«اق بوز ۇيدەگى» تاعدىرلار

XX عاسىر قازاق حالقىنا قاساقانا ۇيىمداستىرىلعان قىلكوپىر, تامۇق, توزاقتارعا تولىلىعىمەن توبە شاشىڭدى تىك تۇرعىزادى. وتكەنسىز بۇگىن جوق. ءبىز ۇرپاقتى تاريحپەن, حالىقتىڭ جادىنداعى اششى شىندىقپەن كوزىن اشىپ, كوكىرەگىنە ساۋلە قۇيساق كانا ءوز ازاماتتىق پارىزىمىزدى وتەيمىز. بەلگىلى جازۋشى سماعۇل ەلۋبايدىڭ «اق بوز ءۇي» تريلوگياسىن («جازۋشى» باسپاسى. الماتى, 2005) وقىپ شىققاندا, ونىڭ مىگىرسىز, ينەمەن قۇدىق قازعانداي ازاپتى ەڭبەگى, ءوز حالقىنىڭ تەمىر قۇرساۋلى, تار شەڭبەرلى جۇيەدە وتكەن شەرلى شەجىرە پاراقتارىنان مول ءبىلىمى, نەگە اڭسارى اۋسا سونى سارى مايدان قىلشىق سۋىرعانداي ەركىن يگەرەتىن قالامگەر ەكەنىنە ءشۇبامىز قالمادى. سماعۇل ەلۋبايدىڭ «اق بوز ءۇي» تريلوگياسى – تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاننان بەرگى جىلداردىڭ جەمىسى. «دۇنيەنىڭ ءبارىن ءبىر ەتىككە تىعاتىن ساياسي توتاليتاريزم داۋرەن قۇرىپ تۇرعان» ء(ا.كەكىلباەۆ) زامان ءوز پيعىلىنان تاۋىپ, قايتىپ رەستاۆراتسيا جاساۋعا كەلمەيتىندەي كۇل-تالقانى شىقتى. ەندى ونىڭ ءىرى مىنەزىن دە, كىر, مەرەز قىلىعىن دا كوركەم, كەلىستى تىلمەن, فيلوسوفيالىق تەرەڭ تولعانىسپەن دە, ساتيرالىق اششى تىلمەن دە, پۋبليتسيستيكالىق شالقۋلار ارقىلى «كەۋدەسىنىڭ ەسىگى بار, قۇلاعىنىڭ تەسىگى بار» ء(ماشھۇر-ءجۇسىپ) كوشەلى سۋرەتكەردەي ەپيكالىق تۋىندى جازار شاق تۋدى. قولدان كىسەن, اياقتان تۇساۋ الىندى. سايىن دالانى ەن جايلاپ, ەركىن ءومىر سۇرگەن بۇلا حالىقتىڭ بۇعالىققا كونبەس اساۋ باسىنىڭ بۇلقىنىسىن ەندى كۇندىز جۇيكەڭدى, تۇندە كوزمايىڭدى تاۋىسىپ قالاي كوسىلتە جازساڭ دا ەركىڭ. سماعۇل, وبالى نە, سويتكەن. «ەدىلدىڭ بويى – قاندى قيان, جايىقتىڭ بويى – شاڭدى قيان, ماڭعىستاۋدىڭ بويى – مايلى قيان, ادىرا قالعان ءۇش قياننىڭ» XX عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى توپالاڭى بار ىشەكقىرىندىسى – تابيعاتىمەن كوز الدىڭا مولدىرەتە توسىلادى. سىرەسكەن توتاليتارلىق جۇيە «بۇرگەنى باسقا, باستى اياققا شىعار» دەپ ەدى, ءبىلىمى جوق, قانىندا تەكتىلىك, ىسىندە ءباتۋا, ادامگەرشىلىك ار-ۇياتتى بەلىنەن باسىپ جۇرە بەرەتىن, ىشكەنىنە ءماز, جەگەنىنە توق, كيگەنىنە كىساپىر پەندەلەر ەگويزم مەن الاياقتىقتىڭ كوكەسىن كوزىڭە كورسەتىپ, و دۇنيەنىڭ قىل كوپىرىن قۇرىپ بەردى دەرسىز... كەشەگى كەلە-كەلە تۇيە, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى, وتار-وتار قوي بىتكەن پاحراددين بي بۇگىن كىمگە جاعارىن بىلمەي, ءار كۇنى ساناۋلى, بەدەلى ەسىگىندەگى قوزى-لاعىن باققان قوزباعاردان دا تومەن. ازبەرگەن ءىنىسى «سوقىر تەكە» ويناپ ءجۇرىپ, ەسىگىندەگى ق ۇلى قوزباعار كۇشتەپ, «ەتەگىن جەل اشىپ, بەتىنە كۇن تيمەگەن» ەركە, ءور, تاكاپپار, بويجەتىپ وتىرعان قارىنداسىن ۇستاپ, ءسۇيىپ ەدى, قارىنداسى ادەپسىزدىككە رەنجىگەنىن بايقاعان ازبەرگەن كەدەيدىڭ بالاسىن سوعادى, سول كۇش كورسەتكەنىنە تاپتىق ساياسي ءمان بەرىلىپ, بايدىڭ بالاسى تۇرمەگە ايدالادى. پاحراددين قىزى حانسۇلۋدى قوزباعارعا ۇزاتپاق بوپ شەشىم قابىلداعان سوڭ عانا ءىنىسىن اۋىر جازادان اراشالاپ, تۇرمەنىڭ ەسىگىنە جەتكىزدىرمەي اۋىلعا قايتارتادى. بارىنەن جۇرداي ايىرىلىپ, باي بولعانى ءۇشىن «حالىق جاۋى» سانالعان. ابىسىن-اجىنى بار, قۇتىرعان قاسقىرداي شەگە, جداقاي, قوزباعار, بالجان كومسومولدار بار, بۇقارباي, سۇرجەكەي مەليساسى بار, الەكەدەي جالانىپ, ءجۇنى جىعىلىپ, قۇتى قاشقانداردى تاركىلەۋدەگى ارەكەتتەرى ادام دەيتىن جۇمىر باستى ماق ۇلىقتاردان ارمان شوشىندىرادى. ولار سايتاننىڭ اۋلەتى: الباستى, جىن, جەزتىرناق, مىستان كەمپىر, ءازازىلدىڭ دە قولى باتپايتىن لاس ءىس-تىرلىككە جيرەنبەي جەلىگىپ كىرىسەدى. جۇرەگى جىلى, جيعان-تەرگەنىن باۋىرىنا باسپاي, بارىن جەكە باستارىنىڭ قامىمەن شەكتەمەي, توڭىرەگىمەن بولىسە جۇمساۋعا جارالعان, قولى اشىق, جولى سارا, كەۋدەسىنە پەرىشتە قوناقتاعان ءپاحرادديننىڭ دە اسىن ءىشىپ, اياعىنا تۇكىردى. شويىن ماڭدايلى, ايار, ەكىجۇزدى, جىلپوس, جاعىمپاز ابىلەتتەر اۋىل باسقارىپ, ادام تاعدىرىن ويىنشىق ساناپ, ەلدى ءبىلىم, بىلىكپەن باسقارۋدىڭ ورنىنا, بىلەكتىڭ كۇشى, مىلتىقتىڭ قاھارىمەن باعىندىرۋعا كوشكەن زاۋالدى كۇن تۋدى. ەشكىمگە قىلداي قيانات جاساپ كورمەگەن اۋليە ءبىتىمدى پاحراددين بي, ۇلتى ءۇشىن ۇلتاراق, حالقى ءۇشىن قالقان بولارلىق ازامات ساناپ جۇرگەن اۋىل جىگىتتەرىنىڭ الاسۇرعان اشقاراق ارانىن, اياۋدى بىلمەيتىن توڭمويىن, تەرىن ساۋماي, ءتىلىن ساۋعان سۋقيتتىعىن كوزىمەن كورگەندە: «بۇل ەل وڭباس. وڭباس. ەندىگى جەردەگى تىرلىگىمىز وسى بولسا, ءوز ۇرپاعىمىزبەن ءوزىمىز جاعالاسىپ وتەتىن بولساق, بىتكەن ەكەنبىز. بىتكەن ەكەنبىز», – دەيدى وزەۋرەگەن ەلىرمە, تۇسىنىسۋگە كوركەۋدە قارسىلاستارىنان جيرەنىپ. رەۆوليۋتسيامەن بىرگە قانتوگىس, زورلىق-زومبىلىق, قيانات, ز ۇلىمدىق ىلەسە جۇرەتىنىن يماندىلىق جۇرەگىنە ۇيا سالعان بەكزات قاريا قايدان ءبىلسىن... قۇداسى ءشارىپ ەتىكشى اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى سايلانىپ ەدى, بايدى كورسە ەشكىكوزدەنىپ باقىلداۋدان, قارسىلىق كورسەتسە, بۇقاداي ءمۇيىزىن بىلەۋدەن اسپادى. «اتقا مىنگەنىڭ – ازاپقا مىنگەنىڭ» (ايتەكە بي) بولدى دا شىقتى. جازىقسىزدىڭ جۇرەگىن جارالاپ, جانىن جالالى, كوڭىلىن قارالى كۇيگە ءتۇسىرىپ, كىندىك كەسكەن جەر, ۇرپاعىن قالدىرعان ەلىنەن جەرۋگە ماجبۇرلەيدى. كىسىلىگى مەن كەسىرلىگى قوسقىرتىستانىپ جاتاتىن جورعا كۇرەڭدى وكىل ۇشقالاق, ءپاتۋاسىز ءشارىپتىڭ ورنىنا «تاققا» وتىرعىزىپ ەدى, كۇنى كەشەگى ماجان شالدىڭ وڭ قولى, اقىلشىسى, ساۋداسىن جاساپ بارماعىن جالاعان جاعىمپاز, سۋقيت, جىلپوس, ەكىجۇزدى جورعا كۇرەڭ, توپتان تورعاي الدىرماۋدىڭ ورنىنا, بۇگىنگىگە بۇعاۋ سالاتىن, ەرتەڭگىگە قىلىش سىلتەيتىن ناعىز قانىپەزەر, ناعىز ساتەلليتتىڭ ءوزى بوپ شىقتى. سولاردىڭ قياناتىنان جۇلدىزداي جانىپ تۋعان شەگە ءتورت رەت كولىمانىڭ ءدام-تۇزىن تاتىپ, اقىرى تۇرمەدە ءشىرىپ ولەدى. پاحراددين بايبىشەسى سىرعامەن ەكەۋى ءشولدى كەزىپ ءجۇرىپ, اشتىق تۇبىنە جەتىپ, كومۋسىز قالادى. ماجان شال كارتەيگەندە كەمپىرىمەن ەكەۋى جەر اۋىپ, سۇيەگى قايدا شاشىلىپ قالعانى بەلگىسىز. نار تۇلعالى, ءوزى مەرگەن, پالۋان ب ۇلىش باندى دەپ قۋدالانىپ, اق جولدا جۇرگەندە وكىمەتكە ەسەسىن ۇتتىرعان, كەككە ۋلانعان ناعىز باندىلارمەن شايقاس بارىسىندا اجال تابادى, بالقياسى بۇل قاسىرەتتى كوتەرە الماي جىندانىپ ولەدى. ءوزىنىڭ قىلمىسىن بەتىنە شىجعىرىپ باسۋدان جانبايتىن ءشارىپ, «دۇشپانىن» كەمپىرىمەن ەكەۋىن ءتيىستى ازىق-ت ۇلىگىن بەرگىزبەي, اشتىقتان ءىسىندىرىپ ولتىرەدى. شەگەنىڭ «جان دوسى» سانالاتىن جداقاي, باسىنا كيگەن «مونوماحتىڭ قالپاعىن» ونان قىزعانىپ, «كۋلاكتىڭ كۇيەۋ بالاسى», «حالىق جاۋى» دەپ دومالاق ارىزدارىن ءتيىستى ورىندارعا اكەسىمەن ەكەۋى جارىسا «اكىمگەرشىل كەۋدەمسوقتىقتان وربىگەن مەملەكەتتىك اپەرباقاندىقپەن» جاۋدىرىپ, تۇرمەدەن ورالسا, قايتادان تۇرمەگە توعىتىپ, تۇبىنە جەتكەنىمەن قاناعاتتانباي, قيۋى كەتكەن شارۋا مەن تۇرمىس تاۋقىمەتى تىرناعىنا سۇرىندىرگەن حانسۇلۋعا دا ىشپەگەن ۋىن ىشتىرەدى. جەتپىستىڭ بەسەۋىنە كەلىپ, تراگەديالى تاعدىر بۇيىرعان, بالاسى ب ۇلىش پەن كەلىنى بالقيادان قالعان كوزى, نەمەرەسى – ەدىگەسىن قايتسەم ادام قاتارىنا قوسامىن دەپ تىربانىپ جۇرگەن كەيۋانانى دا ىشكى ەسەبىن ويلاپ, زىمياندىقپەن قارالاپ, ارىز جازىپ, اقىرى ادىلەتسىزدىك قانىنا قارايتقان ءداۋ اپانى تۇرمەدە ولۋگە ءماجبۇر ەتەدى. قانعا قۇنىققان جىرتقىشتار مەن قورقاۋلار داۋىرلەگەن كەڭەستىك جۇيە «بۇل ادامدى سىرتتاي دا, ىشتەي دە بۇلدىرە بەرەتىن, اياعىندا جۇتاتىپ شىعاراتىن» (ع.مۇسىرەپوۆ) مۇنداي شوشىرلىق قىلىق-ارەكەتى ونىڭ ساياسي قۇرىلىسى, مازمۇنىنا تاندىگىن «اق بوز ءۇي» رومانىندا كوزى ءجىتى, كوڭىلى قىراعى سۋرەتكەر ە.سماعۇل كوڭىلىڭدە ءدۇدامال قالدىرماي, قاپىسىز كوركەم بەينەلەگەن. ول ءوزى قالام تەربەپ وتىرعان كەزەڭنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك, قوعامدىق جاعدايىن تەرەڭ زەرتتەگەن. قاتپار-قالتارىستارى, ۋاقىت پسيحولوگياسى مەن زامان ادامدارىن رەۆوليۋتسيا قالاي بۇزىپ, قۇلقىن وزگەرتىپ جىبەرگەنىنە دەيىن اينىتپاي بەرۋگە تىرىسقان. جازۋشى بۇلعاقتى باستان كەشىپ, ىزگىلىك, ادىلدىك جولىنان تايماعان, «ەلدىكتىڭ ءسوزىن ايتىپ, ينتەرناتسيوناليستىك بولمىسى قانىندا بار, قالىڭ تۇمان اراسىندا اداسپاي, قاراڭعى جۇرتقا پايدالى اقىل-كەڭەسى, ىسىمەن شۋاعىن شاشقان ساياساتكەر, مەملەكەت, قوعام قايراتكەرى اپاناستىڭ تابيعي, دارا ءبىتىمدى وبرازىن جاساعان. جانە ءبىر بايقاعانىمىز, ول شولاق بەلسەندى, شالا پىسكەن بولشەۆيك ەمەس, ادامدى تابىنا قاراي جىكتەپ, ماڭدايى ءجىپسيتىن اسىرە «تاپشىلدارعا» قانى قوسىلمايدى. ادامدى كىسىلىك قاسيەتتەرىنە قاراپ باعالايدى. ءپاحرادديندى «كۋلاك» دەپ داڭعوي توپ اققارعاداي الاستاپ, باسىنا بۇلت ۇيىرگەندە, كابينەتىندە ونى قۇشاعىن جايا قابىلدايدى, كوڭىلى قارالى, جانى جارالى بەكزات قاريانى ۋاقىت قيىنشىلىعىنان مويىماي, قالعان عۇمىرىن الاڭسىز وتكىزۋدىڭ پايدالى سوقپاعىنا مەڭزەيدى. «جاڭا جولدان» شىققان بەلسەندى كومسومول, بولاشاق ءىرى ىستەرگە شاق پىشىلگەن, وپالى, جاقسى جىگىت شەگەنى دە بىرنەشە رەت جالعان جالا, قياناتتان قورعاپ, كەڭەس قىزمەتىنە جەگەدى. بىراق جاۋلارى اپاناستىڭ بەتىنە كۇلە قاراعانىمەن, جاسىرىن ور قازادى. كالاشنيكوۆتىڭ سولاقاي ساياساتى زارداپتارىن تۇزەۋ ءۇشىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلانعان ول, كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقىدان قالىپ, الماعايىپ كۇندەردە اۋىل اراسىنىڭ الامان قاقتىعىستارىنىڭ جۋان ورتاسىندا ءجۇرىپ, كاتەپتى قارا ناردىڭ جۇگىن كوتەرەدى. الايدا, «قاراڭعى ۇيدەن» «حالىق جاۋىن» ىزدەگەن ءازازىل ساياسات ونى دا قۇرىعىنان قۇتقارماي, اعىسقا قارسى جۇزگەن «مۇزجارعىش كەمەنىڭ» دە جولى كەسىلەدى. ناقاق جالا جابىلىپ ۇستالادى, اتىلادى. وسىلايشا سماعۇل «جارىعى ەستى ادامنىڭ كۇندىزگىدەي, الەمدى جىلۋىمەن كۇن ەتەتىنىن» (نۇرتۋعان) سانامىزعا قۇيادى, جۇرەگىمىزگە بالىنا ۋ قوسىلعان مۇڭ ۇيالاتىپ, ءتۇپسىز تەرەڭ ويعا باتىرادى. قىسقاسى, اپاناس بەينەسىنەن ءبىز جان-جۇرەگىڭە كىر جۇقتىرماي, اقىل-ويىڭدى لايلاماي, ازاماتتىعىڭا ءاجىم تۇسىرمەي ومىردەن كوشۋدىڭ ۇلگىسىن تانىعاندايمىز. داندەگەن قارساق قۇلاعىمەن ءىن قازادى. اۋدانداعى ءستاليننىڭ «وڭ قولى», «وڭ كوزى» سۇرجەكەي, ايماقتاعى ەركەك كىندىكتىنىڭ ءبارىن «حالىق جاۋىنا» اينالدىرىپ, وبلىس بويىنشا كورسەتكىشتە الدىڭعى ورىنعا كوتەرىلىپ, «بەدەلىن ءبىر ۇستەم ەتىپ الىپ», ەندى ونىڭ ءوزىن قولداپ, قىلمىسكەرلەردى ۇستاۋعا دا, جازالاۋ, القاۋعا دا كەڭ جول اشقان, «باعىنباي, كىسىمسىنىپ جۇرگەن» اۋدان پروكۋرورى سۇرانىشەۆ پەن جاڭادان كەلگەن, «كەۋدەسى ءالى شالقاق» اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قويشىباەۆقا قاشان افاناسي گرينيننىڭ (اپاناس) «تازكەپەشىن» كيگىزىپ, «تۇركيانىڭ جالدامالى اگەنتى, شپيونى» ەتىپ شىعارۋدىڭ ايلا-امالىن ويلاستىرۋمەن ۇيقىسى شالا بولىپ ءجۇر. سۇرانىشەۆتىڭ دە, قويشىباەۆتىڭ دا ءومىر جاسى «ۇزاق» بولادى ەكەن, كولحوزداستىرۋ مەن كۋلاكتاردى تاپ رەتىندە جويۋ ناۋقانىنا نكۆد جان-ءتانىن سالىپ, قاتتى كىرىسەمىن دەپ جۇرتتى تىم اشىندىرىپ, مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن شايقالتا باستاعاندا, باس جەندەت ستالين «جالپىحالىقتىق» بۇل شارا ءبىراز «تابىسقا» جەتكىزگەن سوڭ كىلت توقتاتىپ, «اسىرا سىلتەگەندەردى» ەجوۆىمەن قوسا قۇردىمعا اتا باستايدى. «دوسىنا ور قازعان» سۇرجەكەيدىڭ ءوزى قازعان ورى, قانشا اققاپتال, كوكج ۇلىن مەليسا بولسا دا, وزىنە بۇيىرادى. وندا دا كورىن ءوز مەكتەبىنەن وتكەن شاكىرتى, «قارا جىلان تەرگەۋشى» قۇلبەرگەن قازسا, «قىلمىسىن تەرىپ», جوعارىعا جەتكىزگەن جەمتىكتەسى, ارىزقوي, جىلپوس, قارعىس اتقان – جورعا كۇرەڭ. شىندىعىندا دا, ءومىر فيلوسوفياسى عاجاپ قوي: شىلاۋشىندى – بالىق, بالىقتى – حالىق, حالىقتى – جەبىر, جەبىردى تۇبىندە قۇرت جەيدى. قانشا قيانات جاساپ, قيانعا شىققانىڭمەن, اللانىڭ كوزى قىراعى, قۇزدان قۇلاتادى, سۇيەگىڭ جينالماي قالادى. سماعۇل ەلۋباي گولوششەكين, كالاشنيكوۆ, سۇرجەكەيلەر تراگەدياسىن وسىلايشا پايىمداپ, مورالدىق-فيلوسوفيالىق ماسەلەلەردىڭ قىر-سىرىنا ءۇڭىلدىرىپ, حاق جولىنان تايماي وتۋگە مەڭزەيتىن كوركەمدىك شەشىم جاسايدى. سماعۇل ەلۋباي «اق بوز ءۇي» تريلوگياسىنىڭ ءۇشىنشى كىتابى «جالعان دۇنيە» رومانىندا توقىراۋ جىلدارىنىڭ توڭىنا, يت تۇمسىعى باتپايتىن مەڭىرەۋىنە سىنالاپ ەنەدى. مەملەكەتتىك جۇيە, اكىمشىل-ءامىرشىل باسقارۋ ءۇردىسى, قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىس, «ءبىرتۇتاس كەڭەس حالقىن» قالىپتاستىرۋ ماقساتىنداعى كوممۋنيستىك يمپەريانىڭ پارمەندى قيتۇرقى امال-ارەكەتتەرى ىجداقاتتى ساراپتالىنعان. العى ەكى روماندا كۇللى تاعدىرى ەگجەي-تەگجەيلى باياندالاتىن حانسۇلۋ جاسى جەتپىستىڭ بەسەۋىنە كەلىپ, شارشاپ-شالدىعىپ, وتكەن كۇن ەستەلىكتەرىمەن سۇيىلا باستاعان قانىن قىزدىرىپ, ەلۋدەگى تۇگەلحانىنان ورگەن ەكى, ۇمىتىنەن تۋعان ءبىر نەمەرەسىنە شۇكىرشىلىك ەتىپ, قالعان كۇندەرىن ساناپ, وكسىكپەن ءومىرى وتۋدە... تاعدىرى يتجىرتقان قارا تەرىدەي جىرىمدالعان حانسۇلۋ ومىرلىك تالقانى تاۋسىلىپ, اجال تاقالعاندا ىشىنە بۇككەنىن جازىپ, اعىنان اقتارىلادى... ءۇشىنشى رەت «حالىق جاۋى» بوپ ۇستالعان شەگەسىنەن كوز جازىپ قالعانىنا دا, جەم بويى جاقپاي, جەتىسۋعا قونىس اۋدارعانىنا دا 40 جىلدان اسىپتى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان». جاڭا ۇرپاق الماستى, نەمەرەسىنىڭ الدى جوعارى وقۋ ورنىن جاعالاپ ءجۇر. ەسكى كوزدەن قالعانى «تارعىل بەت, باسىندا جاپىرايعان قاراسۇر تاقياسى بار, يىعىنا كونەتوز شاپان ىلگەن تورتباق, كوكشىل كوزدى شال – جداقاي. شەگەسىنىڭ باسىن جۇتقان كاززاپ, حانسۇلۋدىڭ «ءومىرىن توزاق ەتكەن» جادىگوي. سوسىنعى ءتىرى جۇرگەنى − ءومىر ابدەن سىلكىلەپ, كەۋدەسىندە جانى قالعان بايقۇس, اقكوڭىل, «ەڭسەسى ءتۇسىپ», ازىپ-توزعان زامانداسى قوزباعار. نيەتى اق ادامدى جاببار يەم قاشان دا جەلەپ-جەبەپ جۇرەدى ەمەس پە؟ جىلاننىڭ اياعىن كورگەندەر نەكەسى قيىلعان «كەلىنشەگىن» شەگە تاپا-تال تۇستە تارتىپ الىپ, ەر جىگىتتىڭ نامىسىن اياعىمەن تاپتاپ كەتكەنىن بەتىنە شىجعىرىپ باسىپ, ەكەۋىنىڭ اراسىنا وت جاعۋعا قانشا ءولىپ-تىرىلگەنىمەن, ءوز شاماسىن بىلەتىن ەستى جىگىت, حانسۇلۋ مەن ناعاشىسىنىڭ اراسىنداعى اسىقتىق سەزىمىنە كۋاگەر بولعاندىقتان, اشۋىن, قىجىلىن اقىلعا جەڭدىرگەن. ءتىپتى سۇرجەكەيدىڭ جەتەگىندە جۇرگەندە دە «نامىسىنا جەڭدىرسە», تۇرمەدەگى كىرىپتار شەگەنىڭ جانىن جاھاننامعا جىبەرىپ, ەسەپ ايىرىسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ ەدى. جۇرەگى نازىك, ۋىزىنا جارىعان مومىن قوزباعار, ولاي ادامشىلىق جولىنان اتتاماي, كەرىسىنشە, ناعاشىسى, بالا كۇنگى دوسى – شەگەگە اتىلۋ جازاسىنان امان قالۋدىڭ ءادىسىن ەسىنە سالادى. «ار ۇيالار ءىس قىلمىس اقىل – زەرەگىڭىز» (اباي) وسى. كىسىگە قيانات جاسامايتىن الا كويلەك اڭقىلداقتى دۇشپانى دا جامانشىلىققا قيمايدى. بەريانىڭ جەندەتتەرى ءتۇن قاراڭعىلىعىن جامىلىپ, ءتورت «حالىق جاۋىن» (ىشىندە قوزباعار دا بار) اتۋعا اپارا جاتقاندا ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى سۇرجەكەي ونىڭ قامىن جەپ, قاشىپ امان قالۋىنا سەپتەسىنى تيگەن. مىنە, سول قاندى كۇندەردىڭ قاساپشىسىنا اينالعان, باعى جانباعان سورلىنىڭ «شاراپاتى» ارقاسىندا قوزباعار عۇمىرىن جارتى عاسىرعا ۇزارتىپ, جاساعاننىڭ ءبىر پەندەسىندەي نەسىبەسىن تەرىپ جەپ ءجۇر. ءفاني جالعاننان كوشەر الدىندا اللانىڭ ەرەكشە جاراتقان شىنايى پەندەسى حانسۇلۋمەن قوشتاسار ساتتە جداقاي سالماعى ناردى دا مەرتىكتىرەر كۇناسى ءۇشىن كەشىرىم وتىنەدى. كەشەگى ەل قارعىسى مايداي جاققان كاززاپ, بۇگىن تامىرى قۋراعان قاۋساعان اعاشتاي مىسكىن. كوپ قيانات مۇجىگەن قوزباعار, كەرىسىنشە, جىبەكتەي ەسىلگەن بەكزاداداي حانسۇلۋدىڭ وڭ قاباعىنا ىلىگىپ, جاستىق شاقتىڭ كوكتەم لەبىمەن دىمكاس, كارى جۇرەگىنە تاۋ سامالىن الا كەلدى... «اق بوز ءۇي» مەن «مىناجاتتاعى» كەيىپكەرلەر حاراكتەرىن قالىپتاستىرىپ, دامىتاتىن وقيعالارى تۇسپالدىق سيپاتقا, فيلوسوفيالىق-پسيحولوگيالىق تالداۋلارعا تولى اقيقاتتىڭ اۋىلىنان قارا ۇزبەيتىندىگىمەن ءوزى تاقىرىپتاس تۋىندىلاردان وق بويى وزىقتىعىن مويىنداتتى. بۇل ەكى كىتاپتا سماعۇل تەڭىزدە جۇزگەن بالىقتاي ەركىن سىلتەيدى. قالامى توسەلگەن, تاقىرىبىن جەتە مەڭگەرگەن جازۋشى وسىلاي ىستەسە   كەرەك-ءتى. سونىمەن, «اق بوز ءۇي» تريلوگياسى – حالقىمىزدىڭ يگەرىلە قويماعان, قۇپيا تاريحتىڭ «اقتاڭداق بەتتەرى» سانالاتىن تاقىرىپقا جازىلعان تۋىندى. ۇزاق جىلعى ىزدەنىس ناتيجەسىندە الاساپىران شاقتىڭ قوعامدىق قۇرىلىسىن, ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق نەگىزىنە تەرەڭ بويلاي وتىرىپ, ادام حاراكتەرىن ونىڭ ىشكى كۇيىن سۋرەتتەيتىن پسيحولوگيالىق تاسىلمەن اشۋدا, تالداۋدا جەتكەن جەتىستىكتەرى بەيجاي قالدىرمايدى. «كوركەم ءسوز – جاننىڭ ساۋلەسى» (ع.مۇسىرەپوۆ) عوي. سماعۇلدىڭ سول ساۋلەنى نازاردا ۇستاپ وتىراتىنىنا مىسالدار جەتكىلىكتى. م.گوركي: «ۋچيتەس پيسات ۋ ۆسەح ستيليستوۆ, نو – يششيتە سۆويۋ نوتۋ, سۆويۋ پەسنيۋ» دەمەكشى, سماعۇلدىڭ تريلوگياداعى كوركەمدىك ىزدەنىستەرى ءىشىڭدى جىلىتادى. ال «ءوزىن ءوزى تابۋى» جاعىنا كەلگەندە, سولىقتاپ قالاتىن تۇستارى دا كەزدەسپەي قويمايدى. تاريحتى كوركەمدىك يگەرۋ – ازاپ, سول ازاپتى ينەمەن قۇدىق قازعانداي توزىممەن يگەرۋ كەيدە كەمشىن ءتۇسىپ جاتادى. تريلوگيادا جاعىمسىز كەيىپكەرلەر ءبىر عانا قىرىنان – جەكسۇرىندىعى جاعىنان كورىنەدى. جداقاي, سۇرجەكەي, جورعا كۇرەڭ, قۇلبەرگەن, ازبەرگەن... بۇلاردىڭ نەگىزگىلەرى و باستا بايدىڭ ەسىگىندە ءجۇرىپ, بەينەتى, كۇنى ورتاق ادامدارمەن جان جايلاۋى جاراسىپ جۇرگەندەر عوي. ولاردى بۇزسا, زامانى بۇزدى. سوندىقتان بويىنداعى «ىسكە الارلىعىنان» ولار بىردەن «تازارماعانىن» ەسكەرمەۋ دە ءتيىمدى بولا بەرمەيدى. قىسقاسى, ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنداعى ەڭ «سۇم ءومىر» سانالاتىن, قازاق قانى سەلدەي اققان, «قاندى عاسىردى» بەينەلەگەن – «تامۇقتان جەتكەن ءۇن» قولىمىزعا ءتيدى. ەنجارلىقتىڭ تونىن شەشىپ تاستاپ, ويناپ ەمەس, ويلاپ وقيتىن دۇنيە. مىنەزى سالماقتى, دۇنيەتانىمى جان-جاقتى, قالامى جۇيرىك, تانىمى وتكىر, تالعامى ەرەن, قيالى ۇشقىر, جەتپىسكە كەلىپ وتىرعان سماعۇل – وسى تريلوگياسىمەن-اق ادەبيەتىمىزدەن جۇلدىزدى ورنىن سايلاپ العان باقىتتى قالامگەر. تۇرسىن سىدىقوۆ, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى