردى يگەرۋ قاجەتتىلىگى كەلەشەككە مەڭزەيدى. ال سۋارمالى جەرلەردەن بيداي ونىمدەرىن بەس ەسەگە دەيىن كوپ الۋعا بولادى. سوندىقتان بيداي ءوندىرىسىن وڭتۇستىك وبلىستاردا كەڭەيتىپ, ونى ءتىپتى قىزىلوردا وبلى­سىندا وسىرۋگە بولار ەدى. ءار گەكتارىنان 156,4 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ بيداي وسىرۋدەن الەمدىك رەكوردتى جاڭا زەلانديا جاساپ, گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا 2010 جىلى جازىلدى. بيدايدان جوعارى ءونىم الۋ جاڭالىق ەمەس, مىسالى, چەحيا گەكتارىنان 109 تسەنتنەر ءدان جيناسا, ۇلىبريتانيا 77,8 تسەنتنەردى جىل سايىن جينايدى. الەمدە, ونىمدىلىكتى عىلىمي نەگىزبەن ۇشتاستىرىپ ارتتىرۋ دا بار. مىسالعا, بەلارۋستە 1991 جىلى بيداي شىعىمدىلىعى 15,7 تس/گا بولسا, وتكەن جىلى 39,4 تسەنتنەر بولدى, ال وزبەكستان سۋارمالى جەردىڭ ءار گەكتارىنان 48,6 تسەنتنەردەن ءونىم الادى. قازاقستاندا بيداي شىعىمدىلىعى تومەن, بىراق ساپاسى جوعارى... جالپى, ەلىمىزدەگى بيداي بيزنەسىندە جۇرگەن شارۋالارعا ءونىمىن ەكسپورتقا شىعارۋعا مۇمكىندىك مول. كورشى جاتقان قىتايدىڭ ءوزى جىلىنا 6,7 ملن توننا بيداي يمپورتتايدى. ءتۋنيستىڭ ءوزى 1,1-1,4 ملن توننا ءدان ساتادى ەكەن. ەندەشە, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنىڭ بيداي كولەمىن الداعى بەس جىل ىشىندە 12,4 ملن گەكتاردان 10,1 ملن گەكتارعا, ياعني 2,3 ملن گەكتارعا ازايتۋ تۋرالى باستاماسىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان تاعى ءبىر ەكشەپ العان ءجون. اتامۇرات شامەنوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى